महाभारत · अध्याय 6.77
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.77.1
आत्मदोषात्त्वया राजन्प्राप्तं व्यसनमीदृशम् ।
न हि दुर्योधनस्तानि पश्यते भरतर्षभ ॥ ६.७७.१ ॥
हे राजा, तुमच्याच दोषामुळे तुम्हाला असे संकट प्राप्त झाले आहे. हे भरतश्रेष्ठा, दुर्योधन ते पाहत नाही.
6.77.2
यानि त्वं पश्यसे राजन्धर्मसंकरकारणात् ।
तव दोषात्पुरा वृत्तं द्यूतमेतद्विशांपते ॥ ६.७७.२ ॥
हे राजा, तुम्ही जे पाहता ते धर्मसंकराच्या कारणामुळे घडले. हे प्रजापालका, पूर्वी तुमच्या दोषामुळेच हा द्यूतप्रसंग घडला.
6.77.3
तव दोषेण युद्दं च प्रवृत्तं सह पाण्डवैः ।
त्वमेवाद्य फलं भुङ्क्ष्व कृत्वा किल्बिषमात्मना ॥ ६.७७.३ ॥
तुमच्या दोषामुळेच पांडवांबरोबर युद्ध सुरू झाले. आता तुम्हीच त्याचे फळ भोगा, कारण पाप तुम्हीच केले आहे.
6.77.4
आत्मना हि कृतं कर्म आत्मनैवोपभुज्यते ।
इह वा प्रेत्य वा राजंस्त्वया प्राप्तं यथातथम् ॥ ६.७७.४ ॥
स्वतः केलेले कर्म स्वतःच भोगले जाते, इहलोकी असो वा परलोकी. हे राजा, तुम्ही जे मिळवले ते खरोखर तसेच आहे.
6.77.5
तस्माद्राजन्स्थिरो भूत्वा प्राप्येदं व्यसनं महत् ।
शृणु युद्धं यथा वृत्तं शंसतो मे नराधिप ॥ ६.७७.५ ॥
म्हणून हे राजा, या महान संकटात स्थिर राहा. हे नराधिपा, युद्ध कसे घडले ते मी सांगत आहे, ऐका.
6.77.6
भीमसेनः सुनिशितैर्बाणैर्भित्त्वा महाचमूम् ।
आससाद ततो वीरः सर्वान्दुर्योधनानुजान् ॥ ६.७७.६ ॥
भीमसेनाने अत्यंत तीक्ष्ण बाणांनी त्या महासेनेला भेदून, मग त्या वीराने दुर्योधनाच्या सर्व धाकट्या भावांजवळ धाव घेतली.
6.77.7
दुःशासनं दुर्विषहं दुःसहं दुर्मदं जयम् ।
जयत्सेनं विकर्णं च चित्रसेनं सुदर्शनम् ॥ ६.७७.७ ॥
त्याने दुःशासनाला, जो दुर्विषह, दुःसह आणि दुर्मद होता, तसेच जय, जयत्सेन, विकर्ण, चित्रसेन आणि सुदर्शन यांना (पाहिले).
6.77.8
चारुचित्रं सुवर्माणं दुष्कर्णं कर्णमेव च ।
एतांश्चान्यांश्च सुबहून्समीपस्थान्महारथान् ॥ ६.७७.८ ॥
चारुचित्र, सुवर्मा, दुष्कर्ण आणि कर्ण यांना, तसेच यांच्याशिवाय जवळ उभे असलेले इतर अनेक महारथी (त्याने पाहिले).
6.77.9
धार्तराष्ट्रान्सुसंक्रुद्धान्दृष्ट्वा भीमो महारथः ।
भीष्मेण समरे गुप्तां प्रविवेश महाचमूम् ॥ ६.७७.९ ॥
धृतराष्ट्राचे पुत्र अत्यंत संतप्त झालेले पाहून महारथी भीम युद्धात भीष्मांनी रक्षिलेल्या त्या महासेनेत शिरला.
