महाभारत · अध्याय 6.71
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.71.1
दृष्ट्वा भीष्मेण संसक्तान्भ्रातॄनन्यांश्च पार्थिवान् ।
समभ्यधावद्गांङ्गेयमुद्यतास्त्रो धनञ्जयः ॥ ६.७१.१ ॥
भीष्माशी झुंजणाऱ्या बंधूंना आणि इतर राजांना पाहून, शस्त्र उगारलेला धनंजय गांगेयाकडे धावला.
6.71.2
पाञ्चजन्यस्य निर्घोषं धनुषो गाण्डिवस्य च ।
ध्वजं च दृष्ट्वा पार्थस्य सर्वान्नो भयमाविशत् ॥ ६.७१.२ ॥
पांचजन्य शंखाचा निनाद, गांडीव धनुष्याचा टणत्कार आणि पार्थाची ध्वजा पाहून आम्हा सर्वांच्या मनात भय शिरले.
6.71.3
सिंहलाङ्गूलमाकाशे ज्वलन्तमिव पर्वतम् ।
असञ्जमानं वृक्षेषु धूमकेतुमिवोत्थितम् ॥ ६.७१.३ ॥
आकाशात सिंहलांगूल ध्वज जळत्या पर्वतासारखा आणि झाडांना न अडकता उठलेल्या धूमकेतूसारखा दिसत होता.
6.71.4
बहुवर्णं विचित्रं च दिव्यं वानरलक्षणम् ।
अपश्याम महाराज ध्वजं गाण्डीवधन्वनः ॥ ६.७१.४ ॥
हे महाराज! गांडीवधन्वन्याचा तो ध्वज आम्ही पाहिला; तो अनेक रंगांचा, विचित्र, दिव्य आणि वानराच्या चिन्हाने युक्त होता.
6.71.5
सुवर्णपृष्ठं गाण्डीवं रणे द्रक्ष्यामि भारत ।
विद्युतं मेघमध्यस्थां भ्राजमानामिवाम्बरे ।
ददृशुर्गाण्डिवं योधा रुक्मपृष्ठं महामृधे ॥ ६.७१.५ ॥
हे भारता! युद्धात मी सुवर्णपृष्ठ गांडीव पाहीन, जसा मेघमध्यात चमकणारा विद्युल्लता आकाशात झळकते. महायुद्धात योद्ध्यांनी सुवर्णपृष्ठ गांडीव पाहिले.
6.71.6
आशुश्रुम भृशं चास्य शक्रस्येवाभिगर्जतः ।
सुघोरं तलयोः शब्दं निघ्नतस्तव वाहिनीम् ॥ ६.७१.६ ॥
इंद्रासारखा त्याचा गर्जनाध्वनी आम्ही खूप ऐकला; आणि तुमच्या सैन्यावर आघात करणाऱ्या तळव्यांचा अतिभयंकर आवाजही ऐकला.
6.71.7
चण्डवातो यथा मेघः सविद्युत्स्तनयित्नुमान् ।
दिशः संप्लावयन्सर्वाः शरवर्षैः समन्ततः ॥ ६.७१.७ ॥
प्रचंड वाऱ्याने वेढलेला, वीज आणि गडगडाटासह मेघ जसा सर्व दिशांना बाणांच्या वर्षावाने भरून टाकतो.
6.71.8
समभ्यधावद्गाङ्गेयं भैरवास्त्रो धनञ्जयः ।
दिशं प्राचीं प्रतीचीं च न जानीमोऽस्त्रमोहिताः ॥ ६.७१.८ ॥
भयंकर अस्त्रांचा धनंजय गांगेयाकडे धावून गेला. अस्त्रांनी मोहित झालेल्या आम्हाला पूर्व-पश्चिम दिशाही कळली नाही.
6.71.9
कान्दिग्भूता श्रान्तपत्रा हताश्वा हतचेतसः ।
अन्योन्यमभिसंश्लिष्य योधास्ते भरतर्षभ ॥ ६.७१.९ ॥
दिशाहीन, थकलेल्या शस्त्रांसह, घोडे मारले गेलेले आणि खचलेल्या मनाचे ते योद्धे, हे भरतर्षभा, एकमेकांना बिलगले.
6.71.10
भीष्ममेवाभ्यलीयन्त सह सर्वैस्तवात्मजैः ।
तेषामार्तायनमभूद्भीष्मः शान्तनवो रणे ॥ ६.७१.१० ॥
तुमच्या सर्व पुत्रांसह ते भीष्मांनाच आश्रयाला गेले. रणात शंतनुपुत्र भीष्म हेच पीडितांचे आश्रयस्थान झाले.
