महाभारत · अध्याय 6.60
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.60.1
व्युष्टां निशां भारत भारताना-
मनीकिनीनां प्रमुखे महात्मा।
ययौ सपत्नान्प्रति जातकोपो ।
वृतः समग्रेण बलेन भीष्मः ॥ ६.६०.१ ॥
हे भारता, रात्र सरल असता महात्मा भीष्म भारतीय सेनांच्या अग्रभागी, क्रोधाने भरलेले, संपूर्ण सैन्याने वेढलेले होऊन शत्रूंकडे निघाले.
6.60.2
तं द्रोणदुर्योधनबाह्लिकाश्च ।
तथैव दुर्मर्षणचित्रसेनौ।
जयद्रथश्चातिबलो बलौघै-
र्नृपास्तथान्ये प्रययुः समन्तात् ॥ ६.६०.२ ॥
त्याच्यासोबत द्रोण, दुर्योधन, बाह्लिक, तसेच दुर्मर्षण आणि चित्रसेन, अत्यंत बलवान जयद्रथ आणि इतर राजेही सैन्यसमूहांसह सर्व बाजूंनी निघाले.
6.60.3
स तैर्महद्भिश्च महारथैश्च ।
तेजस्विभिर्वीर्यवद्भिश्च राजन्।
रराज राजा स तु राजमुख्यै-
र्वृतः सदेवैरिव वज्रपाणिः ॥ ६.६०.३ ॥
हे राजा, त्या महान, तेजस्वी आणि पराक्रमी महारथींनी आणि श्रेष्ठ राजांनी वेढलेला तो राजा देवांसह वज्रपाणी इंद्राप्रमाणे शोभू लागला.
6.60.4
तस्मिन्ननीकप्रमुखे विषक्ता ।
दोधूयमानाश्च महापताकाः ।
सुरक्तपीतासितपाण्डुराभा ।
महागजस्कन्धगता विरेजुः ॥ ६.६०.४ ॥
त्या सेनेच्या अग्रभागी बांधलेल्या आणि फडकणाऱ्या मोठ्या पताका लाल, पिवळ्या, काळ्या आणि पांढऱ्या तेजाने चमकल्या; त्या महान हत्तींच्या खांद्यावर ठेवलेल्या होत्या आणि शोभून दिसल्या.
6.60.5
सा वाहिनी शान्तनवेन गुप्ता ।
महारथैर्वारणवाजिभिश्च।
बभौ सविद्युत्स्तनयित्नुकल्पा ।
जलागमे द्यौरिव जातमेघा ॥ ६.६०.५ ॥
शंतनूपुत्राने (भीष्माने) रक्षिलेली ती सेना, महारथी, हत्ती आणि घोड्यांसह, पावसाळ्यात वीज आणि गर्जनेसह मेघ उठलेल्या आकाशाप्रमाणे चमकली.
6.60.6
ततो रणायाभिमुखी प्रयाता ।
प्रत्यर्जुनं शान्तनवाभिगुप्ता।
सेनामहोग्ना सहसा कुरूणां ।
वेगो यथा भीम इवापगायाः ॥ ६.६०.६ ॥
नंतर युद्धासाठी समोरच्या दिशेने निघालेली ती सेना, शंतनूच्या पुत्राने रक्षिलेली, अर्जुनासमोर, कौरवांची सेना अचानक महापुरासारखी, भयंकर नदीच्या वेगासारखी.
6.60.7
तं व्यालनानाविधगूढसारं ।
गजाश्वपादातरथौघपक्षम्।
व्यूहं महामेघसमं महात्मा ।
ददर्श दूरात्कपिराजकेतुः ॥ ६.६०.७ ॥
अनेक प्रकारच्या भयंकर गुप्त बलाच्या, हत्ती घोडे पायदळ रथसमूहांच्या पंखांच्या, महामेघासारख्या त्या व्यूहाला महात्मा, कपिराजध्वज दुरून पाहिला.