6.77.10
अथालोक्य प्रविष्टं तमूचुस्ते सर्व एव तु ।
जीवग्राहं निगृह्णीमो वयमेनं नराधिपाः ॥ ६.७७.१० ॥
त्याला प्रवेश करताना पाहून ते सर्व म्हणाले, "हे नराधिपांनो, आपण याला जिवंत पकडू."
6.77.11
स तैः परिवृतः पार्थो भ्रातृभिः कृतनिश्चयैः ।
प्रजासंहरणे सूर्यः क्रूरैरिव महाग्रहैः ॥ ६.७७.११ ॥
निश्चयी बंधूंनी वेढलेला तो पार्थ (भीम) प्रजासंहाराच्या वेळी क्रूर महाग्रहांनी वेढलेल्या सूर्यासारखा होता.
6.77.12
संप्राप्य मध्यं सैन्यस्य न भीः पाण्डवमाविशत् ।
यथा देवासुरे युद्धे महेन्द्रं प्राप्य दानवान् । ॥ ६.७७.१२ ॥
सैन्याच्या मध्यभागी पोहोचूनही पांडवाला भीती वाटली नाही; देवासुर युद्धात दानवांपर्यंत पोहोचलेल्या महेंद्राला भय वाटत नाही तसे.
6.77.13
ततः शतसहस्राणि रथिनां सर्वशः प्रभो ।
उद्यतानि शरैस्तीव्रैस्तमेकं परिवव्रिरे ॥ ६.७७.१३ ॥
तेव्हा, हे प्रभो, सर्व बाजूंनी शेकडो-हजारो रथी तीक्ष्ण बाण उगारून एकट्या त्याच्याभोवती गराडा घालून उभे राहिले.
6.77.14
स तेषां प्रवरान्योधान्हस्त्यश्वरथसादिनः ।
जघान समरे शूरो धार्तराष्ट्रानचिन्तयन् ॥ ६.७७.१४ ॥
त्या शूराने युद्धात हत्ती, घोडे, रथांवर स्वार झालेल्या त्यांच्या श्रेष्ठ योद्ध्यांना धृतराष्ट्राच्या पुत्रांची पर्वा न करता मारले.
6.77.15
तेषां व्यवसितं ज्ञात्वा भीमसेनो जिघृक्षताम् ।
समस्तानां वधे राजन्मतिं चक्रे महामनाः ॥ ६.७७.१५ ॥
भीमसेनाला पकडू इच्छिणाऱ्या त्यांचा निश्चय जाणून, हे राजन्, त्या महामनाने त्या सर्वांना मारण्याचा निश्चय केला.
6.77.16
ततो रथं समुत्सृज्य गदामादाय पाण्डवः ।
उवाच सारथिं भीमं स्थीयतामिति भारत ॥ ६.७७.१६ ॥
नंतर पांडवाने रथ सोडून गदा घेतली आणि हे भारता, सारथी भीमाला म्हणाला, "इथेच थांबव."
6.77.17
यावदेतान्हनिष्यामि धार्तराष्ट्रान्सहानुगान् ।
इत्युक्त्वा भीमसेनस्तु प्रविश्य महतीं चमूम् ।
जघान धार्तराष्ट्राणां तद्बलौघमहार्णवम् ॥ ६.७७.१७ ॥
"या धृतराष्ट्रपुत्रांना त्यांच्या अनुचरांसह मारीन तोवर" असे म्हणून भीमसेनाने त्या विशाल सेनेत प्रवेश केला आणि धृतराष्ट्रपुत्रांच्या त्या सैन्यप्रवाहरूपी महासागराचा संहार केला.
6.77.18
गदया भिमसेनेन ताडिता वारणोत्तमाः ।
भिन्नकुम्भा महाकाया भिन्नपृष्ठास्तथैवच ॥ ६.७७.१८ ॥
भीमसेनाच्या गदेने ताडलेले श्रेष्ठ हत्ती, कुंभस्थळ फुटलेले, विशाल देहाचे, पाठ मोडलेले असे पडले.
