મહાભારત · અધ્યાય 6.60
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.60.1
व्युष्टां निशां भारत भारताना-
मनीकिनीनां प्रमुखे महात्मा।
ययौ सपत्नान्प्रति जातकोपो ।
वृतः समग्रेण बलेन भीष्मः ॥ ६.६०.१ ॥
હે ભારત, રાત્રિ વીતી ગયા પછી મહાત્મા ભીષ્મ ભારતીય સેનાઓના અગ્રભાગે, ક્રોધથી ભરેલા, સમગ્ર સૈન્યથી ઘેરાઈને શત્રુઓ તરફ ગયા.
6.60.2
तं द्रोणदुर्योधनबाह्लिकाश्च ।
तथैव दुर्मर्षणचित्रसेनौ।
जयद्रथश्चातिबलो बलौघै-
र्नृपास्तथान्ये प्रययुः समन्तात् ॥ ६.६०.२ ॥
તેમની સાથે દ્રોણ, દુર્યોધન, બાહ્લિક, તેમજ દુર્મર્ષણ અને ચિત્રસેન, અતિ બળવાન જયદ્રથ અને બીજા રાજાઓ પણ સૈન્યસમૂહો સાથે ચારેય બાજુથી ચાલ્યા.
6.60.3
स तैर्महद्भिश्च महारथैश्च ।
तेजस्विभिर्वीर्यवद्भिश्च राजन्।
रराज राजा स तु राजमुख्यै-
र्वृतः सदेवैरिव वज्रपाणिः ॥ ६.६०.३ ॥
હે રાજન, તે મહાન, તેજસ્વી અને પરાક્રમી મહારથીઓ તથા શ્રેષ્ઠ રાજાઓથી ઘેરાયેલા તે રાજા દેવો સાથેના વજ્રપાણિ ઇન્દ્રની જેમ શોભ્યા.
6.60.4
तस्मिन्ननीकप्रमुखे विषक्ता ।
दोधूयमानाश्च महापताकाः ।
सुरक्तपीतासितपाण्डुराभा ।
महागजस्कन्धगता विरेजुः ॥ ६.६०.४ ॥
તે સેનાના અગ્રભાગે બાંધેલી અને લહેરાતી મોટી પતાકાઓ લાલ, પીળી, કાળી અને સફેદ પ્રભાથી ઝળકી ઊઠી; તે મહાન હાથીઓના ખભા પર સ્થાપિત થઈને શોભી ઊઠી.
6.60.5
सा वाहिनी शान्तनवेन गुप्ता ।
महारथैर्वारणवाजिभिश्च।
बभौ सविद्युत्स्तनयित्नुकल्पा ।
जलागमे द्यौरिव जातमेघा ॥ ६.६०.५ ॥
શંતનુના પુત્ર (ભીષ્મ) દ્વારા રક્ષાયેલી તે સેના, મહારથીઓ, હાથીઓ અને ઘોડાઓ સહિત, વર્ષાઋતુમાં વીજળી અને ગર્જનાવાળા, મેઘો ઊઠેલા આકાશ જેવી ઝળકી ઊઠી.
6.60.6
ततो रणायाभिमुखी प्रयाता ।
प्रत्यर्जुनं शान्तनवाभिगुप्ता।
सेनामहोग्ना सहसा कुरूणां ।
वेगो यथा भीम इवापगायाः ॥ ६.६०.६ ॥
પછી યુદ્ધ માટે સામે તરફ આગળ વધેલી તે સેના, શાંતનુના પુત્રથી રક્ષિત, અર્જુન સામે, કુરુઓની સેના અચાનક મહાન પૂર જેવી, ભયંકર નદીના વેગ જેવી.
6.60.7
तं व्यालनानाविधगूढसारं ।
गजाश्वपादातरथौघपक्षम्।
व्यूहं महामेघसमं महात्मा ।
ददर्श दूरात्कपिराजकेतुः ॥ ६.६०.७ ॥
ઘણા પ્રકારના ભયંકર ગુપ્ત બળવાળા, હાથી ઘોડા પાયદળ રથસમૂહની પાંખોવાળા, મહામેઘ સમાન તે વ્યૂહને મહાત્મા, કપિરાજધ્વજે દૂરથી જોયો.
