মহাভারত · অধ্যায় 6.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.72.1
शिखण्डी सह मत्स्येन विराटेन विशांपते ।
भीष्ममाशु महेष्वासमाससाद सुदुर्जयम् ॥ ६.७२.१ ॥
হে প্রজাপতি, শিখণ্ডী মৎস্যরাজ বিরাটের সঙ্গে মিলিত হয়ে দ্রুত মহাধনুর্ধর, দুর্জয় ভীষ্মের সম্মুখীন হলেন।
6.72.2
द्रोणं कृपं विकर्णं च महेष्वासं महाबलम् ।
राज्ञश्चान्यान्रणे शूरान्बहूनार्च्छद्धनंजयः ॥ ६.७२.२ ॥
ধনঞ্জয় যুদ্ধে দ্রোণ, কৃপ, বিকর্ণ, মহাধনুর্ধর মহাবল এবং অন্য রাজাদের বহু বীরের উপর আক্রমণ করলেন।
6.72.3
सैन्धवं च महेष्वासं सामात्यं सह बन्धुभिः ।
प्राच्यांश्च दाक्षिणात्यांश्च भूमिपान्भूमिपर्षभ ॥ ६.७२.३ ॥
হে ভূপতিশ্রেষ্ঠ, মহাধনুর্ধর সৈন্ধবকে তাঁর অমাত্য ও বান্ধবদের সঙ্গে, এবং পূর্ব ও দক্ষিণের রাজাদের (অর্জুন আক্রমণ করলেন)।
6.72.4
पुत्रं च ते महेष्वासं दुर्योधनममर्षणम् ।
दुःसहं चैव समरे भीमसेनोऽभ्यवर्तत ॥ ६.७२.४ ॥
যুদ্ধে ভীমসেন আপনার মহাধনুর্ধর, অসহিষ্ণু পুত্র দুর্যোধন ও দুঃসহকে আক্রমণ করলেন।
6.72.5
सहदेवस्तु शकुनिमुलूकं च महारथम् ।
पितापुत्रौ महेष्वासावभ्यवर्तत दुर्जयौ ॥ ६.७२.५ ॥
কিন্তু সহদেব শকুনি ও মহারথ উলূককে আক্রমণ করলেন; তাঁরা পিতা-পুত্র, মহাধনুর্ধর ও দুর্জয়।
6.72.6
युधिष्ठिरो महाराज गजानीकं महारथः ।
समवर्तत संग्रामे पुत्रेण निकृतस्तव ॥ ६.७२.६ ॥
হে মহারাজ, মহারথ যুধিষ্ঠির হস্তীবাহিনীর সঙ্গে যুদ্ধ করলেন; আপনার পুত্রের দ্বারা তিনি আহত হয়েছিলেন।
6.72.7
माद्रीपुत्रस्तु नकुलः शूरसंक्रन्दनो युधि ।
त्रिगर्तानां बलैः सार्धं समसञ्जत पाण्डवः ॥ ६.७२.७ ॥
মাদ্রীর পুত্র নকুল, যুদ্ধে বীরদের গর্জনকারী, ত্রিগর্তদের সেনার সঙ্গে সংঘর্ষে লিপ্ত হলেন।
6.72.8
अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः समरे साल्वकेकयान् ।
सात्यकिश्चेकितानश्च सौभद्रश्च महारथः ॥ ६.७२.८ ॥
ক্রুদ্ধ সাত্যকি, একিতান ও মহারথ সৌভদ্র যুদ্ধে সাল্ব ও কেকয়দের উপর ঝাঁপিয়ে পড়লেন।
6.72.9
धृष्टकेतुश्च समरे राक्षसश्च घटोत्कचः ।
नाकुलिश्च शतानीकः समरे रथपुङ्गवः ।
पुत्राणां ते रथानीकं प्रत्युद्याताः सुदुर्जयाः ॥ ६.७२.९ ॥