6.77.19
भिन्नगात्राः सहारोहैः शेरते पर्वता इव ।
रथाश्च भग्नास्तिलशः सयोधाः शतशो रणे ॥ ६.७७.१९ ॥
तुटलेल्या अवयवांचे हत्ती आपल्या स्वारांसह पर्वतांसारखे पडले आहेत; रथ तिळाएवढे तुकडे होऊन योद्ध्यांसह रणांगणात शेकडोंनी पडले आहेत.
6.77.20
अश्वाश्च सादिनश्चैव पादातैः सह भारत ।
तत्राद्भुतमपश्याम भीमसेनस्य विक्रमम् ॥ ६.७७.२० ॥
हे भरतकुलजा, तेथे घोडे व घोडेस्वार पायदळासह पडले आहेत; तेथे आम्ही भीमसेनाचा पराक्रम अद्भुतरीत्या पाहिला.
6.77.21
यदेकः समरे राजन्बहुभिः समयोधयत् ।
अन्तकाले प्रजाः सर्वा दण्डपाणिरिवान्तकः ॥ ६.७७.२१ ॥
हे राजा, अंतकाळी दंडधारी यम जसा सर्व प्रजांशी लढतो, तसा तो एकटाच युद्धात अनेकांशी लढला.
6.77.22
भीमसेने प्रविष्टे तु धृष्टद्युम्नोऽपि पार्षतः ।
द्रोणमुत्सृज्य तरसा ययौ यत्र वृकोदरः ॥ ६.७७.२२ ॥
भीमसेन प्रवेश केल्यावर, पृषताचा पुत्र धृष्टद्युम्नही द्रोणाला सोडून वेगाने जिथे वृकोदर होता तिथे गेला.
6.77.23
विदार्य महतीं सेनां तावकानां नरर्षभः ।
आससाद रथं शून्यं भीमसेनस्य संयुगे ॥ ६.७७.२३ ॥
तुमच्या प्रचंड सैन्याला भेदून, त्या नरश्रेष्ठाने युद्धात भीमसेनाच्या रिकाम्या रथापर्यंत पोहोचला.
6.77.24
दृष्ट्वा विशोकं समरे भीमसेनस्य सारथिम् ।
धृष्टद्युम्नो महाराज दुर्मना गतचेतनः ॥ ६.७७.२४ ॥
हे महाराजा, युद्धात भीमसेनाच्या सारथ्याला शोकरहित पाहून धृष्टद्युम्न खिन्नमनस्क व चेतनाहीन झाला.
6.77.25
अपृच्छद्बाष्पसंरुद्धो निःश्वसन्वाचमीरयन् ।
मम प्राणैः प्रियतमः क्व भीम इति दुःखितः ॥ ६.७७.२५ ॥
अश्रूंनी कंठ दाटलेला, उसासे टाकत, दुःखी होऊन तो विचारता झाला — "माझ्या प्राणांपेक्षाही प्रिय भीम कुठे आहे?"
6.77.26
विशोकस्तमुवाचेदं धृष्टद्युम्नं कृताञ्जलिः ।
संस्थाप्य मामिह बली पाण्डवेयः पराक्रमी ॥ ६.७७.२६ ॥
हात जोडून विशोक धृष्टद्युम्नाला म्हणाला — "मला येथे थांबवून, बलवान आणि पराक्रमी पांडुपुत्र (भीम)।
6.77.27
प्रविष्टो धार्तराष्ट्राणामेतद्बलमहार्णवम् ।
मामुक्त्वा पुरुषव्याघ्रः प्रीतियुक्तमिदं वचः ॥ ६.७७.२७ ॥
"धृतराष्ट्र पुत्रांच्या या सैन्यरूपी महासागरात तो शिरला आहे." मला असे सांगून, पुरुषव्याघ्र (भीम) प्रेमाने हे शब्द बोलला।
6.77.28
प्रतिपालय मां सूत नियम्याश्वान्मुहूर्तकम् ।
यावदेवान्निहन्म्यद्य य इमे मद्वधोद्यताः ।
अभ्यधावद्गदापाणिस्तद्बलं स महाबलः ॥ ६.७७.२८ ॥
"हे सारथी, घोडे आवरून क्षणभर माझी वाट पाहा; माझ्या वधासाठी उद्यत झालेल्या या सर्वांना आज मी मारीपर्यंत." असे म्हणून हाती गदा घेतलेला तो महाबल त्या सैन्यावर धावून गेला।
6.77.29
ततो दृष्ट्वा प्रधावन्तं गदाहस्तं महाबलम् ।
सर्वेषामेव सैन्यानां संहर्षः समजायत ॥ ६.७७.२९ ॥
तेव्हा हाती गदा घेऊन धावत येणाऱ्या त्या महाबलाला पाहून सर्व सैन्यांमध्ये उत्साह संचारला.
