महाभारत · अध्याय 6.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.72.1
शिखण्डी सह मत्स्येन विराटेन विशांपते ।
भीष्ममाशु महेष्वासमाससाद सुदुर्जयम् ॥ ६.७२.१ ॥
हे प्रजापति, शिखण्डी मत्स्यराज विराट के साथ शीघ्र ही महाधनुर्धर और अत्यन्त दुर्जय भीष्म पर टूट पड़े।
6.72.2
द्रोणं कृपं विकर्णं च महेष्वासं महाबलम् ।
राज्ञश्चान्यान्रणे शूरान्बहूनार्च्छद्धनंजयः ॥ ६.७२.२ ॥
धनंजय अर्जुन ने युद्ध में द्रोण, कृप, विकर्ण, महाधनुर्धर महाबली और राजाओं के अन्य अनेक शूरवीरों पर आक्रमण किया।
6.72.3
सैन्धवं च महेष्वासं सामात्यं सह बन्धुभिः ।
प्राच्यांश्च दाक्षिणात्यांश्च भूमिपान्भूमिपर्षभ ॥ ६.७२.३ ॥
हे भूमिपतियों में श्रेष्ठ, सैन्धव (जयद्रथ) जो महाधनुर्धर था, अपने मंत्रियों और बन्धुओं के साथ, तथा पूर्व और दक्षिण के राजाओं पर (अर्जुन ने आक्रमण किया)।
6.72.4
पुत्रं च ते महेष्वासं दुर्योधनममर्षणम् ।
दुःसहं चैव समरे भीमसेनोऽभ्यवर्तत ॥ ६.७२.४ ॥
युद्ध में भीमसेन ने आपके महाधनुर्धर, अमर्षशील पुत्र दुर्योधन और दुःसह पर आक्रमण किया।
6.72.5
सहदेवस्तु शकुनिमुलूकं च महारथम् ।
पितापुत्रौ महेष्वासावभ्यवर्तत दुर्जयौ ॥ ६.७२.५ ॥
परन्तु सहदेव ने शकुनि और महारथी उलूक पर आक्रमण किया, जो पिता-पुत्र दोनों महाधनुर्धर और दुर्जय थे।
6.72.6
युधिष्ठिरो महाराज गजानीकं महारथः ।
समवर्तत संग्रामे पुत्रेण निकृतस्तव ॥ ६.७२.६ ॥
हे महाराज, महारथी युधिष्ठिर हाथियों की सेना से युद्ध में जूझ पड़े, जब आपके पुत्र ने उन पर प्रहार किया था।
6.72.7
माद्रीपुत्रस्तु नकुलः शूरसंक्रन्दनो युधि ।
त्रिगर्तानां बलैः सार्धं समसञ्जत पाण्डवः ॥ ६.७२.७ ॥
माद्री के पुत्र नकुल, जो युद्ध में शूरों को ललकारने वाले थे, त्रिगर्तों की सेनाओं से भिड़ गए।
6.72.8
अभ्यवर्तन्त संक्रुद्धाः समरे साल्वकेकयान् ।
सात्यकिश्चेकितानश्च सौभद्रश्च महारथः ॥ ६.७२.८ ॥
क्रोध से भरे हुए सात्यकि, एकितान और महारथी सौभद्र (अभिमन्यु) युद्ध में साल्वों और केकयों पर टूट पड़े।
6.72.9
धृष्टकेतुश्च समरे राक्षसश्च घटोत्कचः ।
नाकुलिश्च शतानीकः समरे रथपुङ्गवः ।
पुत्राणां ते रथानीकं प्रत्युद्याताः सुदुर्जयाः ॥ ६.७२.९ ॥
युद्ध में धृष्टकेतु, राक्षस घटोत्कच, नाकुलि शतानीक, जो रथियों में श्रेष्ठ थे, और अजेय वीर आपके पुत्रों की रथ-सेना का सामना करने दौड़ पड़े।
6.72.10
सेनापतिरमेयात्मा धृष्टद्युम्नो महाबलः ।
द्रोणेन समरे राजन्समियायोग्रकर्मणा ॥ ६.७२.१० ॥
हे राजन्! अमित आत्मा वाले, महाबली सेनापति धृष्टद्युम्न युद्ध में उग्र कर्म करने वाले द्रोण से भिड़ गए।
6.72.11
एवमेते महेष्वासास्तावकाः पाण्डवैः सह ।
समेत्य समरे शूराः संप्राहारं प्रचक्रिरे ॥ ६.७२.११ ॥
इस प्रकार आपके ये महाधनुर्धर वीर पाण्डवों के साथ युद्ध में मिलकर घोर प्रहार करने लगे।
6.72.12
मध्यंदिनगते सूर्ये नभस्याकुलतां गते ।
कुरवः पाण्डवेयाश्च निजघ्नुरितरेतरम् ॥ ६.७२.१२ ॥