6.60.8
विनिर्ययौ केतुमता रथेन ।
नरर्षभः श्वेतहयेन काले।
जये धृतः शत्रुवरूथिनीनां ।
यथा सुरेन्द्रोऽसुरवाहिनीनाम् ॥ ६.६०.८ ॥
નરશ્રેષ્ઠ ધ્વજવાળા રથમાં, શ્વેત ઘોડાઓ સાથે, યોગ્ય સમયે નીકળ્યા; વિજય માટે શત્રુસેનાઓને રોકનાર, જેમ સુરેન્દ્ર અસુરસેનાઓને રોકે.
6.60.9
नारायणेनेन्द्र इवाभिगुप्तः ।
शशीव सूर्येण समेयिवान्यथा ।
तथा महात्मा सह केशवेन ।
वरीथिनीनां प्रमुखे रराज ॥ ६.६०.९ ॥
નારાયણ દ્વારા રક્ષિત ઇન્દ્ર જેવા, સૂર્ય સાથે મળેલા ચંદ્ર જેવા, તેમ મહાત્મા કેશવ સાથે સેનાઓના અગ્રભાગમાં તે શોભ્યો.
6.60.10
सोपस्करं सोत्तरबन्धुरेषं ।
यत्तं यदूनामृषभेण सङ्ख्ये।
कपिध्वजं प्रेक्ष्य रथं विषेदुः ।
सहैव पुत्रैस्तव कौरवेयाः ॥ ६.६०.१० ॥
યાદવોમાં વૃષભે યુદ્ધમાં તૈયાર કરેલો, સર્વ ઉપકરણો સાથે, સુંદર ઝૂંસરીવાળો કપિધ્વજ રથ જોઈને, તમારા પુત્રો સાથે કૌરવો વિષાદ પામ્યા.
6.60.11
प्रकल्पितं गुप्तमुदायुधेन ।
किरीटिना लोकमहारथेन ।
तं व्यूहराजं ददृशुस्त्वदीया-
श्चतुश्चतुर्व्यालसहस्रकीर्णम् ॥ ६.६०.११ ॥
ઉઠાવેલાં શસ્ત્રોથી રક્ષિત, કિરીટી અને લોકમહારથી દ્વારા સંચાલિત, હજારો ભયંકર હાથીઓથી ભરેલા તે વ્યૂહરાજને તમારા લોકોએ જોયો.
6.60.12
यथैव पूर्वेऽहनि धर्मराज्ञा ।
व्यूहः कृतः कौरवसत्तमेन।
यथा न भूतो भुवि मानुषेषु ।
न दृष्टपूर्वो न च संश्रुतश्च ॥ ६.६०.१२ ॥
આગલા દિવસે ધર્મરાજ અને કૌરવશ્રેષ્ઠ દ્વારા રચાયેલા વ્યૂહની જેમ, પૃથ્વી પર મનુષ્યોમાં આવો વ્યૂહ ક્યારેય થયો નથી, પહેલાં જોવાયો નથી કે સાંભળ્યો નથી.
6.60.13
ततो यथादेशमुपेत्य तस्थुः ।
पाञ्चालमुख्याः सह चेदिमुख्यैः।
ततः समादेशसमाहतानि ।
भेरीसहस्राणि विनेदुराजौ ॥ ६.६०.१३ ॥
પછી પોતાના સ્થાને પહોંચીને પાંચાલ મુખ્યો ચેદિ મુખ્યો સાથે ઊભા રહ્યા. પછી આદેશથી વગાડાયેલી હજારો ભેરીઓ યુદ્ધમાં ગૂંજી ઊઠી.
6.60.14
शङ्खस्वनास्तूर्यरवाः प्रणेदुः ।
सर्वेष्वनीकेषु ससिंहनादाः।
ततः सबाणानि महास्वनानि ।
विस्फार्यमाणानि धनूंषि वीरैः ॥ ६.६०.१४ ॥
બધી સેનાઓમાં શંખનાદ, તૂર્યના સ્વર અને સિંહનાદ ગાજી ઊઠ્યા. પછી વીરો દ્વારા બાણો સહિત ધનુષ્યોની મહાન ટંકાર સંભળાઈ.
6.60.15
क्षणेन भेरीपणवप्रणादा-
नन्तर्दधुः शङ्खमहास्वनांश्च।
तच्छङ्खशब्दावृतमन्तरिक्ष-
मुद्धूतभौमद्रुतरेणुजालम् ॥ ६.६०.१५ ॥
ક્ષણમાં ભેરીઓ અને પણવોનો નાદ તથા શંખોનો મહાધ્વનિ દબાઈ ગયો. શંખધ્વનિથી ઢંકાયેલું આકાશ, દોડવાથી ભૂમિ પરથી ઊઠેલી ધૂળની જાળથી ભરાઈ ગયું.
