महाभारत · अध्याय 6.77
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.77.1
आत्मदोषात्त्वया राजन्प्राप्तं व्यसनमीदृशम् ।
न हि दुर्योधनस्तानि पश्यते भरतर्षभ ॥ ६.७७.१ ॥
हे राजन्, अपने ही दोष से आपने ऐसी विपत्ति प्राप्त की है। हे भरतश्रेष्ठ, दुर्योधन उन (परिणामों) को नहीं देखता।
6.77.2
यानि त्वं पश्यसे राजन्धर्मसंकरकारणात् ।
तव दोषात्पुरा वृत्तं द्यूतमेतद्विशांपते ॥ ६.७७.२ ॥
हे राजन्, जो कुछ आप देखते हैं, वह धर्म में विकार के कारण है। हे विशांपते, आपके ही दोष से पहले यह द्यूत हुआ था।
6.77.3
तव दोषेण युद्दं च प्रवृत्तं सह पाण्डवैः ।
त्वमेवाद्य फलं भुङ्क्ष्व कृत्वा किल्बिषमात्मना ॥ ६.७७.३ ॥
आपके ही दोष से पाण्डवों के साथ युद्ध आरम्भ हुआ है। अब आप ही उसका फल भोगिए, क्योंकि अपराध आपने स्वयं किया है।
6.77.4
आत्मना हि कृतं कर्म आत्मनैवोपभुज्यते ।
इह वा प्रेत्य वा राजंस्त्वया प्राप्तं यथातथम् ॥ ६.७७.४ ॥
अपने ही द्वारा किया गया कर्म स्वयं ही भोगा जाता है, यहाँ हो या परलोक में। हे राजन, आपने जो पाया है वह ठीक वैसा ही है।
6.77.5
तस्माद्राजन्स्थिरो भूत्वा प्राप्येदं व्यसनं महत् ।
शृणु युद्धं यथा वृत्तं शंसतो मे नराधिप ॥ ६.७७.५ ॥
इसलिए हे राजन, इस महान विपत्ति को पाकर भी स्थिर रहिए। हे नराधिप, मैं जैसे युद्ध हुआ उसे कह रहा हूँ, उसे सुनिए।
6.77.6
भीमसेनः सुनिशितैर्बाणैर्भित्त्वा महाचमूम् ।
आससाद ततो वीरः सर्वान्दुर्योधनानुजान् ॥ ६.७७.६ ॥
भीमसेन ने अत्यन्त तीक्ष्ण बाणों से उस महान सेना को छेदकर, फिर उस वीर ने दुर्योधन के सभी छोटे भाइयों के निकट पहुँचकर उन्हें घेर लिया।
6.77.7
दुःशासनं दुर्विषहं दुःसहं दुर्मदं जयम् ।
जयत्सेनं विकर्णं च चित्रसेनं सुदर्शनम् ॥ ६.७७.७ ॥
उसने दुःशासन को, जो दुर्विषह, दुःसह और दुर्मद था, तथा जय, जयत्सेन, विकर्ण, चित्रसेन और सुदर्शन को (भी सामने पाया)।
6.77.8
चारुचित्रं सुवर्माणं दुष्कर्णं कर्णमेव च ।
एतांश्चान्यांश्च सुबहून्समीपस्थान्महारथान् ॥ ६.७७.८ ॥
चारुचित्र, सुवर्मा, दुष्कर्ण और कर्ण को भी, तथा इनके अतिरिक्त समीप खड़े बहुत से अन्य महारथियों को (उसने देखा)।
6.77.9
धार्तराष्ट्रान्सुसंक्रुद्धान्दृष्ट्वा भीमो महारथः ।
भीष्मेण समरे गुप्तां प्रविवेश महाचमूम् ॥ ६.७७.९ ॥
धृतराष्ट्र के पुत्रों को अत्यन्त क्रुद्ध देखकर महारथी भीम ने युद्ध में भीष्म द्वारा सुरक्षित उस महासेना में प्रवेश किया।
6.77.10
अथालोक्य प्रविष्टं तमूचुस्ते सर्व एव तु ।
जीवग्राहं निगृह्णीमो वयमेनं नराधिपाः ॥ ६.७७.१० ॥
तब उसे प्रवेश करते देखकर वे सभी नरेश बोले, "हम इसे जीवित पकड़ लेंगे।"
6.77.11
स तैः परिवृतः पार्थो भ्रातृभिः कृतनिश्चयैः ।
प्रजासंहरणे सूर्यः क्रूरैरिव महाग्रहैः ॥ ६.७७.११ ॥
दृढ़निश्चयी भाइयों से घिरा वह पार्थ (भीम) वैसा ही था जैसे प्रजाओं के संहार के समय सूर्य क्रूर महाग्रहों से घिरा हो।
