महाभारत · अध्याय 6.64
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.64.1
ततो भूरिश्रवा राजन्सात्यकिं नवभिः शरैः ।
प्राविध्यद्भृशसंक्रुद्धस्तोत्रैरिव महाद्विपम् ॥ ६.६४.१ ॥
तेव्हा हे राजा, अत्यंत क्रुद्ध झालेल्या भूरिश्रवाने नऊ बाणांनी सात्यकीला विद्ध केले, जसे अंकुशाने महाहत्तीला टोचावे.
6.64.2
कौरवं सात्यकिश्चैव शरैः सन्नतपर्वभिः ।
अवारयदमेयात्मा सर्वलोकस्य पश्यतः ॥ ६.६४.२ ॥
अमित आत्मा असलेल्या सात्यकीने सर्व लोक पाहत असताना वाकलेल्या पेरांच्या बाणांनी कौरवाला अडवले.
6.64.3
ततो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः परिवारितः ।
सोमदत्तिं रणे यत्तः समन्तात्पर्यवारयत् ॥ ६.६४.३ ॥
तेव्हा राजा दुर्योधन बंधूंनी वेढलेला, रणात सिद्ध होऊन, सोमदत्तीला चहूबाजूंनी संरक्षित करू लागला.
6.64.4
तं चैव पाण्डवाः सर्वे सात्यकिं रभसं रणे ।
परिवार्य स्थिताः सङ्ख्ये समन्तात्सुमहौजसः ॥ ६.६४.४ ॥
महातेजस्वी सर्व पांडव, रणात वेगवान अशा त्या सात्यकीला वेढून, युद्धात चहूबाजूंनी उभे राहिले.
6.64.5
भीमसेनस्तु संक्रुद्धो गजामुद्यम्य भारत ।
दुर्योधनमुखान्सर्वान्पुत्रांस्ते पर्यवारयत् ॥ ६.६४.५ ॥
पण हे भारता, संतप्त झालेल्या भीमसेनाने गदा उगारून दुर्योधनप्रमुख तुझ्या सर्व पुत्रांना वेढले.
6.64.6
रथैरनेकसाहस्रैः क्रोधामर्षसमन्वितः ।
नन्दकस्तव पुत्रस्तु भीमसेनं महाबलम् ॥ ६.६४.६ ॥
क्रोध आणि असहिष्णुतेने भरलेला तुझा पुत्र नंदक, अनेक हजार रथांसह महाबलवान भीमसेनाला वेढू लागला.
6.64.7
विव्याध विशिखैः षड्भिः कङ्कपत्रैः शिलाशितैः ।
दुर्योधनस्तदा राजन्भीमसेनं महारथम् ॥ ६.६४.७ ॥
तेव्हा हे राजन्, दुर्योधनाने दगडावर धार लावलेल्या, कंकपक्ष्याच्या पिसांच्या सहा बाणांनी महारथी भीमसेनाला विद्ध केले.
6.64.8
आजघानोरसि क्रुद्धो मार्गणैर्नवभिः शितैः ।
ततो भीमो महाबाहुः स्वरथं सुमहाबलः ॥ ६.६४.८ ॥
संतप्त होऊन त्याने नऊ तीक्ष्ण बाणांनी भीमसेनाच्या छातीवर प्रहार केला. तेव्हा महाबाहू, अतिबलवान भीम आपल्या रथावर...
6.64.9
आरुरोह रथश्रेष्ठं विशोकं चेदमब्रवीत् ।
एते महारथाः शूरा धार्तराष्ट्राः समागताः ॥ ६.६४.९ ॥
तो श्रेष्ठ रथावर आरूढ झाला आणि विशोकाला म्हणाला: "येथे जमलेले हे महारथी शूर, धृतराष्ट्राचे पुत्र…"
6.64.10
मामेव भृशसंक्रुद्धा हन्तुमभ्युद्यता युधि ।
मनोरथद्रुमोऽस्माकं चिन्तितो बहुवार्षिकः ॥ ६.६४.१० ॥
अत्यंत संतप्त होऊन ते युद्धात मलाच मारण्यास सज्ज झाले आहेत. आम्ही अनेक वर्षे चिंतिलेला मनोरथवृक्ष…
6.64.11
सफलः सूत चाद्येह योऽहं पश्यामि सोदरान् ।
यत्राशोकसमुत्क्षिप्ता रेणवो रथनेमिभिः ॥ ६.६४.११ ॥
हे सारथी! आज येथे मी माझ्या बंधूंना पाहत आहे, ते फलदायी झाले.