6.60.16
महानुभावाश्च ततः प्रकाश-
नालोक्य वीराः सहसाऽभिपेतुः ।
रथी रथेनाभिहतः ससूतः ।
पपात साश्वः सरथः सकेतुः ॥ ६.६०.१६ ॥
ત્યારે એ પ્રકાશ જોઈને મહાવીરો અચાનક ધસી ગયા. રથ વડે ઘાયલ થયેલો રથી સારથિ સહિત, ઘોડા, રથ અને ધ્વજ સહિત પડ્યો.
6.60.17
गजो गजेनाभिहताः पपात ।
पदातिना चाभिहतः पदातिः।
आवर्तमानान्यभिवर्तमानै-
र्घोरीकृतान्यद्भुतदर्शनानि ॥ ६.६०.१७ ॥
હાથી હાથી વડે ઘાયલ થઈને પડ્યો; પાયદળ પાયદળ વડે ઘવાયો. ફરીને સામે ધસનારાઓથી એ ભયંકર અને અદ્ભુત દૃશ્યો બન્યાં.
6.60.18
प्रासैश्च खङ्गैश्च समाहतानि ।
सदश्वबृन्दानि सदश्वबृन्दैः।
सुवर्णतारागणभूषितानि ।
सूर्यप्रभाभानि शरावराणि ॥ ६.६०.१८ ॥
ભાલા અને તલવારોથી ઘવાયેલા ઉત્તમ ઘોડાના ટોળાં ઉત્તમ ઘોડાના ટોળાં સાથે અથડાયાં. સોનાના તારાઓના સમૂહથી શણગારેલી, સૂર્યપ્રભા જેવી ચમકતી ઢાલો પણ પડી.
6.60.19
विदार्यमाणानि परश्वथैश्च ।
प्रासैश्च स्वङ्गैश्च निपेतुरुर्व्याम्।
गजैर्विषणापरगात्ररुग्णाः ।
केचित्ससूता रथिनः प्रपेतुः ॥ ६.६०.१९ ॥
પરશુ, ભાલા અને તલવારોથી ચીરાઈને તેઓ ભૂમિ પર પડ્યા. હાથીઓથી કચડાઈને, અન્ય અંગો તૂટીને, કેટલાક રથીઓ સારથિ સહિત પડ્યા.
6.60.20
गजर्षभाश्चापि जगर्षभेण ।
निपातिता बाणहताः पृथिव्याम्।
गजौघवेगोद्धतसादितानां ।
श्रुत्वा विषेदुः सहसा मनुष्याः ॥ ६.६०.२० ॥
શ્રેષ્ઠ હાથીઓ પણ જગત્શ્રેષ્ઠ વીર વડે પાડી દેવાયા, બાણોથી ઘવાઈને ભૂમિ પર પડ્યા. હાથીઓના ટોળાના વેગથી કચડાયેલાઓની વાત સાંભળીને માણસો અચાનક શોકગ્રસ્ત થયા.
6.60.21
आर्तस्वनं सादिपदातियूनां ।
विषाणगात्रावरताडितानाम् ।
संभ्रान्तनागाश्वरथे मुहूर्ते ।
महाक्षये सादिपदातियूनाम् ॥ ६.६०.२१ ॥
ઘોડેસવારો અને પાયદળના યુવાનોનો આર્તનાદ, શિંગડાં અને શરીરોથી ઘવાઈને કચડાયેલાઓનો; તે ક્ષણે રથ, હાથી અને ઘોડાઓની ગૂંચવણમાં, તે મહાસંહારમાં ઘોડેસવારો અને પાયદળના યુવાનો.
6.60.22
महारथैः संपरिवार्यमाणं ।
संदृश्य दूरात्कपिराजकेतुम् ।
तं पञ्चतालोच्छ्रिततालकेतुः ।
सदश्ववेगाद्भुतवीर्ययानः ॥ ६.६०.२२ ॥
મહારથીઓથી ઘેરાયેલા કપિરાજધ્વજને દૂરથી જોઈને — જેની ધ્વજા પાંચ તાડ જેટલી ઊંચી છે, જેનો રથ ઉત્તમ ઘોડાઓના વેગે અદ્ભુત પરાક્રમથી ચાલે છે.
