महाभारत · अध्याय 6.73
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.73.1
विराटोऽय त्रिभिर्बाणैर्भीष्ममार्च्छन्महारथम् ।
विव्याध तुरमांत्रास्य त्रिभिर्बाणैर्महारथः ॥ ६.७३.१ ॥
विराट ने भी तीन बाणों से महारथी भीष्म पर प्रहार किया, और उस महारथी ने तीन बाणों से उनके घोड़ों को बींध दिया।
6.73.2
तं प्रत्यविध्यद्दशभिर्भीष्मः शान्तनवः शरैः ।
रुक्मपुङ्खैर्महेष्वासः कृतहस्तो महाबलः ॥ ६.७३.२ ॥
उस पर शांतनु के पुत्र भीष्म ने सोने के पंखों वाले दस बाणों से प्रहार किया; वह महान धनुर्धर, कुशल हाथों वाला और महाबली था।
6.73.3
द्रौणिर्गाण्डीवधन्वानं भीमधन्वा महारथः ।
अविध्यदिषुभिः षङ्भिर्दृढहस्तः स्तनान्तरे ॥ ६.७३.३ ॥
द्रोण के पुत्र, भयंकर धनुष वाले महारथी ने गाण्डीव धारी अर्जुन को छह बाणों से, जिनका हाथ दृढ़ था, उनकी छाती के बीच बींध दिया।
6.73.4
कार्मुकं तस्य चिच्छेद फल्गुनः परवीरहा ।
अविध्यच्च भृशं तीक्ष्णैः पत्रिभिः शत्रुकर्शनः ॥ ६.७३.४ ॥
शत्रुओं को पीड़ा देने वाले, शत्रु-वीरों के संहारक अर्जुन ने उसका धनुष काट डाला और तीखे बाणों से उसे अत्यधिक बींध दिया।
6.73.5
सोऽन्यत्कार्मुकमादाय वेगवान्क्रोधमूर्च्छितः ।
अमृष्यमाणः पार्थेन कार्मुकच्छेदमाहवे ॥ ६.७३.५ ॥
वह वेगवान योद्धा क्रोध से मूर्च्छित होकर दूसरा धनुष उठाकर युद्ध में पार्थ (अर्जुन) द्वारा अपने धनुष के काटे जाने को सहन न कर सका।
6.73.6
अविध्यत्फल्गुनं राजन्नवत्या निशितैः शरैः ।
वासुदेवं च सप्तत्या विव्याध परमेषुभिः ॥ ६.७३.६ ॥
हे राजन्! उसने फल्गुन (अर्जुन) को नब्बे तीखे बाणों से बींध दिया और वासुदेव (कृष्ण) को सत्तर उत्तम बाणों से बींध दिया।
6.73.7
ततः क्रोधाभिताम्राक्षः कृष्णेन सह फल्गुनः ।
दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य चिन्तयित्वा पुनःपुनः ॥ ६.७३.७ ॥
तब क्रोध से लाल नेत्रों वाले अर्जुन ने कृष्ण के साथ लंबी और गरम साँस लेकर बार-बार विचार किया।
6.73.8
धनुः प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्शनः ।
गाण्डीवधन्वा संक्रुद्धः शितान्सन्नतपर्वणः ॥ ६.७३.८ ॥
शत्रुओं को पीड़ा देने वाले, गाण्डीव धनुष धारी अर्जुन ने क्रोधित होकर बाएँ हाथ से धनुष को दबाया और तीखे, मुड़े जोड़ों वाले बाण लिए।
6.73.9
जीवितान्तकरान्घोरान्समादत्त शिलीमुखान् ।
तैस्तूर्णं समरेऽविध्यद्रौणिं बलवतां वरः ॥ ६.७३.९ ॥
प्राणों का अंत करने वाले भयंकर बाणों को ग्रहण कर, बलवानों में श्रेष्ठ अर्जुन ने उनसे तुरंत युद्ध में द्रोण-पुत्र को बींध दिया।
6.73.10
तस्य ते कवचं भित्त्वा पपुः शोणितमाहवे ।
न विव्यथे च निर्भिन्नो द्रौणिर्गाण्डीवधन्वना ॥ ६.७३.१० ॥
उसके कवच को भेदकर उन बाणों ने युद्ध में रक्त पी लिया, और गाण्डीवधारी से बिंधा होने पर भी द्रोण-पुत्र व्यथित नहीं हुआ।
6.73.11
तथैव च शरान्द्रौणिः प्रविमुञ्चन्नविह्वलः ।