6.77.12
संप्राप्य मध्यं सैन्यस्य न भीः पाण्डवमाविशत् ।
यथा देवासुरे युद्धे महेन्द्रं प्राप्य दानवान् । ॥ ६.७७.१२ ॥
सेना के मध्य में पहुँचकर पाण्डुपुत्र को भय नहीं हुआ, जैसे देवासुर-युद्ध में दानवों तक पहुँचकर महेन्द्र को भय नहीं होता।
6.77.13
ततः शतसहस्राणि रथिनां सर्वशः प्रभो ।
उद्यतानि शरैस्तीव्रैस्तमेकं परिवव्रिरे ॥ ६.७७.१३ ॥
तब हे प्रभो, सब ओर से सैकड़ों-हज़ारों रथी, तीखे बाण उठाए हुए, अकेले उन्हीं को घेर बैठे।
6.77.14
स तेषां प्रवरान्योधान्हस्त्यश्वरथसादिनः ।
जघान समरे शूरो धार्तराष्ट्रानचिन्तयन् ॥ ६.७७.१४ ॥
उस शूरवीर ने समर में उनके प्रमुख योद्धाओं को, जो हाथी, घोड़े और रथों पर सवार थे, धृतराष्ट्र के पुत्रों की परवाह किए बिना मार गिराया।
6.77.15
तेषां व्यवसितं ज्ञात्वा भीमसेनो जिघृक्षताम् ।
समस्तानां वधे राजन्मतिं चक्रे महामनाः ॥ ६.७७.१५ ॥
उनका संकल्प जानकर, कि वे भीमसेन को पकड़ना चाहते हैं, हे राजन्, उस महामना ने उन सबका वध करने का निश्चय किया।
6.77.16
ततो रथं समुत्सृज्य गदामादाय पाण्डवः ।
उवाच सारथिं भीमं स्थीयतामिति भारत ॥ ६.७७.१६ ॥
तब पाण्डुपुत्र ने रथ छोड़कर गदा उठाई और अपने सारथी भीम से कहा, "हे भारत, रथ को यहीं रोको।"
6.77.17
यावदेतान्हनिष्यामि धार्तराष्ट्रान्सहानुगान् ।
इत्युक्त्वा भीमसेनस्तु प्रविश्य महतीं चमूम् ।
जघान धार्तराष्ट्राणां तद्बलौघमहार्णवम् ॥ ६.७७.१७ ॥
"जब तक मैं इन धृतराष्ट्र-पुत्रों को उनके अनुचरों सहित न मार डालूँ", ऐसा कहकर भीमसेन ने उस विशाल सेना में प्रवेश किया और धृतराष्ट्र के पुत्रों की उस सेना-बाढ़ रूपी महासागर को मार गिराया।
6.77.18
गदया भिमसेनेन ताडिता वारणोत्तमाः ।
भिन्नकुम्भा महाकाया भिन्नपृष्ठास्तथैवच ॥ ६.७७.१८ ॥
भीमसेन की गदा से पीटे गए श्रेष्ठ हाथी, जिनके कुम्भस्थल फट गए, विशाल शरीर वाले वे और उनकी पीठें भी टूट गईं।
6.77.19
भिन्नगात्राः सहारोहैः शेरते पर्वता इव ।
रथाश्च भग्नास्तिलशः सयोधाः शतशो रणे ॥ ६.७७.१९ ॥
टूटे हुए अंगों वाले हाथी सवारों सहित पर्वतों की तरह पड़े हैं, और रथ तिल-तिल टूटे हुए सैकड़ों योद्धाओं सहित रणभूमि में पड़े हैं।
6.77.20
अश्वाश्च सादिनश्चैव पादातैः सह भारत ।
तत्राद्भुतमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम् ॥ ६.७७.२० ॥
हे भरतवंशी, घोड़े और सवार तथा पैदल सैनिक भी वहाँ (पड़े हैं)। वहाँ हमने भीमसेन के पराक्रम का अद्भुत दृश्य देखा।
6.77.21
यदेकः समरे राजन्बहुभिः समयोधयत् ।
अन्तकाले प्रजाः सर्वा दण्डपाणिरिवान्तकः ॥ ६.७७.२१ ॥
हे राजन्, जैसे अंतकाल में दंडधारी यम सब प्रजाओं के विरुद्ध लड़ता है, वैसे ही वह अकेला युद्ध में बहुतों से भिड़ गया।
6.77.22
भीमसेने प्रविष्टे तु धृष्टद्युम्नोऽपि पार्षतः ।
द्रोणमुत्सृज्य तरसा ययौ यत्र वृकोदरः ॥ ६.७७.२२ ॥
