महाभारत · अध्याय 6.66
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.66.1
ततः स भगवान्देवो लोकानामीश्वरेश्वरः ।
ब्रह्माणं प्रत्युवाचेदं स्रिग्धगम्भीरया गिरा ॥ ६.६६.१ ॥
तेव्हा त्या भगवान देवाने, लोकांच्या ईश्वरांचाही ईश्वर असलेल्याने, ब्रह्मदेवाला स्निग्ध आणि गंभीर वाणीने हे सांगितले.
6.66.2
विदितं तात योगान्मे सर्वमेतत्तवेप्सितम् ।
तथा तद्भवितेत्युक्त्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥ ६.६६.२ ॥
"बाळा, योगसामर्थ्याने तुझी ही सर्व इच्छा मला ठाऊक आहे. तसेच होईल" असे म्हणून तो तेथेच अंतर्धान पावला.
6.66.3
ततो देवर्षिगन्धर्वा विस्मयं परमं गताः ।
कौतूहलपराः सर्वे पितामहमथाब्रुवन् ॥ ६.६६.३ ॥
तेव्हा देवर्षी आणि गंधर्व अत्यंत आश्चर्यचकित झाले; कुतूहलाने भरलेले ते सर्व पितामहाला म्हणाले.
6.66.4
कोन्वयं यो भगवता प्रणम्य विनयाद्विभो ।
वाग्भिः स्तुतो वरिष्ठाभिः श्रोतुमिच्छाम तं वयम् ॥ ६.६६.४ ॥
हे विभो, भगवानांनी विनयाने नमस्कार करून उत्तमोत्तम शब्दांनी ज्यांची स्तुती केली, हा कोण आहे? त्याच्याविषयी आम्हाला ऐकायचे आहे.
6.66.5
एवमुक्तस्तु भगवान्प्रत्युवाच पितामहः ।
देवब्रह्मर्षिगन्धर्वान्सर्वान्मधुरया गिरा ॥ ६.६६.५ ॥
असे विचारले असता भगवान पितामह देव, ब्रह्मर्षी आणि गंधर्व या सर्वांना मधुर वाणीने उत्तर देते झाले.
6.66.6
यत्तत्परं भविष्यं च भवितव्यं च यत्परम् ।
भूतात्मा च प्रभुश्चैव ब्रह्म यच्च परं पदम् ॥ ६.६६.६ ॥
जे परम आहे, जे भविष्य आहे आणि जे परमपणे होणार आहे, जो भूतात्मा आणि प्रभू आहे, आणि जे ब्रह्म परम पद आहे—.
6.66.7
तेनास्मि कृतसंवादः प्रसन्नेन सुरर्षभाः ।
जगतोऽनुग्रहार्थाय याचितो मे जगत्पतिः । ॥ ६.६६.७ ॥
हे देवश्रेष्ठांनो, प्रसन्न झालेल्या त्याच्याशी माझा संवाद झाला; जगतावर अनुग्रह करण्यासाठी मी जगत्पतीला विनंती केली.
6.66.8
मानुषं लोकमातिष्ठ वासुदेव इति श्रुतः ।
अस्रुराणां वधार्थाय संभवस्व महीतले ॥ ६.६६.८ ॥
'वासुदेव' म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या तू मानवलोकात प्रवेश कर; असुरांच्या वधासाठी पृथ्वीवर जन्म घे.
6.66.9
संग्रामे निहता ये ते दैत्यदानवराक्षसाः ।
त इमे नृषु संभूता घोररूपा महाबलाः ॥ ६.६६.९ ॥
युद्धात मारले गेलेले जे दैत्य, दानव आणि राक्षस, तेच भयंकर रूप व महाबल घेऊन आता मनुष्यांमध्ये जन्मले आहेत.
6.66.10
तेषां वधार्थं भगवान्नरेण सहितो वशी ।
मानुषीं योनिमास्थाय चरिष्यति महीतले ॥ ६.६६.१० ॥
त्यांच्या वधासाठी भगवान नरासह, संयमी होऊन, मानुषी योनी धारण करून पृथ्वीवर संचार करतील.
6.66.11
नरनारायणौ यौ तौ पुराणावृषिसत्तमौ ।
सहितो मानुषे लोके संभूतावमितद्युती ॥ ६.६६.११ ॥
नर आणि नारायण — ते दोन प्राचीन श्रेष्ठ ऋषी — मानवलोकात एकत्र जन्म घेऊन अमित तेजाने तळपतील.