तस्थौ च समरे राजंस्त्रातुमिच्छन्महाव्रतम् ॥ ६.७३.११ ॥
उसी प्रकार द्रोण-पुत्र अविचलित होकर बाण छोड़ता रहा, और हे राजन्, वह युद्ध में अपने महान व्रत की रक्षा करने की इच्छा से खड़ा रहा।
6.73.12
तस्य तत्सुमहत्कर्म शशंसुः कुरुसत्तमाः ।
यत्कृष्णाभ्यां समेताभ्यामभ्यापतत संयुगे ॥ ६.७३.१२ ॥
कुरुओं में श्रेष्ठों ने उसके उस अत्यंत महान कर्म की प्रशंसा की, कि वह युद्ध में दो कृष्णों से मिलकर भी उन पर आक्रमण कर गया।
6.73.13
स हि नित्यमनीकेषु युध्यतेऽभयमास्तितः ।
अस्त्रग्रामं ससंहारं द्रोणात्प्राप्य सुदुर्लभम् ॥ ६.७३.१३ ॥
वह सदा सेनाओं में निर्भय होकर युद्ध करता है, क्योंकि उसने द्रोण से वह अस्त्र-समूह प्राप्त किया है जो अत्यंत दुर्लभ है, उसके संहार सहित।
6.73.14
ममैष आचार्यसुतो द्रोणस्यापि प्रियः सुतः ।
ब्राह्मणश्च विशेषेण माननीयो ममेति च ॥ ६.७३.१४ ॥
यह मेरे आचार्य का पुत्र है, द्रोण का भी प्रिय पुत्र है, और ब्राह्मण है; विशेष रूप से यह मेरे द्वारा सम्मान के योग्य है, ऐसा (वह सोचता है)।
6.73.15
समास्थआय मतिं वीरो बीभत्सुः सत्रुतापनः ।
कृपां चक्रे रथश्रेष्ठो भारद्वाजसुतं प्रति ॥ ६.७३.१५ ॥
शत्रुओं को तपाने वाले उस वीर बीभत्सु (अर्जुन) ने मन में निश्चय करके, रथियों में श्रेष्ठ होते हुए, भारद्वाज के पुत्र (अश्वत्थामा) के प्रति करुणा दिखाई।
6.73.16
द्रौणिं त्यक्त्वा ततो युद्धे कौन्तेयः श्वेतवाहनः ।
युयुधे तावकान्निघ्नंस्त्वरमाणः पराक्रमी ॥ ६.७३.१६ ॥
तब युद्ध में द्रौणि (अश्वत्थामा) को छोड़कर कुन्ती-पुत्र श्वेतवाहन (अर्जुन) ने शीघ्रता करते हुए, आपके सैनिकों का वध करते हुए, पराक्रमपूर्वक युद्ध किया।
6.73.17
दुर्योधनस्तु दशभिर्गार्ध्रपत्रैः शिलाशितैः ।
भीमसेनं महेष्वासं रुक्मपुङ्खैः समार्पयत् ॥ ६.७३.१७ ॥
परंतु दुर्योधन ने पत्थर पर तेज़ किए गए, गिद्ध के पंखों वाले, स्वर्ण-पुंखों से युक्त दस बाणों से महान धनुर्धर भीमसेन को पूरी तरह आहत किया।
6.73.18
भीमसेनः सुसंक्रुद्धः परासुकरणं दृढम् ।
चित्रं कार्मुकमादत्त शरांश्च निशितान्दश ॥ ६.७३.१८ ॥
अत्यंत क्रुद्ध भीमसेन ने प्राणघातक, दृढ़, विचित्र धनुष उठाया और दस तीखे बाण ले लिए।
6.73.19
आकर्णप्रहितैस्तीक्ष्णैर्वेगवद्भिरजिह्मगैः ।
अविध्यत्तूर्णमव्यग्रः कुरुराजं महोरसि ॥ ६.७३.१९ ॥
कान तक खींचकर छोड़े गए, तीखे, वेगवान और सीधे जाने वाले बाणों से उसने शांत चित्त होकर शीघ्र ही कुरुराज की विशाल छाती को बींध दिया।
6.73.20
तस्य काञ्चनसूत्रस्थः शरैः संछादितो मणिः ।
रराजोरसि खे सूर्यो ग्रहैरिव समावृतः ॥ ६.७३.२० ॥
उसकी छाती पर सोने के धागे में लगी मणि, बाणों से ढकी होने पर भी, आकाश में ग्रहों से घिरे सूर्य के समान चमक रही थी।
6.73.21
पुत्रस्तु तव तेजस्वी भीमसेनेन ताडित ।
नामृष्यत यथा नागस्तलशब्दं मदोत्कटः ॥ ६.७३.२१ ॥