যুদ্ধে ধৃষ্টকেতু, রাক্ষস ঘটোৎকচ, নকুলপুত্র শতানীক — রথীশ্রেষ্ঠ — এই দুর্জয় বীররা আপনার পুত্রদের রথবাহিনীর মুখোমুখি ছুটে গেলেন।
6.72.10
सेनापतिरमेयात्मा धृष्टद्युम्नो महाबलः ।
द्रोणेन समरे राजन्समियायोग्रकर्मणा ॥ ६.७२.१० ॥
হে রাজন! অপরিমিত আত্মা, মহাবলী সেনাপতি ধৃষ্টদ্যুম্ন উগ্রকর্মা দ্রোণের সঙ্গে যুদ্ধে মিলিত হলেন।
6.72.11
एवमेते महेष्वासास्तावकाः पाण्डवैः सह ।
समेत्य समरे शूराः संप्राहारं प्रचक्रिरे ॥ ६.७२.११ ॥
এইভাবে আপনার এই মহাধনুর্ধর বীররা পাণ্ডবদের সঙ্গে যুদ্ধে মিলিত হয়ে ঘোর আঘাত-প্রতিঘাত শুরু করলেন।
6.72.12
मध्यंदिनगते सूर्ये नभस्याकुलतां गते ।
कुरवः पाण्डवेयाश्च निजघ्नुरितरेतरम् ॥ ६.७२.१२ ॥
সূর্য মধ্যাহ্নে পৌঁছে আকাশ যখন আন্দোলিত হলো, তখন কুরু ও পাণ্ডবরা পরস্পরকে আঘাত করতে লাগলেন।
6.72.13
ध्वजिनो हेमचित्राङ्गा विचरन्तो रणाजिरे ।
सपताका रथा रेजुर्वैयाघ्रपरिवारणाः ॥ ६.७२.१३ ॥
সোনালি চিত্রিত অঙ্গবিশিষ্ট ধ্বজধারী রথসমূহ রণাঙ্গনে বিচরণ করতে করতে পতাকা সহ উজ্জ্বল হয়ে উঠল; সেগুলি বাঘের চামড়ার আবরণে ঢাকা ছিল।
6.72.14
समेतानां च समरे जिगीषूणां परस्परम् ।
बभूव तुमुलः शब्दः सिंहानामिव नर्दताम् ॥ ६.७२.१४ ॥
যুদ্ধে পরস্পরকে জয় করার ইচ্ছায় সমবেত যোদ্ধাদের ভয়ংকর কোলাহল গর্জনরত সিংহদের মতো উঠল।
6.72.15
तत्राद्भुतमपश्यास संप्रहारं सुदारुणम् ।
यदकुर्वन्रणे शूराः सृञ्जयाः कुरुभिः सह ॥ ६.७२.१५ ॥
সেখানে তুমি সেই অদ্ভুত ও অতি ভয়ংকর সংঘর্ষ দেখেছ, যা শূর সৃঞ্জয়গণ কৌরবদের সঙ্গে রণক্ষেত্রে করেছিলেন।
6.72.16
नैव खं न दिशो राजन्न सूर्यं शत्रुतापन ।
विदिशो वापि पश्यामः शरैर्मुक्तैः समन्ततः ॥ ६.७२.१६ ॥
হে রাজন, শত্রুদের সন্তাপদাতা, নিক্ষিপ্ত বাণের কারণে আমরা চারদিকে আকাশ, দিক, সূর্য বা উপদিকও দেখতে পাচ্ছিলাম না।
6.72.17
शक्तीनां विमलाग्राणां तोमराणां तथास्यताम् ।
निस्त्रिंशानां च पीतानां नीलोत्पलनिभाः प्रभाः ॥ ६.७२.१७ ॥
নির্মল অগ্রভাগযুক্ত শক্তি, তোমর, নিক্ষিপ্ত খড়্গ এবং পীত খড়্গসমূহের দীপ্তি নীলপদ্মের মতো ছিল।
6.72.18
कवचानां विचित्राणां भूषणानां प्रभास्तथा ।
खं दिशः प्रदिशश्चैव भासयामासुरोजसा ॥ ६.७२.१८ ॥
বিচিত্র কবচ ও ভূষণের দীপ্তিও আকাশ, দিক ও উপদিককে নিজ তেজে উদ্ভাসিত করল।