6.71.11
समुत्पतन्ति वित्रस्ता रथेभ्यो रथिनस्तथा ।
सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चापि पदातयः ॥ ६.७१.११ ॥
घाबरलेले रथी रथांवरून उड्या मारतात, तसेच घोडेस्वार घोड्यांच्या पाठीवरून आणि पायदळ जमिनीवर.
6.71.12
श्रुत्वा गाण्डीवनिर्घोषं विस्फूर्जितमिवाशनेः ।
सर्वसैन्यानि भीतानि व्यवालीयन्त भारत ॥ ६.७१.१२ ॥
वज्राच्या गडगडाटासारखा गांडीवाचा घोष ऐकून, हे भारता, सर्व सैन्ये भयभीत होऊन लपून बसली.
6.71.13
अथ काम्भोजैजरश्वैर्महद्भिः शीघ्रगामिभिः ।
गोपानां बहुसाहस्त्रैर्बालैर्गापायनैर्वृतः ॥ ६.७१.१३ ॥
नंतर काम्बोज, जरश्व, वेगाने जाणारे महान योद्धे आणि गोपांचे हजारो तरुण गापायन यांनी वेढलेला (तो पुढे गेला).
6.71.14
मद्रसौवीरगान्धारैस्त्रैगर्तैश्च विशांपते ।
सर्वकालिङ्गमुख्यैश्च कलिङ्गाधिपतिर्वृतः ॥ ६.७१.१४ ॥
हे प्रजापते! मद्र, सौवीर, गांधार, त्रिगर्त आणि सर्व प्रमुख कलिंगांसह कलिंगाधिपती वेढलेला होता.
6.71.15
नानानरगणौघैश्च दुःशासनपुरःसरः ।
जयद्रथश्च नृपतिः सहितः सर्वराजभिः ॥ ६.७१.१५ ॥
नाना प्रकारच्या मानवसमूहांसह, दुःशासनाच्या नेतृत्वाखाली, आणि राजा जयद्रथ सर्व राजांसह होता.
6.71.16
हयारोहवराश्चैव तव पुत्रेण चोदिताः ।
चतुर्दशसहस्राणि सौबलं पर्यवारयन् ॥ ६.७१.१६ ॥
तुझ्या पुत्राने प्रेरित केलेल्या श्रेष्ठ अश्वारोहींनी चौदा हजार जणांनी सौबलाला (शकुनीला) वेढले.
6.71.17
ततस्ते सहिताः सर्वे विभक्तरथवाहनाः ।
अर्जुनं समरे जघ्नुस्तावका भरतर्षभ ॥ ६.७१.१७ ॥
नंतर ते सर्व एकत्र होऊन, रथ आणि वाहने विभागून, हे भरतश्रेष्ठा! तुझ्या योद्ध्यांनी युद्धात अर्जुनावर प्रहार केले.
6.71.18
चेदिकाशिपदातैश्च रथैः पाञ्चालसृञ्जयैः ।
पाण्डवाः सहिताः सर्वे धृष्टद्युम्नपुरोगमाः।
तावकान्समरे जघ्नुर्धर्मपुत्रेण चोदिताः ॥ ६.७१.१८ ॥
चेदी व काशींच्या पायदळासह, पांचाल व सृंजयांच्या रथांसह, धृष्टद्युम्नाच्या नेतृत्वाखाली सर्व पांडव एकत्र होऊन, धर्मपुत्राने प्रेरित होऊन, युद्धात तुझ्या योद्ध्यांवर प्रहार केले.
6.71.19
रथिभिर्वारणैरश्वैः पादातैश्च समीरितम् ।
घोरमायोधनं चक्रे महाभ्रसदृशं रजः ॥ ६.७१.१९ ॥
रथी, हत्ती, घोडेस्वार आणि पायदळ यांनी उडवलेल्या धुळीने ते भयानक रणांगण एका महामेघासारखे केले.
6.71.20
तोमरप्रासनाराचगजाश्वरथयोधिनाम् ।
बलेन महता भीष्मः समसञ्जत्किरीटिना ॥ ६.७१.२० ॥
तोमर, प्रास व नाराच धारण करणाऱ्या हत्ती, घोडे व रथयोद्ध्यांच्या मोठ्या सैन्यासह भीष्म किरीटीशी भिडला.
6.71.21
आवन्त्यः काशिराजेन भीमसेनेन सैन्धवः ।
अजातशत्रुर्मद्राणामृषभेण यशश्विना ॥ ६.७१.२१ ॥
अवंतीचा राजा काशीराजाशी, सैंधव भीमसेनाशी, आणि अजातशत्रू (युधिष्ठिर) यशस्वी मद्रांच्या वृषभाशी लढले.