आपका तेजस्वी पुत्र भीमसेन से प्रहार पाकर उसे वैसे ही सहन न कर सका, जैसे मद से उन्मत्त हाथी ताली की ध्वनि को सहन नहीं कर पाता।
6.73.22
ततः शरैर्महाराज रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः ।
भीमं विव्याध संक्रुद्धस्त्रासयानो वरूथिनीम् ॥ ६.७३.२२ ॥
तब हे महाराज, क्रोधित होकर उसने स्वर्ण-पंखों वाले, पत्थर पर तेज किए गए बाणों से भीम को बींध दिया और सेना को भयभीत करते हुए।
6.73.23
तौ युध्यमानौ समरे भृशमन्योन्यविक्षतौ ।
पुत्रौ ते देवसंकाशौ व्यरोचेतां महाबलौ ॥ ६.७३.२३ ॥
युद्ध में लड़ते हुए, एक-दूसरे से अत्यंत घायल हुए, आपके वे दोनों देवतुल्य, महाबली पुत्र शोभित हो रहे थे।
6.73.24
चित्रसेनं नरव्याघ्रं सौभद्रः परवीरहा ।
अविध्यद्दशभिर्बाणैः पुरुमित्रं च सप्तभिः ॥ ६.७३.२४ ॥
शत्रु-वीरों का संहार करने वाले सौभद्र ने चित्रसेन को, जो नरों में व्याघ्र है, दस बाणों से बींधा और पुरुमित्र को सात से।
6.73.25
सत्यव्रतं च सप्तत्या विद्ध्वा शक्रसमो युधि ।
नृत्यन्निव रणे वीर आर्तिं नः समजीजनत् ॥ ६.७३.२५ ॥
शक्र के समान उस वीर ने युद्ध में सत्यव्रत को सत्तर बाणों से बींधकर, रणभूमि में मानो नाचते हुए हमें गहरी पीड़ा पहुँचाई।
6.73.26
तं प्रत्यविध्यद्दशभिश्चित्रसेनः शिलीमुखैः ।
सत्यव्रतश्च नवभिः पुरुमित्रश्च सप्तभिः ॥ ६.७३.२६ ॥
चित्रसेन ने उसके प्रति दस शिलीमुख बाणों से प्रहार किया, सत्यव्रत ने नौ से और पुरुमित्र ने सात से।
6.73.27
स विद्धो विक्षरन्रक्तं शत्रुसंवारणं महत् ।
चिच्छेद चित्रसेनस्य चित्रं कार्मुकमार्जुनिः ॥ ६.७३.२७ ॥
घायल होकर, रक्त बहाते हुए, उस शत्रुरक्षक अर्जुन-पुत्र ने चित्रसेन का सुंदर विशाल धनुष काट डाला।
6.73.28
भित्त्वा चास्य तनुत्राणं शरेणोरस्यताडयत् ।
ततस्ते तावका वीरा राजपुत्रा महारथाः ॥ ६.७३.२८ ॥
उसका कवच भेदकर उसने बाण से उसकी छाती पर प्रहार किया। तब आपके वीर राजपुत्र, महारथी—
6.73.29
समेत्य युधि संरब्धा विव्यधुर्निशितैः शरैः ।
तांश्च सर्वाञ्शरैस्तीक्ष्णैर्जघान परमास्त्रवित् ॥ ६.७३.२९ ॥
युद्ध में एकत्र होकर क्रुद्ध होकर उन्होंने तीखे बाणों से उसे बींधा; परंतु परम अस्त्रों के ज्ञाता उसने उन सभी को तीखे बाणों से मार गिराया।
6.73.30
तस्य दृष्ट्वा तु तत्कर्म परिवव्रुः सुतास्तव ।
दहन्तं समरे सैन्यं वने कक्षं यथोल्बणम् ॥ ६.७३.३० ॥
उसका वह कर्म देखकर आपके पुत्रों ने उसे घेर लिया, जो रणभूमि में सेना को वैसे ही जला रहा था जैसे वन में प्रचण्ड अग्नि झाड़ी को जला देती है।
6.73.31
अपेतशिशिरे काले समिद्धमिव पावकम् ।
अत्यरोचत सौभद्रस्तव सैन्यानि नाशयन् ॥ ६.७३.३१ ॥
शिशिर ऋतु बीत जाने पर जलती हुई अग्नि के समान सौभद्र आपकी सेनाओं का नाश करते हुए अत्यन्त चमक उठे।
6.73.32
तत्तस्य चरितं दृष्ट्वा पौत्रस्तव विशांपते ।
लक्ष्मणोऽभ्यपतत्तूर्णं सात्तीपुत्रमाहवे ॥ ६.७३.३२ ॥
उसका वह पराक्रम देखकर, हे राजन्, आपके पौत्र लक्ष्मण ने युद्ध में शीघ्र ही सात्यकि के पुत्र पर धावा बोल दिया।