6.72.19
वपुर्भिश्च नरेन्द्राणां चन्द्रसूर्यसमप्रभैः ।
विरराज तदा राजंस्तत्रतत्र रणाङ्गणम् ॥ ६.७२.१९ ॥
হে রাজন, তখন চন্দ্র-সূর্যের সমান দীপ্তিমান রাজাদের দেহে রণাঙ্গন স্থানে স্থানে উজ্জ্বল হয়ে উঠল।
6.72.20
रथसङ्घा नरव्याघ्राः समायान्तश्च संयुगे ।
विरेजुः समरे राजन्ग्रहा इव नभस्तले ॥ ६.७२.२० ॥
হে রাজন, যুদ্ধে অগ্রসর হওয়া রথের সারি ও নরব্যাঘ্র বীরেরা আকাশে গ্রহের মতো রণক্ষেত্রে শোভা পেল।
6.72.21
भीष्मस्तु रथिनां श्रेष्ठो भीमसेनं महाबलम् ।
अवारयत संक्रुद्धः सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ ६.७२.२१ ॥
কিন্তু রথীদের শ্রেষ্ঠ ভীষ্ম ক্রুদ্ধ হয়ে মহাবল ভীমসেনকে বাধা দিলেন, সমস্ত সৈন্য দেখতে থাকল।
6.72.22
ततो भीष्मविनिर्मुक्ता रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः ।
अभ्यङ्गन्तमरे भीमं तैलघौताः सुतेजनाः ॥ ६.७२.२२ ॥
তখন ভীষ্মের নিক্ষিপ্ত, সোনালি পালকের, পাথরে শাণিত, তেলে ধোয়া তীক্ষ্ণ বাণগুলি ভীমের দিকে ছুটল।
6.72.23
तस्य शक्तिं महावेगं भीमसेनो महाबलः ।
क्रुद्धाशीविषसंकाशं प्रेषयामास भारत ॥ ६.७२.२३ ॥
হে ভারত, মহাবল ভীমসেন ক্রুদ্ধ বিষধর সাপের মতো, মহাবেগবান তাঁর শক্তি অস্ত্রটি তাঁর দিকেই ছুঁড়ে দিলেন।
6.72.24
तामापतन्तीं सहसा रुक्मदण्डं दुरासदाम् ।
चिच्छेद समरे भीष्मः शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ६.७२.२४ ॥
হঠাৎ ধেয়ে আসা, সোনার দণ্ডযুক্ত, দুর্ধর্ষ সেই শক্তিকে ভীষ্ম যুদ্ধে বাঁকা গাঁটের বাণে কেটে ফেললেন।
6.72.25
ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च ।
कार्मुकं भीमसेनस्य द्विधा चिच्छेद भारत ॥ ६.७२.२५ ॥
তারপর ভীষ্ম অন্য একটি পীতবর্ণ, তীক্ষ্ণ ভল্ল বাণ দিয়ে ভীমসেনের ধনুক দ্বিখণ্ডিত করলেন, হে ভারত।
6.72.26
अपास्य तु धनुश्छिन्नं भीमसेनो महाबलः ।
शरैर्बहुभिरानर्च्छद्भीष्मं शान्तनवं युधि ॥ ६.७२.२६ ॥
ভাঙা ধনুক ফেলে দিয়ে মহাবলী ভীমসেন যুদ্ধে শান্তনুপুত্র ভীষ্মকে বহু বাণে আঘাত করলেন।
6.72.27
सात्यकिस्तु ततस्तूर्णं भीष्ममासाद्य संयुगे ।
आकर्णप्रहितैस्त्रीक्ष्णैर्निशितैस्तिग्मतेजनैः ॥ ६.७२.२७ ॥