6.64.12
प्रयास्यन्त्यन्तरिक्षं हि शरबृन्दैर्दिगन्तरे ।
तत्र तिष्ठति सन्नद्धः स्वयं राजा सुयोधनः ॥ ६.६४.१२ ॥
बाणांचे समूह दिशांच्या मध्ये आकाशात उडत आहेत. तेथे कवच घातलेला राजा सुयोधन स्वतः उभा आहे.
6.64.13
भ्रातरश्चास्य सन्नद्धाः कुलपुत्रा मदोत्कटाः ।
एतानद्य हनिष्यामि पश्यतस्ते न संशयः ॥ ६.६४.१३ ॥
याचे बंधूही, कवच घातलेले कुलीन पुत्र, मदाने उन्मत्त झालेले आहेत. आज मी यांना ठार करीन; तू पाहत रहा, यात संशय नाही.
6.64.14
तस्मान्ममाश्वान्संग्रमे यत्तः संयच्छ सारथे ।
एवमुक्त्वा ततः पार्थस्तव पुत्रं विशांपते ॥ ६.६४.१४ ॥
म्हणून हे सारथी, युद्धात सावधपणे माझे घोडे आवर. असे बोलून, हे प्रजापते, पार्थाने तुझ्या पुत्राकडे (रथ नेला).
6.64.15
विव्याध निशितैस्तीक्ष्णैः शरैः कनकभूषणैः ।
नन्दकं च त्रिभिर्भाणैरभ्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥ ६.६४.१५ ॥
धारदार, तीक्ष्ण, सोन्याच्या अलंकारांनी सजवलेल्या बाणांनी त्याने (त्याला) विद्ध केले; नंदकाला तीन बाणांनी त्याच्या छातीच्या मध्यभागी विद्ध केले.
6.64.16
तं तु दुर्योधनः षष्ट्या विद्ध्वा भीमं महाबलम् ।
त्रिभिरन्यैः सुनिशितैर्विशोकं प्रत्यविध्यत ॥ ६.६४.१६ ॥
परंतु दुर्योधनाने त्या महाबली भीमाला साठ बाणांनी विद्ध केले आणि आणखी तीन अत्यंत तीक्ष्ण बाणांनी विशोकाला प्रत्युत्तर म्हणून विद्ध केले.
6.64.17
भिमस्य च रणे राजन्धनुश्चिच्छेद भासुरम् ।
मुष्टिदेशे भृशं तीक्ष्णौस्त्रिभिर्भल्लैर्हसन्निव ॥ ६.६४.१७ ॥
हे राजा, युद्धात त्याने भीमाचे तेजस्वी धनुष्य मुठीजवळ अत्यंत जोराने तीन तीक्ष्ण भल्ल बाणांनी तोडले, जणू हसत असावा.
6.64.18
समरे प्रेक्ष्य यन्तारं विशोकं तु वृकोदरः ।
पीडितं विशिखैस्तीक्ष्णैस्तव पुत्रेण धन्विना ॥ ६.६४.१८ ॥
युद्धात आपला सारथी विशोकाला पाहून, तुझ्या धनुर्धर पुत्राच्या तीक्ष्ण बाणांनी पीडित झालेला वृकोदर (भीम) (विचलित झाला).
6.64.19
अमृष्यमाणः संरब्धो धनुर्दिव्यं परामृशम् ।
पुत्रस्य ते महाराज वधार्थं भरतर्षभ ॥ ६.६४.१९ ॥
असह्य क्रोधाने त्याने दिव्य धनुष्य हाती घेतले, हे महाराजा, भरतश्रेष्ठा, तुमच्या पुत्राच्या वधासाठी.
6.64.20
समादधत्सुसंक्रुद्धः क्षुरप्रं रोमवाहिनम् ।
तेन चिच्छेद नृपतेर्भीमः कार्मुकमुत्तमम् ॥ ६.६४.२० ॥
अत्यंत क्रुद्ध होऊन त्याने रोमवाहिन नावाचा क्षुरप्र बाण जोडला; त्याने भीमाने राजाचे उत्तम धनुष्य तोडले.
6.64.21
सोऽपविद्ध्य धनुश्छिन्नं पुत्रस्ते क्रोधमूर्च्छितः ।
अन्यत्कार्मुकमादत्त सत्वरं वेगवत्तरम् ॥ ६.६४.२१ ॥
मोडलेले धनुष्य फेकून देऊन, क्रोधाने मूर्च्छित झालेल्या तुमच्या पुत्राने पटकन दुसरे, अत्यंत वेगवान धनुष्य उचलले.
6.64.22
संदधे विशिखं घोर कालमृत्युसमप्रभम् ।
तेनाजघान संक्रुद्धो भीमसेनं स्तनान्तरे ॥ ६.६४.२२ ॥
काल आणि मृत्यूसारखा तेजस्वी भयंकर बाण जोडून, क्रुद्ध होऊन त्याने त्याने भीमसेनाच्या छातीवर प्रहार केला.