6.66.12
अजेयौ समरे यत्तौ सहितैरमरैरपि ।
मूढास्त्वेतौ न जानन्ति नरनारायणावृषी ॥ ६.६६.१२ ॥
युद्धात अजिंक्य, सर्व देवांनी एकत्र येऊनही न जिंकता येणारे ते नर-नारायण ऋषी — मूर्ख लोक त्यांना ओळखत नाहीत.
6.66.13
तस्याहमग्रजः पुत्रः सर्वस्य जगतः प्रभुः ।
वासुदेवोऽर्चनीयो वः सर्वलोकमहेश्वरः ॥ ६.६६.१३ ॥
मी त्याचा ज्येष्ठ पुत्र आहे, सर्व जगताचा प्रभु. वासुदेव, तुमच्याकडून पूजनीय, सर्वलोकांचा महेश्वर.
6.66.14
तथा मनुष्योऽयमिति कदाचित्सुरसत्तमाः ।
नावज्ञेयो महावीर्यः शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ६.६६.१४ ॥
हे देवश्रेष्ठांनो, 'हा मनुष्य आहे' असे समजून कधीही या महापराक्रमी, शंख-चक्र-गदाधारी व्यक्तीचा अपमान करू नये.
6.66.15
एतत्परमकं गुह्यमेतत्परमकं पदम् ।
एतत्परमकं ब्रह्म एतत्परमकं यशः ॥ ६.६६.१५ ॥
हेच परम गुह्य, हेच परम पद. हेच परब्रह्म, हेच परम यश.
6.66.16
एतदक्षरमव्यक्तमेतद्वै शाश्वतं महः ।
यत्तत्पुरुषसंज्ञं वै गीयते ज्ञायते न च ॥ ६.६६.१६ ॥
हे अक्षर, अव्यक्त आहे; हेच निश्चयाने शाश्वत तेज आहे. पुरुष नावाने गायले जाते, परंतु ते जाणले जात नाही.
6.66.17
एतत्परमकं तेज एतत्परमकं सुखम् ।
एतत्परमकं सत्यं कीर्तितं विश्वकर्मणा ॥ ६.६६.१७ ॥
हेच परम तेज, हेच परम सुख. हेच परम सत्य, विश्वकर्म्याने सांगितल्याप्रमाणे.
6.66.18
तस्मात्सेन्द्रैः सुरैः सर्वैर्लोकैश्चामितविक्रमःक ।
नावज्ञेयो वासुदेवो मानुषोऽयमिति प्रभुः ॥ ६.६६.१८ ॥
म्हणून इंद्रासह सर्व देवांनी आणि सर्व लोकांनी, अमित पराक्रमी वासुदेवाला 'हा मनुष्य आहे' असे समजून तुच्छ लेखू नये, कारण तो प्रभु आहे.
6.66.19
यश्च मानुषमात्रोऽयमिति ब्रूयात्स मन्दधीः ।
हृषीकेशमवज्ञानात्तमाहुः पुरुषाधमम् ॥ ६.६६.१९ ॥
हा केवळ मनुष्य आहे असे जो म्हणतो तो मन्दबुद्धी होय. हृषीकेशाचा अनादर करणाऱ्या त्याला लोक अधम पुरुष म्हणतात.
6.66.20
योगिनं तं महात्मानं प्रविष्टं मानुषीं तनुम् ।
अवमन्येद्वासुदेवं तमाहुस्तमसं जनाः ॥ ६.६६.२० ॥
मानवी देहात प्रविष्ट झालेल्या त्या योगी महात्मा वासुदेवाचा जो अवमान करतो, लोक त्याला तामसी म्हणतात.
6.66.21
देवं चराचरात्मानं श्रीवत्साङ्कं सुवर्चसम् ।
पद्मनाभं न जानाति तमाहुस्तामसं बुधाः ॥ ६.६६.२१ ॥
चराचराचा आत्मा, श्रीवत्सचिन्हांकित, तेजस्वी पद्मनाभ देवाला जो जाणत नाही, त्याला ज्ञानी लोक तामसी म्हणतात.
6.66.22
किरीटकौस्तुभधरं मित्राणामभयंकरम् ।
अवजानन्महात्मानं घोरे तमसि मञ्जति ॥ ६.६६.२२ ॥
किरीट आणि कौस्तुभ धारण करणाऱ्या, मित्रांना अभय देणाऱ्या महात्म्याचा जो अनादर करतो, तो घोर अंधारात बुडतो.