তারপর সাত্যকি দ্রুত যুদ্ধে ভীষ্মের কাছে এসে, কান পর্যন্ত টেনে ছোঁড়া অতি তীক্ষ্ণ, প্রখর বাণে।
6.72.28
शरैर्बहुभिरानर्च्छत्पितरं ते जनेश्वर ।
ततः संधाय वै तीक्ष्णं शरं परमदारुणम् ॥ ६.७२.२८ ॥
হে জনেশ্বর, তিনি আপনার পিতাকে (ভীষ্মকে) বহু বাণে আঘাত করলেন। তারপর তিনি একটি তীক্ষ্ণ, অতি ভয়ংকর বাণ সন্ধান করলেন।
6.72.29
वार्ष्णेयस्य रथाद्भीष्मः पातयामास सारथिम् ।
तस्याश्वाः प्रद्रुता राजन्निहते रथसारथौ ॥ ६.७२.२९ ॥
ভীষ্ম বৃষ্ণিবংশীয়ের (সাত্যকির) রথ থেকে তার সারথিকে ভূপাতিত করলেন। হে রাজন, রথসারথি নিহত হলে তার ঘোড়াগুলি পালিয়ে গেল।
6.72.30
तेन तेनैव धावन्ति मनोमारुतरंहसः ।
ततः सर्वस्य सैन्यस्य निःस्वनस्तुमुलोऽभवत् ॥ ६.७२.३० ॥
মন ও বায়ুর বেগের মতো সেই ঘোড়াগুলি সেই দিকেই ছুটে গেল। তখন সমগ্র সেনাবাহিনীতে তুমুল কোলাহল উঠল।
6.72.31
हाहाकारश्च संजज्ञे पाण्डवानां महात्मनाम् ।
अभ्यद्रवत गृह्णीत हयान्यच्छत धावत ॥ ६.७२.३१ ॥
মহাত্মা পাণ্ডবদের মধ্যে 'হায় হায়' রব উঠল। তাঁরা ছুটে গেলেন: 'ধর, ঘোড়াগুলোকে আটকাও, আঘাত কর, ছোট!'
6.72.32
इत्यासीत्तुमुलः शब्दो युयुधानरथं प्रति ।
एतस्मिन्नेव काले तु भीष्मः शान्तनवस्तदा ॥ ६.७२.३२ ॥
এইভাবে যুযুধানের রথের দিকে তুমুল কোলাহল উঠল। সেই সময়ে শান্তনুপুত্র ভীষ্ম
6.72.33
न्यहनत्पाण्डवीं सेनामासुरीमिव वृत्राहा ।
ते वध्यमाना भीष्मेण पाञ्चालाः सोमकैः सह ।
स्थिरां युद्धे मतिं कृत्वा भीष्ममेवाभिदुद्रुवुः ॥ ६.७२.३३ ॥
বৃত্রঘাতী ইন্দ্র যেমন অসুরসেনা বধ করেন, তেমনি তিনি পাণ্ডবসেনাকে সংহার করলেন। ভীষ্মের হাতে নিহত হতে থাকা পাঞ্চাল ও সোমকেরা যুদ্ধে স্থির সংকল্প করে সরাসরি ভীষ্মের দিকেই ছুটে গেল।
6.72.34
धृष्टद्युम्नमुखाश्चापि पार्थाः शान्तनवं रणे ।
अभ्यधावञ्जिगीषन्तस्तव पुत्रस्य वाहिनीम् ॥ ६.७२.३४ ॥
ধৃষ্টদ্যুম্নকে সামনে রেখে পৃথার পুত্রেরাও যুদ্ধে শান্তনুপুত্র ভীষ্মের দিকে, আপনার পুত্রের সেনাকে জয় করার আকাঙ্ক্ষায় ছুটে গেলেন।
6.72.35
तथैव कौरवा राजन्भीष्मद्रोणपुरोगमाः ।
अभ्यधावन्त वेगेन ततो युद्धमवर्तत ॥ ६.७२.३५ ॥
তেমনই, হে রাজন, ভীষ্ম ও দ্রোণের নেতৃত্বে কৌরবেরাও বেগে এগিয়ে গেলেন। তখন যুদ্ধ শুরু হল।