भीमसेन के प्रवेश कर जाने पर, पृषत-पुत्र धृष्टद्युम्न भी द्रोण को छोड़कर वेग से वहाँ गए, जहाँ वृकोदर (भीम) था।
6.77.23
विदार्य महतीं सेनां तावकानां नरर्षभः ।
आससाद रथं शून्यं भीमसेनस्य संयुगे ॥ ६.७७.२३ ॥
आपकी विशाल सेना को चीरकर उस नरश्रेष्ठ ने युद्ध में भीमसेन के सारथिहीन (खाली) रथ तक पहुँच गया।
6.77.24
दृष्ट्वा विशोकं समरे भीमसेनस्य सारथिम् ।
धृष्टद्युम्नो महाराज दुर्मना गतचेतनः ॥ ६.७७.२४ ॥
हे महाराज, युद्ध में भीमसेन के सारथी को शोकरहित (अक्षत) देखकर धृष्टद्युम्न उदास और चेतनाहीन-सा हो गया।
6.77.25
अपृच्छद्बाष्पसंरुद्धो निःश्वसन्वाचमीरयन् ।
मम प्राणैः प्रियतमः क्व भीम इति दुःखितः ॥ ६.७७.२५ ॥
आँसुओं से रुँधे, दीर्घ श्वास लेते हुए, वाणी निकालते हुए, दुःखी होकर उन्होंने पूछा — "मेरे प्राणों से भी प्रियतम भीम कहाँ हैं?"
6.77.26
विशोकस्तमुवाचेदं धृष्टद्युम्नं कृताञ्जलिः ।
संस्थाप्य मामिह बली पाण्डवेयः पराक्रमी ॥ ६.७७.२६ ॥
विशोक ने हाथ जोड़कर धृष्टद्युम्न से यह कहा — "मुझे यहीं छोड़कर बलवान और पराक्रमी पाण्डुपुत्र (भीम)।
6.77.27
प्रविष्टो धार्तराष्ट्राणामेतद्बलमहार्णवम् ।
मामुक्त्वा पुरुषव्याघ्रः प्रीतियुक्तमिदं वचः ॥ ६.७७.२७ ॥
"धृतराष्ट्र-पुत्रों की इस सेना के महासागर में प्रवेश किया है।" मुझसे यह कहकर, पुरुषों में व्याघ्र (भीम) ने स्नेह-भरे ये वचन कहे।
6.77.28
प्रतिपालय मां सूत नियम्याश्वान्मुहूर्तकम् ।
यावदेवान्निहन्म्यद्य य इमे मद्वधोद्यताः ।
अभ्यधावद्गदापाणिस्तद्बलं स महाबलः ॥ ६.७७.२८ ॥
"हे सारथि, घोड़ों को रोककर क्षण भर मेरी प्रतीक्षा करो, जब तक मैं आज उन सबका वध न कर दूँ जो मेरे वध के लिए उद्यत हैं।" यह कहकर हाथ में गदा लिए उस महाबली ने उस सेना पर धावा बोल दिया।
6.77.29
ततो दृष्ट्वा प्रधावन्तं गदाहस्तं महाबलम् ।
सर्वेषामेव सैन्यानां संहर्षः समजायत ॥ ६.७७.२९ ॥
तब गदा हाथ में लिए उस महाबली को दौड़ते देखकर सभी सैनिकों में उत्साह (हर्ष) जाग उठा।
6.77.30
तस्मिन्सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयानके ।
भित्त्वा राजन्महाव्यूहं प्रविवेश सखा तव ॥ ६.७७.३० ॥
हे राजन्, उस अत्यंत भीषण और कोलाहलपूर्ण युद्ध के चलते, आपके सखा (भीम) ने महाव्यूह को भेदकर प्रवेश किया।
6.77.31
विशोकस्य वचः श्रुत्वा धृष्टद्युम्नोऽथ पार्षतः ।
प्रत्युवाच ततः सूतं रणमध्ये महाबलः ॥ ६.७७.३१ ॥
विशोक के वचन सुनकर पार्षत धृष्टद्युम्न ने तब रणभूमि के बीच महाबली सारथी से कहा।
6.77.32
न हि मे जीवितेनापि विद्यतेऽद्य प्रयोजनम् ।
भीमसेनं रणे हित्वा स्नेहमुत्सृज्य पाण्डवैः ॥ ६.७७.३२ ॥
आज मेरे लिए जीवन का भी कोई प्रयोजन नहीं है, यदि मैं रणभूमि में भीमसेन को छोड़ दूँ और पाण्डवों से स्नेह त्याग दूँ।
6.77.33
यदि यामि विना भीमं किं मां क्षत्रं वदिष्यति ।