6.64.23
स गाढविद्धो व्यथितः स्यान्दनोपस्थ आविशत् ।
स निषण्णो रथोपस्थे मूर्च्छामभिजगाम ह ॥ ६.६४.२३ ॥
खोलवर जखमी आणि वेदनेने व्याकुळ होऊन तो रथाच्या तळाशी कोसळला; रथाच्या तळाशी बसलेला असतानाच तो मूर्च्छित झाला.
6.64.24
तं दृष्ट्वा व्यथितं भीममभिमन्युपुरोगमाः ।
नामृष्यन्त महेष्वासाः पाण्डवानां महारथः ॥ ६.६४.२४ ॥
भीमाला व्यथित पाहून, अभिमन्यूच्या नेतृत्वाखालील पांडवांचे महारथी महाधनुर्धर वीर ते सहन करू शकले नाहीत.
6.64.25
ततस्तु तुमुलां वृष्टिं शस्त्राणां तिग्मतेजसाम् ।
पातयामासुरव्यग्राः पुत्रस्य तव मूर्धनि ॥ ६.६४.२५ ॥
नंतर विचलित न झालेल्या त्यांनी तुमच्या पुत्राच्या मस्तकावर तीक्ष्ण तेजस्वी शस्त्रांचा भयंकर वर्षाव केला.
6.64.26
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां भीमसेनो महाबलः ।
दुर्योधनं त्रिभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध पञ्चभिः ॥ ६.६४.२६ ॥
नंतर शुद्धीवर आलेल्या महाबली भीमसेनाने दुर्योधनाला तीन बाणांनी विद्ध केले आणि पुन्हा पाच बाणांनी विद्ध केले.
6.64.27
शल्यं च पञ्चविंशत्या शरैर्विव्याध पाण्डवः ।
रुक्मपुङ्खैर्महेष्वासः स विद्धो व्यपयाद्रणात् ॥ ६.६४.२७ ॥
त्या महाधनुर्धर पाण्डवाने सोन्याच्या पंखांच्या पंचवीस बाणांनी शल्याला विद्ध केले; विद्ध होऊन तो रणातून मागे सरला.
6.64.28
प्रत्युद्ययुस्ततो भीमं तव पुत्राश्चतुर्दश ।
सेनापतिः सुषेणश्च जलसन्धः सुलोचनः ॥ ६.६४.२८ ॥
नंतर तुमचे चौदा पुत्र भीमाच्या समोर धावून आले — सेनापती सुषेण, जलसंध आणि सुलोचन.
6.64.29
उद्रो भीमरथो भीमो वीरबाहुरलोलुपः ।
दुर्मुखो दुष्प्रधर्षश्च विवित्सुर्विकटः समः ॥ ६.६४.२९ ॥
उद्र, भीमरथ, भीम, वीरबाहू, अलोलुप, दुर्मुख, दुष्प्रधर्ष, विवित्सु, विकट आणि सम.
6.64.30
विसृजन्तो बहून्बाणान्क्रोधसंरक्तलोचनाः ।
भीमसेनमभिद्रुत्य विव्यधुः सहिता भृशम् ॥ ६.६४.३० ॥
क्रोधाने लालभडक झालेल्या डोळ्यांनी अनेक बाण सोडत ते भीमसेनावर तुटून पडले आणि एकत्र येऊन त्याला जोरदारपणे विद्ध केले.
6.64.31
पुत्रांस्तु तव संप्रेक्ष्य भीमसेनो महाबलः ।
सृक्किणी विलिहन्वीरः पशुमध्ये यथा वृकः ॥ ६.६४.३१ ॥
आपल्या पुत्रांना पाहून महाबलवान भीमसेन, तो वीर, ओठांचे कोपरे चाटत, पशूंमध्ये लांडग्याप्रमाणे (झेपावला).
6.64.32
अभिपत्य महाबाहुर्गरुत्मानिव वेगितः ।
सेनापतेः क्षुरप्रेण शिरश्चिच्छेद पाण्डवः ॥ ६.६४.३२ ॥
गरुडाप्रमाणे वेगाने झेप घेऊन त्या महाबाहू पांडवाने क्षुरप्र बाणाने सेनापतीचे मस्तक छेदले.
6.64.33
संप्रहस्य च हृष्टात्मा त्रिभिर्बाणैर्महाभुजः ।
जलसन्धं विनिर्भिद्य सोऽनयद्यमसादनम् ॥ ६.६४.३३ ॥
आनंदी मनाने जोरात हसून, त्या महाभुजाने तीन बाणांनी जलसंधाला विद्ध करून यमसदनाला पाठवले.