6.60.8
विनिर्ययौ केतुमता रथेन ।
नरर्षभः श्वेतहयेन काले।
जये धृतः शत्रुवरूथिनीनां ।
यथा सुरेन्द्रोऽसुरवाहिनीनाम् ॥ ६.६०.८ ॥
नरश्रेष्ठ ध्वजयुक्त रथात, श्वेत घोड्यांसह, योग्य काळी निघाला; विजयासाठी शत्रुसेनांना अडवणारा, जसा सुरेंद्र असुरसेनांना अडवतो.
6.60.9
नारायणेनेन्द्र इवाभिगुप्तः ।
शशीव सूर्येण समेयिवान्यथा ।
तथा महात्मा सह केशवेन ।
वरीथिनीनां प्रमुखे रराज ॥ ६.६०.९ ॥
नारायणाने रक्षिलेल्या इंद्रासारखा, सूर्याशी मिळालेल्या चंद्रासारखा, त्याचप्रमाणे महात्मा केशवासह सेनांच्या अग्रभागी तो शोभला.
6.60.10
सोपस्करं सोत्तरबन्धुरेषं ।
यत्तं यदूनामृषभेण सङ्ख्ये।
कपिध्वजं प्रेक्ष्य रथं विषेदुः ।
सहैव पुत्रैस्तव कौरवेयाः ॥ ६.६०.१० ॥
यादवांमधील वृषभाने युद्धासाठी सज्ज केलेला, सर्व साधनांसह, सुंदर जोखडदांड्याचा, कपिध्वज रथ पाहून, तुमच्या पुत्रांसह कौरव खिन्न झाले.
6.60.11
प्रकल्पितं गुप्तमुदायुधेन ।
किरीटिना लोकमहारथेन ।
तं व्यूहराजं ददृशुस्त्वदीया-
श्चतुश्चतुर्व्यालसहस्रकीर्णम् ॥ ६.६०.११ ॥
उगारलेल्या शस्त्रांनी रक्षिलेल्या, किरीटी आणि लोकमहारथाने संरक्षित, हजारो भयंकर हत्तींनी भरलेल्या त्या व्यूहराजाला तुमच्या लोकांनी पाहिले.
6.60.12
यथैव पूर्वेऽहनि धर्मराज्ञा ।
व्यूहः कृतः कौरवसत्तमेन।
यथा न भूतो भुवि मानुषेषु ।
न दृष्टपूर्वो न च संश्रुतश्च ॥ ६.६०.१२ ॥
पूर्वीच्या दिवशी धर्मराजाने आणि कौरवश्रेष्ठाने रचलेल्या व्यूहाप्रमाणे, पृथ्वीवरील मनुष्यांमध्ये असा व्यूह कधी झाला नव्हता, पूर्वी पाहिला नव्हता आणि ऐकलाही नव्हता.
6.60.13
ततो यथादेशमुपेत्य तस्थुः ।
पाञ्चालमुख्याः सह चेदिमुख्यैः।
ततः समादेशसमाहतानि ।
भेरीसहस्राणि विनेदुराजौ ॥ ६.६०.१३ ॥
नंतर आपापल्या जागी जाऊन पांचालप्रमुख चेदिप्रमुखांसह उभे राहिले. मग आज्ञेने वाजवलेले हजारो भेरी रणांगणात निनादले.
6.60.14
शङ्खस्वनास्तूर्यरवाः प्रणेदुः ।
सर्वेष्वनीकेषु ससिंहनादाः।
ततः सबाणानि महास्वनानि ।
विस्फार्यमाणानि धनूंषि वीरैः ॥ ६.६०.१४ ॥
सर्व सैन्यांमध्ये शंखनाद, तूर्यरव आणि सिंहनाद घुमले. मग वीरांनी बाणांसह धनुष्ये ओढल्यावर महान टणत्कार झाला.
6.60.15
क्षणेन भेरीपणवप्रणादा-
नन्तर्दधुः शङ्खमहास्वनांश्च।
तच्छङ्खशब्दावृतमन्तरिक्ष-
मुद्धूतभौमद्रुतरेणुजालम् ॥ ६.६०.१५ ॥
क्षणार्धात भेरी व पणवांचा निनाद आणि शंखांचे महान स्वर विरून गेले. शंखध्वनीने व्यापलेले आकाश, धावण्याने भूमीवरून उठलेल्या धुळीच्या जाळ्याने भरले.