एकायनगते भीमे मयि चावस्थिते युधि ॥ ६.७७.३३ ॥
यदि मैं भीम के बिना लौट जाऊँ, तो क्षत्रिय समाज मुझसे क्या कहेगा? भीम तो एकमार्ग पर चले गए हैं, और मैं युद्ध में खड़ा हूँ।
6.77.34
तस्य न स्वस्ति कुर्वन्ति देवाः शक्रपुरोगमाः ।
यः सहायान्परित्यज्य स्वस्तिमानाव्रजेद्गृहम् ॥ ६.७७.३४ ॥
जो सहायकों को त्यागकर सुरक्षित घर लौट जाता है, उसका कल्याण इन्द्र आदि देवता नहीं करते।
6.77.35
रौरवे नरके मञ्जेदप्लवे दुस्तरे नृभिः ।
मम भीमः सखा चैव संबन्धी च महाबलः ।
भक्तोऽस्मान्भक्तिमांश्चाहं तमप्यरिनिषूदनम् ॥ ६.७७.३५ ॥
जो रौरव नरक में डूबे, जिसे मनुष्य बिना नौका के पार न कर सकें, वैसे ही नरक में मैं डूबूँ यदि भीम मेरा मित्र, सम्बन्धी और महाबली है; वह हमारा भक्त है और मैं भी उसका भक्त हूँ, उस शत्रुसंहारक का।
6.77.36
सोऽहं तत्र गमिष्यामि यत्र यातो वृकोदरः ।
निघ्नन्तं मां रिपून्पश्य दानवानिव वासवम् ॥ ६.७७.३६ ॥
तो मैं वहीं जाऊँगा जहाँ वृकोदर गए हैं। शत्रुओं का संहार करते हुए मुझे देखो, जैसे वासव दानवों का संहार करते हैं।
6.77.37
एवमुक्त्वा ततो वीरो ययौ मध्येन वाहिनीम् ।
भीमसेनस्य मार्गेषु गदाप्रमथितैर्गजैः ॥ ६.७७.३७ ॥
ऐसा कहकर वह वीर सेना के बीच से होकर गया, भीमसेन के मार्गों पर, जहाँ गदा से कुचले गए हाथी पड़े थे।
6.77.38
स ददर्श तदा भीमं दहन्तं रिपुवाहिनीम् ।
वातो वृक्षानिव बलात्प्रभञ्जन्तं रणे रिपून् ॥ ६.७७.३८ ॥
उसने तब भीम को शत्रु-सेना को जलाते हुए देखा, जैसे वायु बल से वृक्षों को तोड़ती है, युद्ध में शत्रुओं को चूर करते हुए।
6.77.39
ते वध्यमानाः समरे रथिनः सादिनस्तथा ।
पादाता दन्तिनश्चैव चक्रुरात्स्वरं महत् ॥ ६.७७.३९ ॥
युद्ध में मारे जाते हुए वे रथी, घुड़सवार, पैदल और हाथी-सवार भी बड़ा चीत्कार करने लगे।
6.77.40
हाहाकारश्च संजज्ञे तव सैन्यस्य मारिष ।
वध्यतो भीमसेनेन कृतिना चित्रयोधिना ॥ ६.७७.४० ॥
हे माननीय, आपकी सेना में हाहाकार मच गया, जब कुशल और अद्भुत योद्धा भीमसेन के द्वारा वे मारे जा रहे थे।
6.77.41
ततः कृतास्त्रास्ते सर्वे परिवार्य वृकोदरम् ।
अभीताः समवर्तन्त शस्त्रवृष्ट्या परंतप ॥ ६.७७.४१ ॥
तब शस्त्र-विद्या में निपुण वे सब भीम को घेरकर निर्भय होकर शस्त्रों की वर्षा करने लगे, हे परंतप।
6.77.42
अभिद्रुतं शस्त्रभृतां वरिष्ठं ।
समन्ततः पाण्डवं लोकवीरः।
सैन्येन घोरेण सुसंहितेन ।
दृष्ट्वा बली पार्षतो भीमसेनम् ॥ ६.७७.४२ ॥
शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ पाण्डव भीमसेन चारों ओर से घोर और सुसंगठित सेना द्वारा आक्रमण किए जाते देखकर लोकवीर बलवान पार्षत ने भीमसेन को देखा।
6.77.43
अथोपगच्छच्छरविक्षताङ्गं ।
पदातिनं क्रोधविषं वमन्तम्।
आश्वासयन्पार्षतो भीमसेनं ।
गदाहस्तं कालमिवान्तकाले ॥ ६.७७.४३ ॥
तब पार्षत ने शरों से घायल शरीर वाले, पैदल, क्रोधरूपी विष उगलते हुए भीमसेन के पास जाकर उन्हें आश्वस्त किया, जैसे प्रलयकाल में हाथ में गदा लिए काल हो।