6.64.34
सुषेणं च ततो हत्वा प्रेषयामास मृत्यवे ।
उग्रस्य सशिरस्त्राणं शिरश्चन्द्रोपमं भुवि ॥ ६.६४.३४ ॥
नंतर सुषेणाला मारून मृत्यूकडे पाठवले; उग्राचे शिरस्त्राणासह चंद्रासारखे मस्तक भूमीवर (पडले).
6.64.35
पातयामास भल्लेन कुण्डलाभ्यां विभूषितम् ।
वीरबाहुं च सप्तत्या साश्वकेतुं ससारथिम् ॥ ६.६४.३५ ॥
भल्ल बाणाने कुंडलांनी शोभलेले (मस्तक) पाडले; आणि वीरबाहूला सत्तर बाणांनी, त्याचे घोडे, ध्वज व सारथी यांसह (पाडले).
6.64.36
निनाय समरे वीरः परलोकाय पाण्डवः ।
भीमं भीमरथं चोभौ भीमसेनो हसन्निव ॥ ६.६४.३६ ॥
त्या युद्धात वीर पांडवाने त्यांना परलोकी पाठवले; भीम आणि भीमरथ दोघांनाही भीमसेनाने जणू हसत हसत (ठार केले).
6.64.37
पुत्रौ ते दुर्मदौ राजन्ननयद्यमसादनम् ।
ततः सुलोचनं भीमः क्षुरप्रेण महामृधे ॥ ६.६४.३७ ॥
हे राजा, तुझ्या दोन उद्धट पुत्रांना भीमाने यमलोकी पाठवले. मग त्या महायुद्धात भीमाने क्षुरप्र बाणाने सुलोचनाला (यमलोकी पाठवले).
6.64.38
मिषतां सर्वसैन्यानामनयद्यमसादनम् ।
पुत्रास्तु तव तं दृष्ट्वा भीमसेनपराक्रमम् ॥ ६.६४.३८ ॥
सर्व सैन्य पाहत असताना (भीमाने त्यांना) यमलोकी पाठवले. परंतु तुझे पुत्र भीमसेनाचा पराक्रम पाहून (भयभीत झाले).
6.64.39
शेषा येऽन्येऽभवंस्तत्र ते भीमस्य भयार्दिताः ।
विप्रद्रुता दिशो राजन्वध्यमाना महात्मना ॥ ६.६४.३९ ॥
तेथे उरलेले इतर, भीमाच्या भयाने पीडित होऊन, हे राजा, महात्म्याने वध होत असताना दिशादिशांना पळून गेले.
6.64.40
ततोऽब्रवीच्छान्तनवः सर्वानेव महारथान् ।
एष भीमो रणे क्रुद्धो धार्तराष्ट्रान्महारथान् ॥ ६.६४.४० ॥
तेव्हा शंतनूचा पुत्र (भीष्म) सर्व महारथींना म्हणाला, 'हा क्रुद्ध भीम युद्धात धृतराष्ट्राच्या महारथी पुत्रांना (मारत आहे).
6.64.41
यथा प्राग्र्यान्यथा ज्येष्ठान्यथा शूरांश्च संगतान् ।
निपातयत्युग्रधन्वा तं प्रगृह्णीत माचिरम् ॥ ६.६४.४१ ॥
हा उग्रधन्वा (भीम) अग्रणी, ज्येष्ठ आणि एकत्र जमलेल्या शूरांना जसा पाडतो आहे, तसे याला लगेच पकडा; विलंब करू नका.
6.64.42
एवमुक्त्वा ततः सर्वे धार्तराष्ट्रस्य सैनिकाः ।
अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धा भीमसेनं महाबलम् ॥ ६.६४.४२ ॥
असे बोलून धृतराष्ट्र पुत्राचे सर्व सैनिक अत्यंत संतप्त होऊन महाबली भीमसेनावर चालून गेले.
6.64.43
भगदत्तः प्रभिन्नेन कुञ्जरेण विशांपते ।
अभ्ययात्सहसा तत्रयत्र भीमो व्यवस्थितः ॥ ६.६४.४३ ॥
हे राजा, मदोन्मत्त हत्तीवर भगदत्त अचानक जिथे भीम उभा होता तिथे धावून आला.
6.64.44
आपतन्नेव च रणे भीमसेनं शिलीमुखैः ।
अदृश्यं समरे चक्रे जीमूत इव भास्करम् ॥ ६.६४.४४ ॥
युद्धात त्याने भीमसेनावर बाणांचा वर्षाव करत हल्ला केला आणि ढग सूर्याला झाकतो तसा त्याला दिसेनासा केला.