6.71.22
सहपुत्रः सहामात्यः शल्येन समसञ्जत ।
विकर्णः सहदेवेन चित्रसेनः शिखण्डिना ॥ ६.७१.२२ ॥
पुत्र व अमात्यांसह शल्याशी भिडला; विकर्ण सहदेवाशी, आणि चित्रसेन शिखंडीशी लढला.
6.71.23
मत्स्या दुर्योधनं जग्मुः शंकुनिं न विशांपते ।
द्रुपदश्चेकितानश्च सात्यकिश्चक महारथः ॥ ६.७१.२३ ॥
हे प्रजापते, मत्स्य योद्धे दुर्योधनाकडे गेले, शकुनीकडे नव्हे. द्रुपद, चेकितान आणि महारथी सात्यकीही (युद्धासाठी पुढे सरसावले).
6.71.24
द्रोणेन समसञ्जन्त सपुत्रेण महात्मना ।
कृपश्च कृतवर्मा च धृष्टद्युम्नमभिद्रुतौ ॥ ६.७१.२४ ॥
महात्मा द्रोण आणि त्याच्या पुत्राशी (पांडव) भिडले; कृप आणि कृतवर्मा धृष्टद्युम्नावर धावून गेले.
6.71.25
एवं प्रव्रजिताश्वानि भ्रान्तनागरथानि च ।
सैन्यानि समसञ्जन्त प्रयुद्धानि समन्ततः ॥ ६.७१.२५ ॥
अशा प्रकारे घोडे पळून गेले, हत्ती व रथ गोंधळून भटकू लागले; सैन्ये सर्वत्र घोर युद्ध करीत एकमेकांशी भिडली.
6.71.26
निरभ्रे विद्युतस्तीव्रा दिशश्च रजसा वृताः ।
प्रादुरासन्महोत्काश्च सनिर्घाता विशांपते ॥ ६.७१.२६ ॥
ढगांशिवाय आकाशात भयंकर वीज चमकली, दिशा धुळीने झाकल्या गेल्या; हे प्रभो, मोठे उल्कापात गर्जनेसह प्रकट झाले.
6.71.27
प्रादुर्भूतो महावातः पांसुवर्षं पपात च ।
नभस्यन्तर्दधे सूर्यः सैन्येन सजसा वृतः ॥ ६.७१.२७ ॥
मोठे वादळ उठले, धुळीचा वर्षाव झाला; सैन्याच्या धुळीने वेढलेला सूर्य आकाशात लपला.
6.71.28
प्रमोहः सर्वसत्वानामतीव समपद्यत ।
रजसा चाभिभूतानामस्त्रजालैश्च तुद्यताम् ॥ ६.७१.२८ ॥
सर्व प्राण्यांना अत्यंत मोह पडला; धुळीने वेढलेल्या आणि अस्त्रजालांनी पीडित झालेल्यांमध्ये घोर गोंधळ माजला.
6.71.29
वीरबाहुविसृष्टानां सर्वावरणभेदिनाम् ।
संघातः शरजालानां तुमुलः समपद्यत ॥ ६.७१.२९ ॥
वीरांच्या बाहूंनी सोडलेल्या, सर्व चिलखते भेदणाऱ्या बाणजालांचा भयंकर समूह उसळला.
6.71.30
प्रकाशं चक्रुराकाशमुद्यतानि भुजोत्तमैः ।
नक्षत्रविमलाभानि शस्त्राणि भरतर्षभ ॥ ६.७१.३० ॥
उत्तम बाहूंनी उचललेली शस्त्रे, ताऱ्यांसारख्या निर्मल तेजाने आकाश प्रकाशित करीत होती, हे भरतर्षभा.
6.71.31
आर्षभाणि विचित्राणि रुक्मजालावृतानि च ।
संपेतुर्दिक्षु सर्वासु चर्माणि भरतर्षभ ॥ ६.७१.३१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, बैलाच्या कातड्याच्या, विविधरंगी, सोन्याच्या जाळ्याने झाकलेल्या ढाली सर्व दिशांना पडल्या.
6.71.32
सूर्यवर्णैश्च निस्त्रिंशैः पात्यमानानि सर्वशः ।
दिक्षु सर्वास्वदृश्यन्त शरीराणि शिरांसि च । ॥ ६.७१.३२ ॥
सूर्यासारख्या तेजस्वी तलवारींनी सर्वत्र छाटली जाणारी शरीरे आणि मस्तके सर्व दिशांना दिसत होती.