6.77.44
विशल्यमेनं च चकार तूर्ण-
मारोपयच्चात्मरथे महात्मा।
भृशं परिष्वज्य च भीमसेन-
माश्वासयामास स शत्रुमध्ये ॥ ६.७७.४४ ॥
महात्मा ने उन्हें शीघ्र ही बाणों से मुक्त किया और अपने रथ पर चढ़ाया, तथा शत्रुओं के बीच भीमसेन को दृढ़ता से गले लगाकर उन्हें आश्वस्त किया।
6.77.45
तथा तस्मिन्वर्तमानेऽतिवेगं ।
भ्रातॄनथोपेत्य तवापि पुत्रः ।
तस्मिन्विमर्दे तव संप्रवृत्ते ।
दृष्ट्वा रणे वाक्यमिदं बभाषे ॥ ६.७७.४५ ॥
जब वह घोर युद्ध इस प्रकार अत्यंत वेग से चल रहा था, तब आपके पुत्र भी अपने भाइयों के पास आए और उस संघर्ष में रणभूमि को देखकर यह वचन बोले।
6.77.46
अयं दुरात्मा द्रुपदस्य पुत्रः ।
समागतो भीमसेनेन सार्धम् ॥ ६.७७.४६ ॥
यह दुरात्मा द्रुपद का पुत्र भीमसेन के साथ आ भिड़ा है।
6.77.47
तं याम सर्वे महता बलेन ।
मा वो रिपुः प्रार्थयतामनीकम्।
श्रुत्वा तु वाक्यं तममृष्यमाणा ।
ज्येष्ठज्ञया नोदिता धार्तराष्ट्राः ॥ ६.७७.४७ ॥
हम सब बड़ी सेना के साथ उसकी ओर चलें; आपकी सेना को शत्रु कामना न करे। यह वचन सुनकर धृतराष्ट्र के पुत्र, असहिष्णु होकर, ज्येष्ठ की आज्ञा से प्रेरित हुए।
6.77.48
वधाय निष्पेतुरुदायुधास्ते ।
युगक्षये केतवो यद्वदुग्राः।
प्रगृह्य चास्त्राणि धनूंषि वीरा ।
ज्यां नेमिघोषैः प्रविकम्पयन्तः ॥ ६.७७.४८ ॥
वे वध के लिए शस्त्र उठाए टूट पड़े, जैसे युगांत में उग्र धूमकेतु प्रकट होते हैं। वीरों ने अस्त्र और धनुष उठाकर प्रत्यंचा को खींचा और रथ-चक्रों की गड़गड़ाहट से धरती को कंपा दिया।
6.77.49
शरैरवर्षन्द्रुपदस्य पुत्रं ।
यथाम्बुदा भूधरं वारिजालैः ।
निहत्य तांश्चापि शरैः सुतीक्ष्णै-
र्न विव्यथे समरे चित्रयोधी ॥ ६.७७.४९ ॥
उन्होंने द्रुपद के पुत्र पर बाणों की वर्षा की, जैसे बादल पर्वत पर जल की धारें बरसाते हैं। उन्हें मारकर भी, अत्यंत तीखे बाणों से, वह अद्भुत योद्धा युद्ध में विचलित नहीं हुआ।
6.77.50
न्दैत्येषु यद्वत्समरे महेन्द्रः ॥ ६.७७.५० ॥
जैसे युद्ध में दैत्यों के बीच महेंद्र (इंद्र) अविचल रहते हैं।
6.77.51
स वै ततोऽस्त्रं सुमहाप्रभावं ।
प्रमोहनं द्रोणदत्तं महात्मा।
प्रयोजयामास उदारकर्मा ।
तस्मिन्रणे तव सैन्यस्य राजन् ॥ ६.७७.५१ ॥
तब उस महात्मा, उदारकर्मा वीर ने द्रोण द्वारा दिया गया अत्यंत प्रभावशाली, मोहित करने वाला अस्त्र प्रयोग किया। हे राजन्, उस युद्ध में आपकी सेना पर।
6.77.52
न्मोहोपेतांस्तव पुत्रान्निशम्य ॥ ६.७७.५२ ॥
…न्मोहोपेतांस्तव पुत्रान्निशम्य — आपके पुत्रों को मोह से ग्रस्त देखकर।
6.77.53
एतस्मिन्नेव काले तु भीमः प्रहरतां वरः ।
विश्रम्य च तदा राजन्पीत्वाऽमृतरसं जलम् ॥ ६.७७.५३ ॥
इसी समय, हे राजन्, प्रहार करने वालों में श्रेष्ठ भीम ने विश्राम करके और अमृत-रस जैसा जल पीकर।
6.77.54