6.77.30
तस्मिन्सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयानके ।
भित्त्वा राजन्महाव्यूहं प्रविवेश सखा तव ॥ ६.७७.३० ॥
हे राजा, त्या भयानक आणि अत्यंत गोंधळाच्या युद्धात सुरू असताना, तुमचा सखा (भीम) महाव्यूह भेदून आत शिरला.
6.77.31
विशोकस्य वचः श्रुत्वा धृष्टद्युम्नोऽथ पार्षतः ।
प्रत्युवाच ततः सूतं रणमध्ये महाबलः ॥ ६.७७.३१ ॥
विशोकाचे वचन ऐकून पार्षत धृष्टद्युम्न रणमध्यात महाबल सारथ्याला उत्तरला.
6.77.32
न हि मे जीवितेनापि विद्यतेऽद्य प्रयोजनम् ।
भीमसेनं रणे हित्वा स्नेहमुत्सृज्य पाण्डवैः ॥ ६.७७.३२ ॥
रणात भीमसेनाला सोडून आणि पांडवांवरील स्नेह टाकून दिल्यास आज मला जीवितानेही काही प्रयोजन उरणार नाही.
6.77.33
यदि यामि विना भीमं किं मां क्षत्रं वदिष्यति ।
एकायनगते भीमे मयि चावस्थिते युधि ॥ ६.७७.३३ ॥
भीमाला सोडून मी परत गेलो तर क्षत्रियसमाज माझ्याबद्दल काय म्हणेल? भीम एकाच मार्गाने गेला आहे, आणि मी युद्धात उभा आहे.
6.77.34
तस्य न स्वस्ति कुर्वन्ति देवाः शक्रपुरोगमाः ।
यः सहायान्परित्यज्य स्वस्तिमानाव्रजेद्गृहम् ॥ ६.७७.३४ ॥
सहाय्यकांना सोडून सुरक्षित घरी परतणाऱ्याचे कल्याण इंद्रादी देव करीत नाहीत.
6.77.35
रौरवे नरके मञ्जेदप्लवे दुस्तरे नृभिः ।
मम भीमः सखा चैव संबन्धी च महाबलः ।
भक्तोऽस्मान्भक्तिमांश्चाहं तमप्यरिनिषूदनम् ॥ ६.७७.३५ ॥
रौरव नरकात, माणसांना नावेविना ओलांडता न येणाऱ्या त्या नरकात मी बुडो. भीम हा माझा मित्र, नातेवाईक आणि महाबलवान आहे; तो आमचा भक्त आहे आणि मीही त्या शत्रुसंहारकाचा भक्त आहे.
6.77.36
सोऽहं तत्र गमिष्यामि यत्र यातो वृकोदरः ।
निघ्नन्तं मां रिपून्पश्य दानवानिव वासवम् ॥ ६.७७.३६ ॥
म्हणून वृकोदर जिथे गेला तिथेच मी जाईन. दानवांना वासव मारतो तसे शत्रूंना मारणाऱ्या मला पाहा.
6.77.37
एवमुक्त्वा ततो वीरो ययौ मध्येन वाहिनीम् ।
भीमसेनस्य मार्गेषु गदाप्रमथितैर्गजैः ॥ ६.७७.३७ ॥
असे बोलून तो वीर सैन्याच्या मधून गेला; भीमसेनाच्या मार्गांवर गदेने चिरडलेले हत्ती पडले होते.