6.71.33
भग्नचक्राक्षनीडाश्च निपातितमहाध्वजाः ।
हताश्वाः पृथिवीं जग्मुस्तत्रतत्र महारथाः ॥ ६.७१.३३ ॥
तुटलेली चाके, आस आणि आसने, पडलेले मोठे ध्वज आणि मेलेले घोडे असलेले महारथी ठिकठिकाणी भूमीवर पडले.
6.71.34
परिपेतुर्हयाश्चात्र केचिच्छस्त्रकृतव्रणाः ।
रथान्विपरिकर्षन्तो हतेषु रथयोधिषु ॥ ६.७१.३४ ॥
येथे काही घोडे शस्त्रांच्या जखमांनी घायाळ होऊन इकडेतिकडे पडले; रथयोद्धे मारले गेल्यावर ते रथ ओढत फिरले.
6.71.35
शराहता भिन्नदेहा बद्धयोक्रा हयोत्तमाः ।
युगानि पर्यकर्षन्त तत्रतत्र स्म भारत। ॥ ६.७१.३५ ॥
बाणांनी घायाळ, शरीर फाटलेले, लगाम बांधलेले उत्तम घोडे जोखडे ओढत इकडेतिकडे फिरले, हे भारता.
6.71.36
अदृश्यन्त ससूताश्च साश्वाः सरथयोधिनः ।
एकेन बलिना राजन्वारणेन विमर्दिताः ॥ ६.७१.३६ ॥
हे राजा, सारथी, घोडे आणि रथयोद्ध्यांसह ते एका बलवान हत्तीने चिरडलेले दिसत होते.
6.71.37
गन्धहस्तिमदस्रावमाघ्राय बहवो रणे ।
सन्निपाते बलौघानां गजैर्ममृदिरे गजाः ॥ ६.७१.३७ ॥
युद्धात मदजलाचा गंध हुंगून अनेक हत्ती सैन्यांच्या धडकेत इतर हत्तींकडून चिरडले गेले.
6.71.38
सतोमरैर्महामात्रैर्निपतद्भिर्गतासुभिः ।
बभूवायोधनं छन्नं नाराचाभिहतैर्गजैः ॥ ६.७१.३८ ॥
प्राण गेलेले पडणारे महावत, लोखंडी अंकुश आणि बाणांनी घायाळ झालेले हत्ती यांनी रणभूमी व्यापली.
6.71.39
सन्निपाते बलौघानां प्रेषितैर्वरवारणैः ।
निपेतुर्युधि संभग्नाः सयोधाः सध्वजा गजाः ॥ ६.७१.३९ ॥
सैन्यांच्या धडकेत श्रेष्ठ हत्तींनी ढकललेले, युद्धात मोडलेले हत्ती योद्धे व ध्वजांसह कोसळले.
6.71.40
नागराजोपमैर्हस्तैर्नागैराक्षिप्य संयुगे ।
व्यदृश्यन्त महाराज संभग्ना रथकूबराः ॥ ६.७१.४० ॥
हे महाराज, युद्धात नागराजांसारख्या सोंडेच्या हत्तींनी उचलून फेकलेल्या, मोडलेल्या रथांचे कूबर दिसू लागले.
6.71.41
विशीर्णरथसङ्घाश्च केशेष्वाक्षिप्य दन्तिभिः ।
द्रुमशाखा इवाविध्य निष्पिष्टा रथिनो रणे ॥ ६.७१.४१ ॥
युद्धात हत्तींनी सोंडेने केस धरून वृक्षाच्या फांद्यांप्रमाणे हलवून रथींना चिरडले; रथसमूह विखुरले.
6.71.42
रथेषु च रथान्युद्धे संसक्तान्वरवारणाः ।
विकर्षन्तो दिशः सर्वाः संपेतुः सर्वशब्दगाः ॥ ६.७१.४२ ॥
युद्धात रथांवर रथ अडकलेले श्रेष्ठ हत्ती, रथ ओढत, सर्व दिशांना विविध गर्जना करत धावले.
6.71.43
तेषां तथा कर्षतां तु गजानां रूपमाबभौ ।
सरःसु नलिनीजालं विषक्तमिव कर्षताम् ॥ ६.७१.४३ ॥
ओढणाऱ्या त्या हत्तींचे रूप असे दिसले, जणू सरोवरांत कमळदांड्यांचे जाळे अडकून ओढले जात आहे.
6.71.44
एवं संछादितं तत्र बभूवायोधनं महत् ।
सादिभिश्च पदातैश्च सध्वजैश्च महारथैः ॥ ६.७१.४४ ॥
अशा प्रकारे तेथे ते विशाल रणांगण घोडेस्वार, पायदळ आणि ध्वजांसह महारथींनी व्यापले.