पुनः सन्नह्य संक्रुद्धो योधयामास संयुगे ।
धृष्टद्यम्नेन सहितः कालयामास भारत ॥ ६.७७.५४ ॥
फिर कवच पहनकर अत्यंत क्रुद्ध होकर उन्होंने युद्ध में पुनः प्रहार किया। धृष्टद्युम्न के साथ मिलकर, हे भारत, उन्होंने (शत्रुओं को) थका डाला।
6.77.55
एतस्मिन्नन्तरे राजन्द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ।
द्रुपदं त्रिभिरासाद्य शरैर्विव्याध दारुणैः ॥ ६.७७.५५ ॥
इसी बीच, हे राजन्, शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ द्रोण ने द्रुपद के पास पहुँचकर तीन भयंकर बाणों से उन्हें घायल किया।
6.77.56
सोऽतिविद्धस्ततो राजन्रणे द्रोणेन पार्थिवः ।
अपायाद्द्रुपदो राजन्पूर्ववैरमनुस्मरन् । ॥ ६.७७.५६ ॥
द्रोण द्वारा युद्ध में अत्यंत घायल होकर वह राजा द्रुपद, हे राजन्, पूर्व वैर का स्मरण करते हुए पीछे हट गया।
6.77.57
जित्वा तु द्रुपदं द्रोणः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ।
तस्य शङ्खस्वनं श्रुत्वा वित्रेसुः सर्वसोमकाः ॥ ६.७७.५७ ॥
द्रुपद को जीतकर प्रतापी द्रोण ने शंख बजाया। उस शंखनाद को सुनकर सभी सोमक काँप उठे।
6.77.58
अथ शुश्राव तेजस्वी द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ।
प्रमोहनास्त्रेण रणे मोहितानात्मजांस्तव ॥ ६.७७.५८ ॥
तब तेजस्वी द्रोण, शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ, ने सुना कि युद्ध में प्रमोहन अस्त्र से आपके पुत्र मोहित हो गए हैं।
6.77.59
ततो द्रोणो महाराज त्वरितोऽभ्याययौ रणात् ।
तत्रापश्यन्महेष्वासो भारद्वाजः प्रतापवान् ॥ ६.७७.५९ ॥
तब हे महाराज, द्रोण शीघ्रता से रण से लौटे। वहाँ उन्होंने महान धनुर्धर, भरद्वाज के पुत्र, प्रतापी (द्रोण) को देखा।
6.77.60
धृष्टद्युम्नं च भीमं च विचरन्तौ महारणे ।
मोहाविष्टांश्च ते पुत्रानपश्यत्स महारथः ॥ ६.७७.६० ॥
महारण में विचरते हुए धृष्टद्युम्न और भीम को देखकर उस महारथी ने आपके पुत्रों को मोह से आविष्ट देखा।
6.77.61
ततः प्रज्ञांस्त्रमदाय मोहनास्त्रं व्यनाशयत् ।
ततः प्रत्यागतप्राणास्तव पुत्रा महारथाः ॥ ६.७७.६१ ॥
तब उसने प्रज्ञा-अस्त्र लेकर मोहनास्त्र को नष्ट कर दिया। तब आपके महारथी पुत्रों के प्राण लौट आए।
6.77.62
पुनर्युद्धाय समरे प्रत्युद्याता जिगीषवः ।
ततो युधिष्ठिरः प्राह समाहूय स्वसैनिकान् ॥ ६.७७.६२ ॥
फिर युद्ध के लिए विजय की इच्छा से वे लौटकर आगे बढ़े। तब युधिष्ठिर ने अपने सैनिकों को बुलाकर कहा।
6.77.63
गच्छन्तु पदवीं शक्त्या भीमपार्षतयोर्युधि ।
सौभद्रप्रमुखा वीरा रथा द्वादश दंशिताः ॥ ६.७७.६३ ॥
भीम और पार्षत के मार्ग पर युद्ध में अपनी शक्ति से चलें। सौभद्र जिनमें प्रमुख हैं, ऐसे बारह कवचधारी वीर रथी।
6.77.64
प्रवृत्तिमधिगच्छन्तु न हि शुद्ध्यति मे मनः ।
प्रवृत्तिर्भिमसेनस्य पार्षतस्य च संयुगे ॥ ६.७७.६४ ॥