6.66.23
एवं विदित्वा तत्त्वार्थं लोकानामीश्वरेश्वरः ।
वासुदेवो नमस्कार्यः सर्वलोकैः सुरोत्तमाः ।
तस्यामहात्माजो ब्रह्मा सर्वस्य जगतः पतिः ॥ ६.६६.२३ ॥
हा तत्त्वार्थ जाणून, लोकांच्या ईश्वरांचा ईश्वर वासुदेव याला सर्व लोकांनी नमस्कार करावा, हे सुरश्रेष्ठांनो. त्याचा महात्मा अजन्मा पुत्र ब्रह्मदेव, जो सर्व जगाचा पती आहे.
6.66.24
एवमुक्त्वा स भगवान्देवान्सर्षिगकणान्पुरा ।
विसृज्य सर्वभूतानि जगाम भवनं स्वकम् ॥ ६.६६.२४ ॥
असे बोलून, त्या भगवंताने पूर्वी देव आणि ऋषिगणांना निरोप दिला, सर्व प्राण्यांना सोडून तो आपल्या निवासस्थानी गेला.
6.66.25
ततो देवाः सगन्धर्वा मुनयोऽप्सरसोऽपि च ।
कथां तां ब्रह्मणा गीतां श्रुत्वा प्रीता दिवं ययुः ॥ ६.६६.२५ ॥
मग देव, गंधर्व, मुनी आणि अप्सरा हीसुद्धा ब्रह्मदेवांनी गायलेली ती कथा ऐकून प्रसन्न होऊन स्वर्गाला गेले.
6.66.26
एतच्छ्रुतं मया तात ऋषीणां भावितात्मनाम् ।
वासुदेवं कथयतां समवाये पुरातनम् ॥ ६.६६.२६ ॥
हे वत्सा, पूर्वी सभेत वासुदेवाबद्दल सांगणाऱ्या शुद्धचित्त ऋषींकडून मी हे ऐकले आहे.
6.66.27
रामस्य जामदग्न्यस्य मार्कण्डेयस्य धीमतः ।
व्यासनारदयोश्चापि सकाशाद्भरतर्षभ ॥ ६.६६.२७ ॥
जमदग्नीचे पुत्र परशुराम, बुद्धिमान मार्कंडेय, तसेच व्यास आणि नारद यांच्या सान्निध्यातून, हे भरतश्रेष्ठा.
6.66.28
एतमर्थं च विज्ञाय श्रुत्वा च प्रभुमव्ययम् ।
वासुदेवं महात्मानं लोकानामीश्वरेश्वरम् ॥ ६.६६.२८ ॥
हा विषय जाणून आणि लोकांच्या ईश्वरांचाही ईश्वर, अविनाशी प्रभू महात्मा वासुदेव यांच्याविषयी ऐकून.
6.66.29
यस्य चैवात्मजो ब्रह्मा सर्वस्य जगतः पिता ।
कथं न वासुदेवोऽयमर्च्यश्चेज्यश्च मानवैः ॥ ६.६६.२९ ॥
ज्यांचा पुत्र ब्रह्मदेव आहे, जे सर्व जगाचे पिता आहेत, ते वासुदेव मनुष्यांनी पूजनीय आणि यज्ञांनी आराधनीय का नसावेत?
6.66.30
वारितोऽसि मया तात मुनिर्भिर्वेदपारगैः ।
मा गच्छ संयुगं तेन वासुदेवेन धन्विना ॥ ६.६६.३० ॥
हे वत्सा, मी आणि वेदपारंगत मुनींनी तुला अडवले आहे. धनुर्धर वासुदेवाबरोबर युद्धात जाऊ नकोस.
6.66.31
मा पाण्डवैः सार्धमिति तत्त्वं मोहान्न बुध्यसे ।
मन्ये त्वां राक्षसं क्रूरं तथा चासि तमोवृतः ॥ ६.६६.३१ ॥
'पाण्डवांसह' हे तत्त्व मोहामुळे तुला समजत नाही. मी तुला क्रूर राक्षस मानतो, आणि तू अंधाराने वेढलेला आहेस.