6.77.38
स ददर्श तदा भीमं दहन्तं रिपुवाहिनीम् ।
वातो वृक्षानिव बलात्प्रभञ्जन्तं रणे रिपून् ॥ ६.७७.३८ ॥
तेव्हा त्याने भीमाला शत्रुसैन्य जाळताना पाहिले; वारा जसा झाडांना बलाने मोडतो तसा तो रणात शत्रूंना मोडत होता.
6.77.39
ते वध्यमानाः समरे रथिनः सादिनस्तथा ।
पादाता दन्तिनश्चैव चक्रुरात्स्वरं महत् ॥ ६.७७.३९ ॥
युद्धात मारले जात असलेले ते रथी, घोडेस्वार, पायदळ आणि हत्तीस्वार मोठ्याने आक्रोश करू लागले.
6.77.40
हाहाकारश्च संजज्ञे तव सैन्यस्य मारिष ।
वध्यतो भीमसेनेन कृतिना चित्रयोधिना ॥ ६.७७.४० ॥
हे मान्यवरा, तुमच्या सैन्यात हाहाकार उठला; कुशल आणि अद्भुत योद्धा भीमसेनाकडून ते मारले जात असताना.
6.77.41
ततः कृतास्त्रास्ते सर्वे परिवार्य वृकोदरम् ।
अभीताः समवर्तन्त शस्त्रवृष्ट्या परंतप ॥ ६.७७.४१ ॥
मग अस्त्रविद्येत निपुण ते सर्व भीमाला वेढून निर्भयपणे शस्त्रवर्षाव करू लागले, हे परंतपा.
6.77.42
अभिद्रुतं शस्त्रभृतां वरिष्ठं ।
समन्ततः पाण्डवं लोकवीरः।
सैन्येन घोरेण सुसंहितेन ।
दृष्ट्वा बली पार्षतो भीमसेनम् ॥ ६.७७.४२ ॥
शस्त्रधाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ पांडव भीमसेनावर चारी बाजूंनी भयंकर, सुसंघटित सैन्याने हल्ला होत असल्याचे पाहून, लोकवीर बलवान पार्षताने भीमसेनाला पाहिले.
6.77.43
अथोपगच्छच्छरविक्षताङ्गं ।
पदातिनं क्रोधविषं वमन्तम्।
आश्वासयन्पार्षतो भीमसेनं ।
गदाहस्तं कालमिवान्तकाले ॥ ६.७७.४३ ॥
नंतर बाणांनी जखमी झालेल्या शरीराच्या, पायी चालणाऱ्या, क्रोधविष ओकणाऱ्या भीमसेनाजवळ जाऊन पार्षताने त्याला धीर दिला; अंतकाळच्या कालाप्रमाणे हाती गदा घेऊन.
6.77.44
विशल्यमेनं च चकार तूर्ण-
मारोपयच्चात्मरथे महात्मा।
भृशं परिष्वज्य च भीमसेन-
माश्वासयामास स शत्रुमध्ये ॥ ६.७७.४४ ॥
त्या महात्म्याने लगेच त्याच्या शरीरातील बाण काढले आणि त्याला स्वतःच्या रथात बसवले; शत्रूंच्या मध्ये भीमसेनाला घट्ट मिठी मारून त्याला धीर दिला.
6.77.45
तथा तस्मिन्वर्तमानेऽतिवेगं ।
भ्रातॄनथोपेत्य तवापि पुत्रः ।
तस्मिन्विमर्दे तव संप्रवृत्ते ।
दृष्ट्वा रणे वाक्यमिदं बभाषे ॥ ६.७७.४५ ॥
असे ते युद्ध अतिवेगाने चालू असताना, तुमचा पुत्रही बंधूंजवळ येऊन त्या संघर्षात रणांगण पाहून ही वचने बोलला.
6.77.46
अयं दुरात्मा द्रुपदस्य पुत्रः ।
समागतो भीमसेनेन सार्धम् ॥ ६.७७.४६ ॥
हा दुरात्मा, द्रुपदाचा पुत्र, भीमसेनाशी भिडला आहे.