वे युद्ध में भीमसेन और पार्षत की गतिविधि का समाचार लाएँ, क्योंकि मेरा मन शांत नहीं हो रहा। युद्ध में भीमसेन और पार्षत की गतिविधि (का समाचार)।
6.77.65
विज्ञेया समरे शीघ्रं प्रविशध्वं रथार्णवम् ।
गच्छन्तु परया शक्त्या भवन्त इति मे मतिः ॥ ६.७७.६५ ॥
युद्ध में शीघ्र ही (उनका हाल) जानना होगा। आप सब रथों के समुद्र में प्रवेश करें। आप सब परम शक्ति से चलें — यही मेरा मत है।
6.77.66
त एवं समनुज्ञाताः शूरा विक्रान्तयोधिनः ।
बाढमित्येवमुक्त्वा तु सर्वे पुरुषमानिनः ।
मध्यंदिनगते सूर्ये प्रययुः सर्व एव हि ॥ ६.७७.६६ ॥
इस प्रकार अनुमति पाकर वे शूर, पराक्रमी योद्धा, 'बहुत अच्छा' कहकर, अपने पुरुषार्थ पर गर्वित होकर, मध्याह्न में सूर्य के ऊपर आने पर सब के सब निकल पड़े।
6.77.67
केकया द्रौपदेयाश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् ।
अभिमन्युं पुरस्कृत्य महत्या सेनया वृताः ॥ ६.७७.६७ ॥
केकय वंश के योद्धा, द्रौपदी के पुत्र, और पराक्रमी धृष्टकेतु, अभिमन्यु को आगे रखकर, विशाल सेना से घिरे हुए (आगे बढ़े)।
6.77.68
ते कृत्वा समरे व्यूहं सूचीमुखमरिन्दमम् ।
बिभिदुर्धार्तराष्ट्राणां तद्रथानीकमाहवे ॥ ६.७७.६८ ॥
उन्होंने युद्ध में शत्रुओं को पराजित करने वाला सूचीमुख व्यूह बनाकर, युद्ध में धृतराष्ट्र के पुत्रों के उस रथ-समूह को भेद डाला।
6.77.69
तान्प्रयातान्महेष्वासानभिमन्युपुरोगमान् ।
भीमसेनभयाविष्टा धृष्टद्युम्नविमोहिता ॥ ६.७७.६९ ॥
महाधनुर्धर अभिमन्यु के नेतृत्व में आगे बढ़ते उन (पाण्डव-योद्धाओं) को देखकर, भीमसेन के भय से आक्रान्त और धृष्टद्युम्न से मोहित (तुम्हारी सेना)।
6.77.70
न संवारयितुं शक्ता तव सेना जनाधिप ।
मदमूर्च्छन्वितात्मा वै प्रमदेवाध्वनि स्थिता ॥ ६.७७.७० ॥
हे जनाधिप, तुम्हारी सेना उन्हें रोकने में समर्थ नहीं हुई; मद से मूर्च्छित मन वाली, मार्ग पर खड़ी किसी मदमत्त स्त्री की भाँति वह स्थिर खड़ी रह गई।
6.77.71
तेऽभिजाता महेष्वासाः सुवर्णविकृतध्वजाः ।
परीप्सन्तोऽभ्यधावन्त धृष्टद्युम्रवृकोदरौ ॥ ६.७७.७१ ॥
वे कुलीन, महाधनुर्धर, सोने के ध्वजों वाले (योद्धा), (अपने) रक्षा की इच्छा से धृष्टद्युम्न और वृकोदर (भीम) की ओर दौड़ पड़े।
6.77.72
तौ च दृष्ट्वा महेष्वासावभिमन्युपुरोगमान् ।
बभूवतुर्मुदायुक्तौ निघ्नन्तौ तव वाहिनीम् ॥ ६.७७.७२ ॥
उन दोनों ने महाधनुर्धर अभिमन्यु को आगे रखे हुए देखकर हर्ष से भर उठे और आपकी सेना पर प्रहार करने लगे।
6.77.73
द्रोणमिष्वस्त्रकुशलं सर्वविद्यासु पारगम् ।
दृष्ट्वा तु सहसायान्तं पाञ्चाल्यो गुरुमात्मनः ।
नाशंसत वधं वीरः पुत्राणां तव पार्षतः ॥ ६.७७.७३ ॥
शस्त्रविद्या और सब विद्याओं में पारंगत द्रोण को अचानक आते देखकर पाञ्चाल वीर पार्षत ने, अपने गुरु होने पर भी, आपके पुत्रों के वध की आशा नहीं की।
6.77.74
ततो रथं समारोप्य कैकेयस्य वृकोदरम् ।
अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धो द्रोणमिष्वस्त्रपारगम् ॥ ६.७७.७४ ॥
तब अत्यन्त क्रुद्ध होकर उसने कैकेय को रथ पर चढ़ाकर वृकोदर को लेकर अस्त्र-विद्या के पारंगत द्रोण की ओर दौड़ लगाई।
6.77.75
तस्याभिपततस्तूर्णं भारद्वाजः प्रतापवान् ।
क्रुद्धश्चिच्छेद बाणेन धनुः शत्रुनिबर्हणः ॥ ६.७७.७५ ॥
उसके तीव्र आक्रमण करते ही प्रतापी भारद्वाज द्रोण ने क्रुद्ध होकर एक बाण से उसका धनुष काट दिया, जो शत्रुओं का संहार करने वाले थे।
6.77.76
अन्यांश्च शतशो बाणान्प्रेषयामास पार्षते ।
दुर्योधनहितार्थाय भर्तृपिण्डमनुस्मरन् ॥ ६.७७.७६ ॥
और दुर्योधन के हित के लिए, स्वामी का अन्न स्मरण करते हुए, उन्होंने पार्षत की ओर सैकड़ों अन्य बाण चलाए।
6.77.77
अथान्यद्धनुरादाय पार्षतः परवीरहा ।
द्रोणं विव्याध विंशत्या रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः ॥ ६.७७.७७ ॥
तब शत्रु वीरों का संहारक पार्षत दूसरा धनुष लेकर द्रोण को बीस स्वर्णपंखी, शिला पर तेज किए गए बाणों से बींधने लगा।
6.77.78
तस्य द्रोणः पुनश्चापं चिच्छेदामित्रकर्शनःक ।
हयांश्च चतुरस्तूर्णं चतुर्भिः सायकोत्तमैः ॥ ६.७७.७८ ॥
शत्रुओं को पीड़ा देने वाले द्रोण ने फिर उसका धनुष काट डाला, और तुरंत चार बाणों से उसके चारों घोड़ों को भी।
6.77.79
वैवस्वतक्षयं घोरं प्रेषयामास भारत ।
सारथिं चास्य भल्लेन प्रेषयामास भारत । ॥ ६.७७.७९ ॥
हे भारत! उसने भयंकर यमलोक भेज दिया; और हे भारत! उसके सारथी को भी भल्ल बाण से यमलोक भेज दिया।
6.77.80
हताश्वात्स रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः ।
आरुरोह महाबाहुरभिमन्योर्महारथम् ॥ ६.७७.८० ॥
घोड़ों के मारे जाने पर उस महारथी ने तुरंत रथ से कूदकर महाबाहु अभिमन्यु के महारथ पर चढ़ाई कर दी।
6.77.81
ततः सरथनागाश्वा समकम्पत वाहिनी ।
पश्यतो भीमसेनस्य पार्षतस्य च पश्यतः ॥ ६.७७.८१ ॥
तब रथों, हाथियों और घोड़ों सहित वह सेना काँप उठी, भीमसेन और पार्षत के देखते-देखते।
6.77.82
तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा द्रोणेनामिततेजसा ।
नाशक्रुवन्वारयितुं समस्तास्ते महारथाः ॥ ६.७७.८२ ॥
अमित तेजस्वी द्रोण द्वारा उस सेना को छिन्न-भिन्न होते देखकर, वे सभी महारथी उसे रोक न सके।
6.77.83
वध्यमानं तु तत्सैन्यं द्रोणेन निशितैः शरैः ।
व्यभ्रमत्तत्रतत्रैव क्षोभ्यमाण इवार्णवः ॥ ६.७७.८३ ॥
द्रोण के तीखे बाणों से मारी जाती हुई वह सेना, क्षुब्ध समुद्र की तरह, इधर-उधर भटकने लगी।
6.77.84
तथा दृष्ट्वा च तत्सैन्यं जहृषे तावकं बलम् ।
दृष्ट्वाचार्यं सुसंक्रुद्धं तपन्तं रिपुवाहिनीम् ।
तुष्टुवुः सर्वतो योधाः साधुसाध्विति भारत ॥ ६.७७.८४ ॥
उस सेना को इस प्रकार वध होते देखकर आपकी सेना हर्षित हो उठी। शत्रु-सेना को तपाते हुए अत्यन्त क्रुद्ध आचार्य को देखकर योद्धाओं ने चारों ओर से साधु-साधु कहकर उनकी स्तुति की, हे भारत।