6.64.45
अभिमन्युमुखास्तत्तु नामृष्यन्त महारथाः ।
भीमस्याच्छादनं शङ्ख्ये स्वबाहुबलमाश्रिताः ॥ ६.६४.४५ ॥
अभिमन्यूच्या नेतृत्वाखालील महारथींना भीम असा झाकलेला पाहवला नाही; आपल्या बाहुबलावर विसंबून ते रणात पुढे सरसावले.
6.64.46
त एनं शरवर्षेण समन्तात्पर्यवारयन् ।
गजं च शरवृष्ट्या तु बिभिदुस्ते समन्ततः ॥ ६.६४.४६ ॥
त्यांनी बाणांच्या वर्षावाने त्याला चहूबाजूंनी वेढले आणि चहूबाजूंनी बाणांच्या वर्षावाने हत्तीलाही भेदले.
6.64.47
स शस्त्रवृष्ट्याऽभिहतः समस्तैस्तैर्महारथैः ।
प्राग्ज्योतिषगजो राजन्नानालिङ्गैः सुतेजनैः ॥ ६.६४.४७ ॥
हे राजा, त्या सर्व महारथींच्या शस्त्रवर्षावाने प्राग्ज्योतिषाचा हत्ती आहत झाला; अनेक प्रकारच्या तीक्ष्ण बाणांनी तो जखमी झाला.
6.64.48
संजातरुधिरोत्पीडः प्रेक्षणीयोऽभवद्रणे ।
गभस्तिभिरिवार्कस्य संस्यूतो जलदो महान् ॥ ६.६४.४८ ॥
रक्ताच्या धारांनी माखलेला तो युद्धात सूर्याच्या किरणांनी उजळलेल्या एखाद्या मोठ्या ढगासारखा दिसू लागला.
6.64.49
संचोदितो मदस्रावी भगदत्तेन वारणः ।
अभ्यधावत तन्सर्वान्कालोत्सृष्ट इवान्तकः ॥ ६.६४.४९ ॥
भगदत्ताने प्रेरित केलेला, मद स्रवणारा तो हत्ती त्या सर्वांवर धावून गेला, जणू काळाने सोडलेला यमच.
6.64.50
द्विगुणं जवमास्थाय कम्पयंश्चरणैर्महीम् ।
तस्य तत्सुमहद्रूपं दृष्ट्वा सर्वे महारथाः ॥ ६.६४.५० ॥
दुप्पट वेग धारण करून, पायांनी पृथ्वी कंपित करीत आलेले त्याचे ते अत्यंत विशाल रूप पाहून सर्व महारथी.
6.64.51
असह्यं मन्यमानाश्च नातिप्रमनसोऽभवन् ।
ततस्तु नृपतिः क्रुद्धो भीमसेनं स्तनान्तरे ॥ ६.६४.५१ ॥
ते असह्य मानून ते प्रसन्न झाले नाहीत; तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या राजाने भीमसेनाच्या छातीवर.
6.64.52
आजघान महाराज शरेणानतपर्वणा ।
सोऽतिविद्धो महेष्वासस्तेन राज्ञा महारथः । ॥ ६.६४.५२ ॥
हे महाराजा, त्या राजाने वाकलेल्या पेरांच्या बाणाने प्रहार केला; त्याने अतिविद्ध झालेला तो महाधनुर्धर महारथी.
6.64.53
मूर्च्छयाऽभिपरीतात्मा ध्वजयष्टिं समाश्रयत् ।
तांस्तु भीतान्समालक्ष्य भीमसेनं च मूर्च्छितम् ॥ ६.६४.५३ ॥
मूर्च्छेने व्याप्त मनाने तो ध्वजयष्टीचा आधार घेता झाला; भयभीत झालेल्यांना आणि मूर्च्छित भीमसेनाला पाहून.
6.64.54
ननाद बलवन्नादं भगदत्तः प्रतापवान् ।
ततो घटोत्कचो राजन्प्रेक्ष्य भीमं तथाऽऽगतं ॥ ६.६४.५४ ॥
प्रतापी भगदत्ताने बलवान गर्जना केली; तेव्हा, हे राजा, घटोत्कचाने भीमाला तसे आलेले पाहून.
6.64.55
संक्रुद्धो राक्षसो घोरस्तत्रैवान्तरधीयत ।
स कृत्वा दारुणां मायां भूरूणां भयवर्धिनीम् ॥ ६.६४.५५ ॥
संतप्त झालेला तो भयंकर राक्षस तिथेच अदृश्य झाला. त्याने भयंकर, भय वाढवणारी अनेक रूपांची माया निर्माण केली.