6.73.33
अभिमन्युस्तु संक्रुद्धो लक्ष्मणं शुभलक्षणम् ।
विव्याध निशितैः षङभिः सारथिं च त्रिभिः शरैः ॥ ६.७३.३३ ॥
परन्तु अभिमन्यु अत्यन्त क्रुद्ध होकर शुभ लक्षणों वाले लक्ष्मण को छः तीखे बाणों से और उसके सारथि को तीन बाणों से बींध गया।
6.73.34
तथैव लक्ष्मणो राजन्सौभद्रं निशितैः शरैः ।
अविध्यत महाराज तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६.७३.३४ ॥
इसी प्रकार लक्ष्मण ने भी, हे राजन्, सौभद्र को तीखे बाणों से बींध दिया; हे महाराज, वह अद्भुत-सा हो गया।
6.73.35
तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सारथिं च महाबलः ।
अभ्यद्रवत सौभद्रो लक्ष्मणं निशितैः शरैः ॥ ६.७३.३५ ॥
उसके चारों घोड़ों और सारथि को मारकर महाबली सौभद्र तीखे बाणों से लक्ष्मण पर टूट पड़ा।
6.73.36
हताश्वे तु रथे तिष्ठँल्लक्ष्मणः परवीरहा ।
शक्तिं चिक्षेप संक्रुद्धः सौभद्रस्य रथं प्रति ॥ ६.७३.३६ ॥
घोड़े मारे जाने पर रथ पर खड़े शत्रुवीरों के संहारक लक्ष्मण ने क्रुद्ध होकर सौभद्र के रथ की ओर शक्ति फेंकी।
6.73.37
तामापतन्तीं सहसा घोररूपां दुरासदाम् ।
अभिमन्युः शरैस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद भुजगोपमाम् ॥ ६.७३.३७ ॥
उसे सहसा झपटती हुई, भयानक रूप वाली, दुर्धर्ष उस (शक्ति) को अभिमन्यु ने तीखे बाणों से सर्प के समान काट डाला।
6.73.38
ततः स्वरथमारोप्य लक्ष्मणं गौतमस्तदा ।
अपोवाह रथेनाजौ सर्वसैन्यस्य पश्यतः ॥ ६.७३.३८ ॥
तब गौतम (कृप) ने लक्ष्मण को अपने रथ पर चढ़ाकर युद्ध में सारी सेना के देखते-देखते रथ से उसे दूर ले गए।
6.73.39
ततः समाकुले तस्मिन्वर्तमाने महाभये ।
अभ्यद्रवञ्जिघांसन्तः परस्परवधैषिणः ॥ ६.७३.३९ ॥
तब उस घोर भयंकर और अस्त-व्यस्त युद्ध में एक-दूसरे का वध चाहते हुए वे (योद्धा) एक-दूसरे पर टूट पड़े।
6.73.40
तावकाश्च महेष्वासाः पाण्डवाश्च महारथाः ।
जुह्वन्तः समरे प्राणान्निजघ्नुरितरेतरम् ॥ ६.७३.४० ॥
आपके महान धनुर्धर और पाण्डवों के महारथी युद्ध में अपने प्राणों की आहुति देते हुए एक-दूसरे को मारने लगे।
6.73.41
मुक्तकेशा विकवचा विरथाश्छिन्नकार्मुकाः ।
बाहुभइः समयुध्यन्त सृञ्जयाः कुरुभिः सह ॥ ६.७३.४१ ॥
बिखरे केश, कवचहीन, रथहीन और टूटे धनुष वाले सृंजय योद्धा कुरुओं के साथ अपनी भुजाओं से ही युद्ध करने लगे।
6.73.42
ततो भीष्मो महाबाहुः पाण्डवानां महात्मनाम् ।
सेनां जघान संक्रुद्धो दिव्यैरस्त्रैर्महाबलः ॥ ६.७३.४२ ॥
तब महाबाहु और महाबली भीष्म ने क्रुद्ध होकर दिव्य अस्त्रों से महात्मा पाण्डवों की सेना का संहार किया।
6.73.43
हतेश्वरैर्गजैस्तत्र नरैरश्वैश्च पातितैः ।
रथिभिः सादिभिश्चैव समास्तीर्यत मेदिनी ॥ ६.७३.४३ ॥
वहाँ मारे गए स्वामियों वाले हाथियों, गिरे हुए मनुष्यों और घोड़ों से, तथा रथियों और घुड़सवारों से पृथ्वी पूरी तरह ढक गई।