जब सूर्य मध्याह्न में पहुँचा और आकाश में उथल-पुथल छा गई, तब कुरु और पाण्डव एक-दूसरे को मारने लगे।
6.72.13
ध्वजिनो हेमचित्राङ्गा विचरन्तो रणाजिरे ।
सपताका रथा रेजुर्वैयाघ्रपरिवारणाः ॥ ६.७२.१३ ॥
स्वर्णचित्रित अंगों वाले ध्वजधारी रथ रणभूमि में विचरते हुए पताकाओं के साथ चमक रहे थे, और व्याघ्रचर्म से ढके हुए थे।
6.72.14
समेतानां च समरे जिगीषूणां परस्परम् ।
बभूव तुमुलः शब्दः सिंहानामिव नर्दताम् ॥ ६.७२.१४ ॥
युद्ध में एक-दूसरे को जीतने की इच्छा से एकत्र हुए योद्धाओं का शब्द सिंहों की गर्जना के समान भयंकर कोलाहल बन गया।
6.72.15
तत्राद्भुतमपश्यास संप्रहारं सुदारुणम् ।
यदकुर्वन्रणे शूराः सृञ्जयाः कुरुभिः सह ॥ ६.७२.१५ ॥
वहाँ तुमने वह अद्भुत और अत्यन्त भयानक संघर्ष देखा, जो रणभूमि में शूर सृंजयों ने कुरुओं के साथ किया।
6.72.16
नैव खं न दिशो राजन्न सूर्यं शत्रुतापन ।
विदिशो वापि पश्यामः शरैर्मुक्तैः समन्ततः ॥ ६.७२.१६ ॥
हे राजन्, शत्रुओं को संतप्त करने वाले, छोड़े गए बाणों के कारण हम चारों ओर न आकाश देख पा रहे थे, न दिशाएँ, न सूर्य, न उपदिशाएँ।
6.72.17
शक्तीनां विमलाग्राणां तोमराणां तथास्यताम् ।
निस्त्रिंशानां च पीतानां नीलोत्पलनिभाः प्रभाः ॥ ६.७२.१७ ॥
निर्मल धार वाली शक्तियों, तोमरों, चलाए जा रहे खड्गों और पीले खड्गों की चमक नीले कमल के समान थी।
6.72.18
कवचानां विचित्राणां भूषणानां प्रभास्तथा ।
खं दिशः प्रदिशश्चैव भासयामासुरोजसा ॥ ६.७२.१८ ॥
विचित्र कवचों और आभूषणों की प्रभा ने भी आकाश, दिशाओं और उपदिशाओं को अपने तेज से प्रकाशित कर दिया।
6.72.19
वपुर्भिश्च नरेन्द्राणां चन्द्रसूर्यसमप्रभैः ।
विरराज तदा राजंस्तत्रतत्र रणाङ्गणम् ॥ ६.७२.१९ ॥
हे राजन्, तब चन्द्रमा और सूर्य के समान प्रभा वाले राजाओं के शरीरों से वह रणभूमि जहाँ-तहाँ शोभायमान हो उठी।
6.72.20
रथसङ्घा नरव्याघ्राः समायान्तश्च संयुगे ।
विरेजुः समरे राजन्ग्रहा इव नभस्तले ॥ ६.७२.२० ॥
हे राजन्, युद्ध में आगे बढ़ते हुए रथों के समूह और नरव्याघ्र वीर समरभूमि में आकाश में ग्रहों की भाँति शोभित हुए।
6.72.21
भीष्मस्तु रथिनां श्रेष्ठो भीमसेनं महाबलम् ।
अवारयत संक्रुद्धः सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ ६.७२.२१ ॥
परन्तु रथियों में श्रेष्ठ भीष्म ने क्रोध से भरकर महाबली भीमसेन को रोका, और सारी सेना देखती रही।
6.72.22
ततो भीष्मविनिर्मुक्ता रुक्मपुङ्खाः शिलाशिताः ।
अभ्यङ्गन्तमरे भीमं तैलघौताः सुतेजनाः ॥ ६.७२.२२ ॥
तब भीष्म द्वारा छोड़े गए, स्वर्ण-पंखों वाले, शिला पर तेज किए गए, तेल से धोए हुए, अच्छी तरह तीखे बाण भीम की ओर बढ़े।
6.72.23
तस्य शक्तिं महावेगं भीमसेनो महाबलः ।
क्रुद्धाशीविषसंकाशं प्रेषयामास भारत ॥ ६.७२.२३ ॥
हे भारत, महाबली भीमसेन ने क्रोधित विषधर सर्प के समान, महान वेग वाली उनकी शक्ति (भाला) को उन्हीं की ओर फेंका।
6.72.24
तामापतन्तीं सहसा रुक्मदण्डं दुरासदाम् ।
चिच्छेद समरे भीष्मः शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ६.७२.२४ ॥