6.64.56
अदृश्यत निमेषार्धाद्धोररूपं समास्थितः ।
ऐरावतं समारूढः स वै मायाकृतं स्वयम् ॥ ६.६४.५६ ॥
अर्ध निमिषात तो भयंकर रूपात प्रकट झाला. मायेने निर्माण केलेल्या ऐरावतावर तो स्वतः आरूढ होता.
6.64.57
तस्य चान्येऽपि दिङ्वागा बभूवुरनुयायिनः ।
अञ्जनो वमानश्चैव महापद्मश्च सुप्रभः ॥ ६.६४.५७ ॥
त्याचे अनुयायी म्हणून इतर दिग्गजही होते: अञ्जन, वमान, महापद्म आणि सुप्रभ.
6.64.58
त्रय एते महानागा राक्षसैः समधिष्ठिताः ।
महाकायास्त्रिधा राजन्प्रस्रवन्तो मदं बहु ॥ ६.६४.५८ ॥
हे तीन महानाग राक्षसांनी अधिष्ठित होते. हे राजा, ते विशालकाय होते आणि तिन्ही प्रकारे भरपूर मद गळत होते.
6.64.59
तेजोवीर्यबलोपेता महाबलपराक्रमाः ।
घटोत्कचस्तु स्वं नागं चोदयामास तं तदा ॥ ६.६४.५९ ॥
तेज, वीर्य आणि बलाने युक्त, महान शक्ती व पराक्रम असलेले ते होते. तेव्हा घटोत्कचाने आपल्या त्या हत्तीला पुढे हाकले.
6.64.60
सगजं भगदत्तं तु हन्तुकामः परंतपः ।
ते चान्ये चोदिता नागा राक्षसैस्तैर्महाबलैः ॥ ६.६४.६० ॥
शत्रूंना तापवणारा घटोत्कच भगदत्ताला त्याच्या हत्तीसह ठार मारू इच्छित होता. त्या महाबली राक्षसांनी प्रेरित केलेले इतर हत्तीही (पुढे सरसावले).
6.64.61
परिपेतुः सुसंरब्धाश्चतुर्दंष्ट्राश्चतुर्दिशम् ।
भगदत्तस्य तं नागं विषाणैरभ्यपीडयन् ॥ ६.६४.६१ ॥
अत्यंत संतप्त झालेले चार सुळ्यांचे हत्ती चारही दिशांनी धावून आले आणि भगदत्ताच्या त्या हत्तीला आपल्या सुळ्यांनी दाबू लागले.
6.64.62
स पीड्यमानस्तैर्नागैर्वेदनार्तः शराहतः ।
अनदत्सुमहानादमिन्द्राशनिसमस्वनम् ॥ ६.६४.६२ ॥
त्या हत्तींनी दाबलेला, वेदनेने व्याकूळ आणि बाणांनी घायाळ झालेला तो हत्ती इंद्राच्या वज्रगर्जनेसारख्या प्रचंड आवाजात गर्जला.
6.64.63
व्यवर्तत महाघोषो भैमसेनिशरार्दितः ।
मृदित्वा सर्वसैन्यानि तव पुत्रस्य भारत ॥ ६.६४.६३ ॥
भीमसेनाच्या पुत्राच्या बाणांनी पीडित झालेला तो महाघोष मागे वळला; हे भारता, तुझ्या पुत्राच्या सर्व सैन्यांना तुडवत.
6.64.64
तस्य तं नदतो नादं सुघोरं भीमनिःश्वनम् ।
श्रुत्वा भीष्मोऽब्रवीद्द्रोणं राजानं च सुयोधनम् ॥ ६.६४.६४ ॥
त्या हत्तीचा तो भयंकर, भीषण गर्जनाध्वनी ऐकून भीष्म द्रोणाला आणि राजा सुयोधनाला म्हणाले.
6.64.65
एष युध्यति संग्रामे हैडिम्बेन दुरात्मना ।
भगदत्तो महेष्वासः कृच्छ्रे च परिवर्तते ॥ ६.६४.६५ ॥
पाहा, महाधनुर्धर भगदत्त दुरात्मा हैडिम्ब (घटोत्कच) याच्याशी युद्धात लढत आहे; संकटात सापडून तो फिरत आहे.
6.64.66
राक्षसश्च महामायः स च राजाऽतिकोपनः ।
एतौ समेतौ समरे कालमृत्युसमावुभौ ॥ ६.६४.६६ ॥
महामायावी राक्षस आणि अत्यंत क्रोधी राजा—हे दोघे युद्धात समोरासमोर आले आहेत; काल आणि मृत्यूसारखे दोघेही.