6.66.32
यस्माद्द्विषसि गोविन्दं पाण्डवं तं धनञ्जयम् ।
नरनारायणौ देवी कोऽन्यो द्विष्याद्धि मानवः ॥ ६.६६.३२ ॥
तू गोविंदाचा आणि त्या पाण्डुपुत्र धनंजयाचा द्वेष करतोस; ते नर आणि नारायण हे दोन देव आहेत. दुसरा कोणता मनुष्य त्यांचा द्वेष करील?
6.66.33
तस्माद्ब्रवीमि ते राजन्नेष वै शाश्वतोऽव्ययः ।
सर्कवलोकमयो नित्यः शास्ता धाता धरो ध्रुवः ॥ ६.६६.३३ ॥
म्हणून, हे राजा, मी तुला सांगतो — हा शाश्वत, अव्यय, सर्वलोकमय, नित्य, शास्ता, धाता, धर आणि ध्रुव आहे.
6.66.34
यो धारयति लोकांस्त्रींश्चराचरगुरुः प्रभुः ।
योद्धा जयश्च जेता च सर्वप्रकृतिरीश्वरः ॥ ६.६६.३४ ॥
जो तिन्ही लोकांना धारण करतो, चराचराचा गुरु आणि प्रभू आहे; तो योद्धा, विजय, जेता आणि सर्व प्रकृतीचा ईश्वर आहे.
6.66.35
राजन्सर्वमयो ह्येष तमोरागविवर्जितः ।
यतः कृष्णस्ततो धर्मो यतो धर्मस्ततो जयः ॥ ६.६६.३५ ॥
हे राजा, तो सर्वमय असून तमोगुण व रागरहित आहे; जिथे कृष्ण तिथे धर्म, जिथे धर्म तिथे जय.
6.66.36
तस्य माहात्म्ययोगेन योगेनात्ममयेन च ।
धृताः पाण्डुसुता राजञ्जयश्चैषां भविष्यति ॥ ६.६६.३६ ॥
त्याच्या माहात्म्ययोगाने आणि आत्ममय योगाने पाण्डुपुत्र धारण केले गेले आहेत; हे राजा, त्यांचाच विजय होईल.
6.66.37
श्रेयोयुक्तां सदा बुद्धिं पाण्डवानां दधाति यः ।
बलं चैव रणे नित्यं भयेभ्यश्चैव रक्षति ॥ ६.६६.३७ ॥
जो पांडवांची बुद्धी सदैव श्रेयाने युक्त ठेवतो, जो युद्धात त्यांना नित्य बल देतो आणि भयांपासून त्यांचे रक्षण करतो.
6.66.38
स एष शाश्वतो देवाः सर्वगुह्यमयः शिवः ।
वासुदेव इति ज्ञेयो यन्मां पृच्छसि भारत ॥ ६.६६.३८ ॥
तोच तो शाश्वत देव, सर्व गुह्यांनी युक्त, शिव आहे; त्याला वासुदेव म्हणून जाणावे, हे भारता, कारण तू माझ्याला तेच विचारत आहेस.
6.66.39
ब्राह्मणैः क्षत्रिकयैर्वैश्यैः शूद्रैश्च कृतलक्षणैः ।
सेव्यतेऽभ्यर्च्यते चैव नित्ययुक्तैः स्वकर्मभिःक ॥ ६.६६.३९ ॥
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र — जे आपापल्या कर्तव्यलक्षणांनी युक्त आहेत — नित्य निष्ठेने आपापल्या कर्मांनी त्याची सेवा आणि पूजा करतात.
6.66.40
द्वापरस्य युगस्यान्ते आदौ कलियुगस्य च ।
सात्वतं विधिमास्थाय गीतः संकर्षणेन वै ॥ ६.६६.४० ॥
द्वापर युगाच्या अखेरीस आणि कलियुगाच्या आरंभी सात्वत विधीचा अवलंब करून संकर्षणाने ते गायिले.
6.66.41
स एष सर्वं सुरमर्त्यलोकं ।
समुद्रकक्ष्यान्तरितां पुरीं च।
युगेयुगे मानुषं चैव वासं ।
पुनःपुनः सृजते वासुदेवाःक ॥ ६.६६.४१ ॥
तोच सर्व देव-मर्त्य लोक, समुद्रमेखलेने वेढलेली नगरी आणि युगायुगात मनुष्यांचा निवास पुन्हा पुन्हा निर्माण करतो — तो वासुदेव.