6.77.47
तं याम सर्वे महता बलेन ।
मा वो रिपुः प्रार्थयतामनीकम्।
श्रुत्वा तु वाक्यं तममृष्यमाणा ।
ज्येष्ठज्ञया नोदिता धार्तराष्ट्राः ॥ ६.७७.४७ ॥
आपण सर्वजण मोठ्या सैन्यासह त्याच्याकडे जाऊ; तुमच्या सैन्याची शत्रू इच्छा करू नये. हे शब्द ऐकून धृतराष्ट्रपुत्र, असह्य होऊन, ज्येष्ठाच्या आज्ञेने प्रेरित झाले.
6.77.48
वधाय निष्पेतुरुदायुधास्ते ।
युगक्षये केतवो यद्वदुग्राः।
प्रगृह्य चास्त्राणि धनूंषि वीरा ।
ज्यां नेमिघोषैः प्रविकम्पयन्तः ॥ ६.७७.४८ ॥
ते वधासाठी शस्त्रे उंचावून धावून गेले, युगाच्या अंती भयंकर धूमकेतू उदयाला यावेत तसे. वीरांनी अस्त्रे व धनुष्ये घेऊन प्रत्यंचा ओढली आणि रथचक्रांच्या गर्जनेने धरणी कंपित केली.
6.77.49
शरैरवर्षन्द्रुपदस्य पुत्रं ।
यथाम्बुदा भूधरं वारिजालैः ।
निहत्य तांश्चापि शरैः सुतीक्ष्णै-
र्न विव्यथे समरे चित्रयोधी ॥ ६.७७.४९ ॥
त्यांनी द्रुपदाच्या पुत्रावर बाणांचा वर्षाव केला, जसे मेघ पर्वतावर जलधारा कोसळवतात. त्यांना ठार करूनही, अतितीक्ष्ण बाणांनी, तो अद्भुत योद्धा युद्धात विचलित झाला नाही.
6.77.50
न्दैत्येषु यद्वत्समरे महेन्द्रः ॥ ६.७७.५० ॥
युद्धात दैत्यांमध्ये महेंद्र (इंद्र) जसा अविचल राहतो.
6.77.51
स वै ततोऽस्त्रं सुमहाप्रभावं ।
प्रमोहनं द्रोणदत्तं महात्मा।
प्रयोजयामास उदारकर्मा ।
तस्मिन्रणे तव सैन्यस्य राजन् ॥ ६.७७.५१ ॥
तेव्हा त्या महात्म्याने, उदारकर्मा वीराने द्रोणाने दिलेले अतिप्रभावी, मोह उत्पन्न करणारे अस्त्र प्रयुक्त केले. हे राजा, त्या रणात तुझ्या सैन्यावर.
6.77.52
न्मोहोपेतांस्तव पुत्रान्निशम्य ॥ ६.७७.५२ ॥
…न्मोहोपेतांस्तव पुत्रान्निशम्य — मोहग्रस्त तुझ्या पुत्रांना पाहून.
6.77.53
एतस्मिन्नेव काले तु भीमः प्रहरतां वरः ।
विश्रम्य च तदा राजन्पीत्वाऽमृतरसं जलम् ॥ ६.७७.५३ ॥
याच वेळी, हे राजा, प्रहार करणाऱ्यांत श्रेष्ठ भीमाने विश्रांती घेऊन अमृतासारखे जल प्राशन करून.
6.77.54
पुनः सन्नह्य संक्रुद्धो योधयामास संयुगे ।
धृष्टद्यम्नेन सहितः कालयामास भारत ॥ ६.७७.५४ ॥
पुन्हा कवच धारण करून अत्यंत क्रुद्ध होऊन त्यांनी युद्धात लढा दिला. धृष्टद्युम्नासह, हे भारता, त्यांनी (शत्रूंना) थकवले.