6.60.16
महानुभावाश्च ततः प्रकाश-
नालोक्य वीराः सहसाऽभिपेतुः ।
रथी रथेनाभिहतः ससूतः ।
पपात साश्वः सरथः सकेतुः ॥ ६.६०.१६ ॥
तेव्हा त्या प्रकाशाकडे पाहून महावीर अचानक धावून गेले. रथाने आहत झालेला रथी सारथ्यासह, घोड्यांसह, रथासह व ध्वजासह कोसळला.
6.60.17
गजो गजेनाभिहताः पपात ।
पदातिना चाभिहतः पदातिः।
आवर्तमानान्यभिवर्तमानै-
र्घोरीकृतान्यद्भुतदर्शनानि ॥ ६.६०.१७ ॥
हत्ती हत्तीने आहत होऊन पडला; पायदळ सैनिक पायदळाने आहत झाला. फिरून परतणाऱ्यांच्या धडकेने ती भयंकर व अद्भुत दृश्ये झाली.
6.60.18
प्रासैश्च खङ्गैश्च समाहतानि ।
सदश्वबृन्दानि सदश्वबृन्दैः।
सुवर्णतारागणभूषितानि ।
सूर्यप्रभाभानि शरावराणि ॥ ६.६०.१८ ॥
भाले व तलवारींनी आहत झालेले उत्तम घोड्यांचे कळप उत्तम घोड्यांच्या कळपांवर आदळले. सोन्याच्या तारकासमूहांनी सजलेल्या, सूर्यप्रभेसारख्या चमकणाऱ्या ढालीही पडल्या.
6.60.19
विदार्यमाणानि परश्वथैश्च ।
प्रासैश्च स्वङ्गैश्च निपेतुरुर्व्याम्।
गजैर्विषणापरगात्ररुग्णाः ।
केचित्ससूता रथिनः प्रपेतुः ॥ ६.६०.१९ ॥
परशू, भाले व तलवारींनी फाडले जाऊन ते भूमीवर कोसळले. हत्तींनी चिरडल्यामुळे, इतर अवयव मोडून, काही रथी सारथ्यांसह पडले.
6.60.20
गजर्षभाश्चापि जगर्षभेण ।
निपातिता बाणहताः पृथिव्याम्।
गजौघवेगोद्धतसादितानां ।
श्रुत्वा विषेदुः सहसा मनुष्याः ॥ ६.६०.२० ॥
श्रेष्ठ हत्तीही जगत्श्रेष्ठ वीराने पाडले गेले, बाणांनी आहत होऊन भूमीवर पडले. हत्तींच्या कळपाच्या वेगाने चिरडलेल्यांची बातमी ऐकून माणसे अचानक खिन्न झाली.
6.60.21
आर्तस्वनं सादिपदातियूनां ।
विषाणगात्रावरताडितानाम् ।
संभ्रान्तनागाश्वरथे मुहूर्ते ।
महाक्षये सादिपदातियूनाम् ॥ ६.६०.२१ ॥
घोडेस्वार आणि पायदळातील तरुणांचा आक्रोश, शिंगांनी व शरीरांनी आघात होऊन तुडवले गेलेल्यांचा; त्या क्षणी रथ, हत्ती व घोड्यांच्या गोंधळात, त्या महासंहारात घोडेस्वार आणि पायदळातील तरुण.
6.60.22
महारथैः संपरिवार्यमाणं ।
संदृश्य दूरात्कपिराजकेतुम् ।
तं पञ्चतालोच्छ्रिततालकेतुः ।
सदश्ववेगाद्भुतवीर्ययानः ॥ ६.६०.२२ ॥
महारथींनी वेढलेल्या कपिराजध्वज त्याला दुरून पाहून — ज्याचा ध्वज पाच तालवृक्षांइतका उंच आहे, ज्याचा रथ उत्तम घोड्यांच्या वेगाने अद्भुत पराक्रमाने चालतो.