6.60.23
महास्त्रबाणाशनिदीप्तमन्तं ।
किरीटिनं शान्तनवोऽभ्यधावत्।
तथैव शक्रप्रतिमप्रभाव-
मिन्द्रात्मजं द्रोणमुखा विसस्नुः ॥ ६.६०.२३ ॥
મહાન અસ્ત્રો, બાણો અને વજ્રોથી અંતે પ્રકાશતા કિરીટધારી તરફ શંતનુનો પુત્ર (ભીષ્મ) દોડ્યો. એ જ રીતે ઇન્દ્ર સમાન પ્રભાવવાળા ઇન્દ્રપુત્ર તરફ દ્રોણના નેતૃત્વમાં તેઓ ધસી ગયા.
6.60.24
कृपश्च शल्यश्च विविंशतिश्च ।
दुर्योधनः सौमदत्तिश्च राजन्।
ततो रथानां प्रमुखादुपेत्य ।
सर्वास्त्रिवित्काञ्चनचित्रवर्मा ॥ ६.६०.२४ ॥
કૃપ અને શલ્ય, વિવિંશતિ, દુર્યોધન અને સોમદત્તનો પુત્ર પણ, હે રાજન્! પછી રથોના આગળના ભાગથી આગળ આવીને, સર્વ અસ્ત્રો જાણનાર, સોનેરી વિચિત્ર કવચ ધારણ કરેલો (યોદ્ધા).
6.60.25
जवेन शूरोऽभिससार सर्वां-
स्तानर्जुनस्यात्मभवोऽभिमन्युः।
तेषां महास्त्राणि महारथाना-
मसह्यकर्मा विनिहत्य कार्ष्णिः ॥ ६.६०.२५ ॥
શૂરવીર અર્જુનનો પોતાનો પુત્ર અભિમન્યુ વેગથી તેઓ સૌ પર ધસી ગયો. તે મહારથીઓના મહાન અસ્ત્રોને, અસહ્ય કર્મ કરનાર કાર્ષ્ણિ (અભિમન્યુ) નષ્ટ કરી નાખ્યા.
6.60.26
बभौ महामन्त्रहुतार्चिमाली ।
सदोगतः सन्भगवानिवाग्निः ।
ततः स तूर्णं रुधिरोदफेनां ।
कृत्वा नदीमाशु रणे रिपूणाम् ॥ ६.६०.२६ ॥
મહામંત્રથી હોમાયેલી અગ્નિજ્વાળાઓની માળાથી શોભતો, સભામાં બેઠેલા ભગવાન અગ્નિ સમાન તે યુદ્ધમાં શત્રુઓના રક્તફેણવાળી નદી તરત બનાવે છે.
6.60.27
जगाम सौभद्रमतीत्य भीष्मो ।
महारथं पार्थमदीनसत्वः ।
ततः प्रहस्याद्भुतविक्रमेण ।
गाण्डीवमुक्तेन शिलाशितेन ॥ ६.६०.२७ ॥
અદીનસત્ત્વ ભીષ્મ મહારથી પાર્થને વટાવીને સૌભદ્ર તરફ ગયા. પછી અદ્ભુત પરાક્રમથી હસીને, ગાંડીવમાંથી છૂટેલા, શિલા પર તીક્ષ્ણ કરેલા બાણોથી...
6.60.28
विपाठजालेन महास्त्रजालं ।
विनाशयामास किरीटमाली।
तमुत्तमं सर्वधनुर्धराणा-
मसक्तकर्मा कपिराजकेतुः ॥ ६.६०.२८ ॥
વિપાઠજાળથી મહાસ્ત્રજાળનો નાશ કિરીટમાળી (અર્જુને) કર્યો. સર્વ ધનુર્ધરોમાં ઉત્તમ, અનાસક્ત કર્મવાળો, કપિરાજધ્વજ તે...
6.60.29
भीष्मं महात्माऽभिववर्ष तूर्णं ।
शरौघजालैर्विमलैश्च भल्लैः।
तथैव भीष्माहतमन्तरिक्षे ।
महास्त्रजालं कपिराजकेतोः ॥ ६.६०.२९ ॥
મહાત્માએ (અર્જુને) ભીષ્મ પર ઝડપથી બાણોના પ્રવાહજાળ અને નિર્મલ ભલ્લોથી વરસાદ વરસાવ્યો. એ જ રીતે ભીષ્મે આકાશમાં આઘાત કરેલું, કપિરાજધ્વજનું મહાસ્ત્રજાળ...
6.60.30
तद्द्वैरथं भीष्मधनञ्जयाभ्याम् ॥ ६.६०.३० ॥
તે ભીષ્મ અને ધનંજય વચ્ચેનું દ્વંદ્વયુદ્ધ હતું.