6.64.67
श्रीयते चैव हृष्टानां पाण्डवानां महास्वनः ।
हस्तिनश्चैव सुमहान्भीतस्य रुदितध्वनिः ॥ ६.६४.६७ ॥
आनंदित पांडवांचा महान गजर ऐकू येत होता, आणि भयभीत हत्तींचा अतिशय मोठा आक्रोश-ध्वनीही.
6.64.68
तत्र गच्छाम भद्रं वो राजानं परिरक्षितुम् ।
अरक्ष्यमाणः समरे क्षिप्रं प्राणान्विमोक्ष्यति ॥ ६.६४.६८ ॥
तुमचे कल्याण होवो; राजाचे रक्षण करण्यासाठी आपण तिकडे जाऊया. संरक्षण न मिळाल्यास तो युद्धात लवकरच प्राण सोडील.
6.64.69
ते त्वरध्वं महावीर्याः किं चिरेण प्रयामहे ।
महान्हि वर्तते रौद्रः संग्रामो रोमहर्षणः ॥ ६.६४.६९ ॥
हे महापराक्रमी वीरांनो, लवकर चला; उशिराने का जायचे? हे महान, भयानक, रोमांचकारी युद्ध चालू आहे.
6.64.70
भक्तश्च कुलपुत्रश्च शूरश्च पृतनापतिः ।
युक्तं तस्य परित्राणं कर्तुमस्माभिरच्युत ॥ ६.६४.७० ॥
तो भक्त, कुलीन पुत्र, शूर आणि सेनापती आहे; हे अच्युता, त्याचे रक्षण करणे आमच्यासाठी योग्य आहे.
6.64.71
भीष्मस्य तद्वचः श्रुत्वा सर्व एव महारथाः ।
द्रोणभीष्मौ पुरस्कृत्य भगदत्तपरीप्सया ॥ ६.६४.७१ ॥
भीष्मांचे ते वचन ऐकून सर्व महारथी, द्रोण आणि भीष्म यांना पुढे करून, भगदत्ताचे रक्षण करण्याच्या इच्छेने निघाले.
6.64.72
उत्तमं जवमास्थाय प्रययुर्यत्र सोऽभवत् ।
तान्प्रयातान्समालोक्य युधिष्ठिरपुरोगमाः ॥ ६.६४.७२ ॥
अत्यंत वेगाने ते जिथे तो होता तिथे गेले. त्यांना जाताना पाहून युधिष्ठिरांना पुढे ठेवणारे…
6.64.73
पञ्चालाः पाण्डवैः सार्धं पृष्ठतोऽनुययुः परान् ।
तान्यनीकान्यथालोक्य राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ॥ ६.६४.७३ ॥
पांचाल पांडवांसह मागून शत्रूंचा पाठलाग करू लागले. ते सैन्य पाहून पराक्रमी राक्षसराज
6.64.74
ननाद सुमहानादं विस्फोटमशनेरिव ।
तस्य तं निनदं श्रुत्वा दृष्ट्वा नागांश्च युध्यतः ॥ ६.६४.७४ ॥
वज्राच्या कडकडाटासारखी त्याने मोठी गर्जना केली. त्याची ती गर्जना ऐकून आणि युद्ध करणारे हत्ती पाहून
6.64.75
भीष्मः शान्तनवो भूयो भारद्वाजमभाषत ।
न रोचते मे संग्रामो हैडिम्बेन दुरात्मना ॥ ६.६४.७५ ॥
शंतनूचा पुत्र भीष्म पुन्हा भारद्वाजाला (द्रोणाला) म्हणाले: "त्या दुरात्मा हैडिंबाशी हे युद्ध मला रुचत नाही."
6.64.76
बलवीर्यमसाविष्टः ससहायश्च सांप्रतज् ।
नैष शक्यो युधा जेतुमपि वज्रभृता स्वयम् ॥ ६.६४.७६ ॥
हा बल आणि वीर्याने युक्त आहे, आता सहकाऱ्यांसह आहे. युद्धात वज्रधारी इंद्रालाही याला जिंकणे शक्य नाही.
6.64.77
लब्धलक्षः प्रहारी च वयं च श्रान्तवाहनाः ।
पाञ्चालैः पाण्डवेयैश्च दिवसं क्षतविक्षताः ॥ ६.६४.७७ ॥
तो लक्ष्यवेधी प्रहार करणारा आहे; आपणही वाहने थकलेली आहोत. पांचाल आणि पांडवांकडून दिवसभर आपण जखमी झालो आहोत.