अचानक झपटती हुई, स्वर्ण-दण्ड वाली, दुर्धर्ष उस शक्ति को भीष्म ने युद्ध में झुके हुए पर्वों वाले बाणों से काट डाला।
6.72.25
ततोऽपरेण भल्लेन पीतेन निशितेन च ।
कार्मुकं भीमसेनस्य द्विधा चिच्छेद भारत ॥ ६.७२.२५ ॥
फिर भीष्म ने एक और पीले और तीखे भल्ल बाण से भीमसेन का धनुष दो टुकड़े कर दिया, हे भारत।
6.72.26
अपास्य तु धनुश्छिन्नं भीमसेनो महाबलः ।
शरैर्बहुभिरानर्च्छद्भीष्मं शान्तनवं युधि ॥ ६.७२.२६ ॥
टूटा हुआ धनुष फेंककर महाबली भीमसेन ने युद्ध में शान्तनु के पुत्र भीष्म पर अनेक बाणों से प्रहार किया।
6.72.27
सात्यकिस्तु ततस्तूर्णं भीष्ममासाद्य संयुगे ।
आकर्णप्रहितैस्त्रीक्ष्णैर्निशितैस्तिग्मतेजनैः ॥ ६.७२.२७ ॥
फिर सात्यकि शीघ्र ही युद्ध में भीष्म के समीप पहुँचे और कान तक खींचकर छोड़े गए अत्यन्त तीखे, पैने और तेज़ बाणों से।
6.72.28
शरैर्बहुभिरानर्च्छत्पितरं ते जनेश्वर ।
ततः संधाय वै तीक्ष्णं शरं परमदारुणम् ॥ ६.७२.२८ ॥
हे जनेश्वर, उसने आपके पिता (भीष्म) पर अनेक बाणों से प्रहार किया। फिर उसने एक तीखा और अत्यन्त भयंकर बाण चढ़ाया।
6.72.29
वार्ष्णेयस्य रथाद्भीष्मः पातयामास सारथिम् ।
तस्याश्वाः प्रद्रुता राजन्निहते रथसारथौ ॥ ६.७२.२९ ॥
भीष्म ने वृष्णिवंशी (सात्यकि) के रथ से उसके सारथी को गिरा दिया। हे राजन्, रथ-सारथी के मारे जाने पर उसके घोड़े भाग निकले।
6.72.30
तेन तेनैव धावन्ति मनोमारुतरंहसः ।
ततः सर्वस्य सैन्यस्य निःस्वनस्तुमुलोऽभवत् ॥ ६.७२.३० ॥
मन और वायु के समान वेगवान वे घोड़े उसी दिशा में दौड़ पड़े। तब सारी सेना में भयंकर कोलाहल मच गया।
6.72.31
हाहाकारश्च संजज्ञे पाण्डवानां महात्मनाम् ।
अभ्यद्रवत गृह्णीत हयान्यच्छत धावत ॥ ६.७२.३१ ॥
महात्मा पाण्डवों के बीच हाहाकार मच गया। वे दौड़ पड़े — 'पकड़ो, घोड़ों को रोको, प्रहार करो, दौड़ो!'
6.72.32
इत्यासीत्तुमुलः शब्दो युयुधानरथं प्रति ।
एतस्मिन्नेव काले तु भीष्मः शान्तनवस्तदा ॥ ६.७२.३२ ॥
इस प्रकार युयुधान के रथ की ओर भारी कोलाहल हुआ। उसी समय शांतनु-पुत्र भीष्म
6.72.33
न्यहनत्पाण्डवीं सेनामासुरीमिव वृत्राहा ।
ते वध्यमाना भीष्मेण पाञ्चालाः सोमकैः सह ।
स्थिरां युद्धे मतिं कृत्वा भीष्ममेवाभिदुद्रुवुः ॥ ६.७२.३३ ॥
जैसे वृत्रहन्ता इंद्र असुरों की सेना को मारते हैं, वैसे ही उन्होंने पाण्डव सेना का संहार किया। भीष्म से मारे जाते हुए पांचाल और सोमक युद्ध में दृढ़ निश्चय करके सीधे भीष्म पर ही टूट पड़े।
6.72.34
धृष्टद्युम्नमुखाश्चापि पार्थाः शान्तनवं रणे ।
अभ्यधावञ्जिगीषन्तस्तव पुत्रस्य वाहिनीम् ॥ ६.७२.३४ ॥
धृष्टद्युम्न के नेतृत्व में पार्थ भी युद्ध में शांतनु-पुत्र भीष्म पर टूट पड़े, आपके पुत्र की सेना को जीतने की इच्छा से।
6.72.35
तथैव कौरवा राजन्भीष्मद्रोणपुरोगमाः ।
अभ्यधावन्त वेगेन ततो युद्धमवर्तत ॥ ६.७२.३५ ॥
उसी प्रकार, हे राजन्, भीष्म और द्रोण के नेतृत्व में कौरव भी वेग से आगे बढ़े। तब युद्ध आरंभ हो गया।