6.60.23
महास्त्रबाणाशनिदीप्तमन्तं ।
किरीटिनं शान्तनवोऽभ्यधावत्।
तथैव शक्रप्रतिमप्रभाव-
मिन्द्रात्मजं द्रोणमुखा विसस्नुः ॥ ६.६०.२३ ॥
महान अस्त्रे, बाण आणि वज्रांनी टोकापर्यंत प्रकाशणाऱ्या त्या किरीटधारीकडे शंतनूचा पुत्र (भीष्म) धावला. तसेच इंद्रासमान प्रभावी इंद्रपुत्राकडे द्रोणाच्या नेतृत्वाखाली ते सर्व धावून गेले.
6.60.24
कृपश्च शल्यश्च विविंशतिश्च ।
दुर्योधनः सौमदत्तिश्च राजन्।
ततो रथानां प्रमुखादुपेत्य ।
सर्वास्त्रिवित्काञ्चनचित्रवर्मा ॥ ६.६०.२४ ॥
कृप आणि शल्य, विविंशती, दुर्योधन आणि सोमदत्ताचा पुत्रही, हे राजा! मग रथांच्या अग्रभागातून पुढे येऊन सर्व अस्त्रे जाणणारा, सोनेरी विचित्र कवच धारण केलेला (योद्धा).
6.60.25
जवेन शूरोऽभिससार सर्वां-
स्तानर्जुनस्यात्मभवोऽभिमन्युः।
तेषां महास्त्राणि महारथाना-
मसह्यकर्मा विनिहत्य कार्ष्णिः ॥ ६.६०.२५ ॥
शूर वीर अर्जुनाचा स्वतःचा पुत्र अभिमन्यू वेगाने त्या सर्वांवर चालून गेला. त्या महारथींची महान अस्त्रे, असह्य कर्म करणाऱ्या कार्ष्णीने (अभिमन्यूने) नष्ट केली.
6.60.26
बभौ महामन्त्रहुतार्चिमाली ।
सदोगतः सन्भगवानिवाग्निः ।
ततः स तूर्णं रुधिरोदफेनां ।
कृत्वा नदीमाशु रणे रिपूणाम् ॥ ६.६०.२६ ॥
महामंत्राने हुत झालेल्या अग्निज्वालांच्या माळेने शोभणारा, सभेत बसलेल्या भगवान अग्नीप्रमाणे तो लवकरच युद्धात शत्रूंच्या रक्ताच्या फेसाळ नदीची निर्मिती करतो.
6.60.27
जगाम सौभद्रमतीत्य भीष्मो ।
महारथं पार्थमदीनसत्वः ।
ततः प्रहस्याद्भुतविक्रमेण ।
गाण्डीवमुक्तेन शिलाशितेन ॥ ६.६०.२७ ॥
अदीनसत्त्व भीष्म महारथी पार्थ अर्जुनाला ओलांडून सौभद्राकडे गेले. मग अद्भुत पराक्रमाने हसत, गांडीवातून सोडलेल्या, दगडावर धारदार केलेल्या बाणांनी...
6.60.28
विपाठजालेन महास्त्रजालं ।
विनाशयामास किरीटमाली।
तमुत्तमं सर्वधनुर्धराणा-
मसक्तकर्मा कपिराजकेतुः ॥ ६.६०.२८ ॥
विपाठजालाने महास्त्रजाल किरीटमाली (अर्जुन) याने नष्ट केले. सर्व धनुर्धरांत उत्तम, अनासक्त कर्मा, कपिराजध्वज असलेला तो...
6.60.29
भीष्मं महात्माऽभिववर्ष तूर्णं ।
शरौघजालैर्विमलैश्च भल्लैः।
तथैव भीष्माहतमन्तरिक्षे ।
महास्त्रजालं कपिराजकेतोः ॥ ६.६०.२९ ॥
महात्म्याने (अर्जुनाने) भीष्मावर तातडीने बाणांच्या प्रवाहजालाने आणि निर्मळ भल्लांनी वर्षाव केला. तसेच भीष्माने आकाशात अडवलेले, कपिराजध्वजाचे महास्त्रजाल...
6.60.30
तद्द्वैरथं भीष्मधनञ्जयाभ्याम् ॥ ६.६०.३० ॥
ते भीष्म आणि धनंजय यांच्यातील द्वंद्वयुद्ध होते.