6.64.78
इदानीं युधि निर्जेतुं न शक्योऽसौ स राक्षसः ।
अस्तमभ्येति सविता रात्रौ योद्धुं कन शक्यते।
अवहारमतः कुर्मः श्वो योत्स्यामः परै सह ॥ ६.६४.७८ ॥
आता युद्धात त्या राक्षसाला जिंकणे शक्य नाही. सूर्य अस्ताला चालला आहे; रात्री युद्ध करणे… शक्य नाही. म्हणून आपण माघार घेऊ; उद्या शत्रूंशी लढू.
6.64.79
पितामहवचः श्रुत्वा यथा चक्रुःस्म कौरवाः ।
उपायेनापयानं ते घटोत्कचभयार्दिताः ॥ ६.६४.७९ ॥
पितामहांचे वचन ऐकून कौरवांनी सांगितल्याप्रमाणेच केले; घटोत्कचाच्या भयाने पीडित होऊन एका उपायाने ते माघारी फिरले.
6.64.80
कौरवेषु निवृत्तेषु पाण्डवा जितकाशिनः ।
सिंहनादान्भृशं चक्रुः शङ्खान्दध्मुश्च भारत ॥ ६.६४.८० ॥
कौरव माघारी फिरल्यावर विजयी झाल्याचा अभिमान बाळगणाऱ्या पांडवांनी मोठे सिंहनाद केले आणि शंख फुंकले, हे भारता.
6.64.81
एवं तदभवद्युद्धं दिवसं भरतर्षभ ।
पाण्डवानां कुरूणां च पुरस्कृत्य घटोत्कचम् ॥ ६.६४.८१ ॥
हे भरतर्षभा, अशा प्रकारे दिवसभर पांडव आणि कौरव यांच्यात युद्ध झाले; घटोत्कचाला पुढे करून.
6.64.82
कौरवास्तु ततो राजन्प्रययुः शिबिरं स्वकम् ।
व्रीडमाना निशाकाले पाण्डवेयैः पराजिताः ॥ ६.६४.८२ ॥
हे राजा, मग कौरव लज्जित होऊन रात्री पांडवांकडून पराभूत होऊन आपल्या छावणीकडे परतले.
6.64.83
शरविक्षतगात्रास्तु पाण्डपपुत्रा महारथाः ।
युद्धे सुमनसो भूत्वा जग्मुः स्वशिबिरं प्रति ॥ ६.६४.८३ ॥
बाणांनी जखमी झालेल्या शरीराचे पांडुपुत्र महारथी युद्धात प्रसन्नचित्त होऊन आपल्या छावणीकडे गेले.
6.64.84
पुरस्कृत्य महाराज भीमसेनघटोत्कचौ ।
पूजयन्तस्तदान्योन्यं मुदा परमया युताः ॥ ६.६४.८४ ॥
हे महाराजा, भीमसेन आणि घटोत्कच यांना पुढे करून, त्या वेळी परम आनंदाने एकमेकांचा सन्मान करीत.
6.64.85
नदन्तो विविधान्नादांस्तूर्यस्वनविमिश्रितान् ।
सिंहनादांश्च कुर्वन्तो विमिश्राञ्शङ्खनिः स्वनैः ॥ ६.६४.८५ ॥
विविध प्रकारच्या ध्वनींनी गर्जना करत, तूर्यनादांत मिसळलेले, आणि शंखनादांसह मिश्र सिंहनाद करत.
6.64.86
विनदन्तो महात्मानः कम्पयन्तश्च मेदिनीम् ।
घट्टयन्तश्च मर्माणि तव पुत्रस्य मारिष । ॥ ६.६४.८६ ॥
महात्मे गर्जना करत, पृथ्वी कंपवत, हे मारिष, तुमच्या पुत्राच्या मर्मस्थानांवर आघात करत.
6.64.87
प्रयाताः शिबिरायैव निशाकाले परंतप ।
दुर्योधनस्तु नृपतिर्दीनो भ्रातृवधेन च ॥ ६.६४.८७ ॥
रात्रीच्या वेळी ते छावणीकडे निघून गेले. हे परंतप, परंतु राजा दुर्योधन भ्रातृवधामुळे दीन झाला.
6.64.88
मुहूर्तं चिन्तयामास बाष्पशोकसमाकुलः ।
ततः कृत्वा विधिं सर्वं शिबिरस्य यथाविधि ।
प्रदध्यौ शोकसंतप्तो भ्रातृव्यसनकर्शितः ॥ ६.६४.८८ ॥
क्षणभर अश्रू आणि शोकाने व्याकूळ होऊन तो विचार करत राहिला. मग छावणीचे सर्व विधी यथाविधी पार पाडून, शोकाने संतप्त आणि भावांच्या विनाशाने खचलेला तो चिंतनात बुडाला.