6.77.55
एतस्मिन्नन्तरे राजन्द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ।
द्रुपदं त्रिभिरासाद्य शरैर्विव्याध दारुणैः ॥ ६.७७.५५ ॥
याच दरम्यान, हे राजा, शस्त्रधार्‍यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या द्रोणाने द्रुपदाजवळ जाऊन तीन भयंकर बाणांनी त्याला घायाळ केले.
6.77.56
सोऽतिविद्धस्ततो राजन्रणे द्रोणेन पार्थिवः ।
अपायाद्द्रुपदो राजन्पूर्ववैरमनुस्मरन् । ॥ ६.७७.५६ ॥
युद्धात द्रोणाने अतिशय घायाळ केलेला तो राजा द्रुपद, हे राजा, पूर्वीचे वैर आठवत मागे हटला.
6.77.57
जित्वा तु द्रुपदं द्रोणः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ।
तस्य शङ्खस्वनं श्रुत्वा वित्रेसुः सर्वसोमकाः ॥ ६.७७.५७ ॥
द्रुपदाला जिंकून प्रतापी द्रोणाने शंख फुंकला. त्या शंखनादाने सर्व सोमक थरथरले.
6.77.58
अथ शुश्राव तेजस्वी द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ।
प्रमोहनास्त्रेण रणे मोहितानात्मजांस्तव ॥ ६.७७.५८ ॥
मग तेजस्वी द्रोणाने, शस्त्रधार्‍यांमध्ये श्रेष्ठ, युद्धात प्रमोहन अस्त्राने आपले पुत्र मोहित झाल्याचे ऐकले.
6.77.59
ततो द्रोणो महाराज त्वरितोऽभ्याययौ रणात् ।
तत्रापश्यन्महेष्वासो भारद्वाजः प्रतापवान् ॥ ६.७७.५९ ॥
मग, हे महाराजा, द्रोण त्वरेने युद्धातून परतला. तेथे त्याने महान धनुर्धर, भरद्वाजाचा पुत्र, प्रतापी (द्रोण) याला पाहिले.
6.77.60
धृष्टद्युम्नं च भीमं च विचरन्तौ महारणे ।
मोहाविष्टांश्च ते पुत्रानपश्यत्स महारथः ॥ ६.७७.६० ॥
महायुद्धात संचार करणारे धृष्टद्युम्न आणि भीम यांना पाहून त्या महारथाने मोहाने ग्रासलेल्या तुमच्या पुत्रांना पाहिले.
6.77.61
ततः प्रज्ञांस्त्रमदाय मोहनास्त्रं व्यनाशयत् ।
ततः प्रत्यागतप्राणास्तव पुत्रा महारथाः ॥ ६.७७.६१ ॥
मग त्याने प्रज्ञास्त्र घेऊन मोहनास्त्र नष्ट केले. नंतर तुमच्या महारथ पुत्रांचे प्राण परत आले.
6.77.62
पुनर्युद्धाय समरे प्रत्युद्याता जिगीषवः ।
ततो युधिष्ठिरः प्राह समाहूय स्वसैनिकान् ॥ ६.७७.६२ ॥
पुन्हा युद्धासाठी विजयाची इच्छा धरणारे परत पुढे धावले. मग युधिष्ठिराने आपल्या सैनिकांना बोलावून सांगितले.
6.77.63
गच्छन्तु पदवीं शक्त्या भीमपार्षतयोर्युधि ।
सौभद्रप्रमुखा वीरा रथा द्वादश दंशिताः ॥ ६.७७.६३ ॥
युद्धात भीम आणि पार्षत यांच्या मार्गाने आपल्या शक्तीने जावे. सौभद्रप्रमुख वीर, सज्ज असे बारा रथी.
6.77.64
प्रवृत्तिमधिगच्छन्तु न हि शुद्ध्यति मे मनः ।
प्रवृत्तिर्भिमसेनस्य पार्षतस्य च संयुगे ॥ ६.७७.६४ ॥
युद्धात भीमसेन आणि पार्षत यांची स्थिती त्यांनी जाणून घ्यावी; माझे मन स्थिर होत नाही. युद्धात भीमसेन आणि पार्षत यांची हालचाल (जाणावी).
6.77.65
विज्ञेया समरे शीघ्रं प्रविशध्वं रथार्णवम् ।
गच्छन्तु परया शक्त्या भवन्त इति मे मतिः ॥ ६.७७.६५ ॥
युद्धात लवकर (त्यांची स्थिती) जाणली पाहिजे; तुम्ही रथांच्या सागरात प्रवेश करा. तुम्ही परम शक्तीने जा — हेच माझे मत आहे.
6.77.66
त एवं समनुज्ञाताः शूरा विक्रान्तयोधिनः ।
बाढमित्येवमुक्त्वा तु सर्वे पुरुषमानिनः ।
मध्यंदिनगते सूर्ये प्रययुः सर्व एव हि ॥ ६.७७.६६ ॥
अशा प्रकारे अनुमती मिळालेले ते शूर, पराक्रमी योद्धे 'बाढम्' म्हणून, आपल्या पौरुषाचा अभिमान बाळगून, मध्यान्ही सूर्य आला असता सर्वजण निघाले.
6.77.67
केकया द्रौपदेयाश्च धृष्टकेतुश्च वीर्यवान् ।
अभिमन्युं पुरस्कृत्य महत्या सेनया वृताः ॥ ६.७७.६७ ॥
केकय, द्रौपदीचे पुत्र आणि पराक्रमी धृष्टकेतू, अभिमन्यूला पुढे करून प्रचंड सेनेने वेढलेले (पुढे निघाले).
6.77.68
ते कृत्वा समरे व्यूहं सूचीमुखमरिन्दमम् ।
बिभिदुर्धार्तराष्ट्राणां तद्रथानीकमाहवे ॥ ६.७७.६८ ॥
त्यांनी युद्धात शत्रूंना दमन करणारी सूचीमुख व्यूह रचून, युद्धात धृतराष्ट्राच्या पुत्रांच्या त्या रथसमूहाचा भेद केला.
6.77.69
तान्प्रयातान्महेष्वासानभिमन्युपुरोगमान् ।
भीमसेनभयाविष्टा धृष्टद्युम्नविमोहिता ॥ ६.७७.६९ ॥
अभिमन्यूच्या नेतृत्वाखाली पुढे जाणाऱ्या त्या महाधनुर्धरांना पाहून, भीमसेनाच्या भयाने व्याकूळ आणि धृष्टद्युम्नाने मोहित झालेली (तुझी सेना).
6.77.70
न संवारयितुं शक्ता तव सेना जनाधिप ।
मदमूर्च्छन्वितात्मा वै प्रमदेवाध्वनि स्थिता ॥ ६.७७.७० ॥
हे जनाधिपा, तुझी सेना त्यांना अडवू शकली नाही; मदाने मूर्च्छित मनाने, वाटेवर उभ्या असलेल्या मदमत्त स्त्रीप्रमाणे ती उभी राहिली.
6.77.71
तेऽभिजाता महेष्वासाः सुवर्णविकृतध्वजाः ।
परीप्सन्तोऽभ्यधावन्त धृष्टद्युम्रवृकोदरौ ॥ ६.७७.७१ ॥
ते उच्चकुलीन, महाधनुर्धर, सुवर्णाच्या ध्वजांचे योद्धे, धृष्टद्युम्न आणि वृकोदर यांचे रक्षण करू इच्छित त्यांच्यावर धावून गेले.
6.77.72
तौ च दृष्ट्वा महेष्वासावभिमन्युपुरोगमान् ।
बभूवतुर्मुदायुक्तौ निघ्नन्तौ तव वाहिनीम् ॥ ६.७७.७२ ॥
अभिमन्युला पुढे ठेवलेल्या त्या महाधनुर्धरांना पाहून ते दोघे आनंदाने भरून गेले आणि तुमच्या सैन्यावर प्रहार करू लागले.
6.77.73
द्रोणमिष्वस्त्रकुशलं सर्वविद्यासु पारगम् ।
दृष्ट्वा तु सहसायान्तं पाञ्चाल्यो गुरुमात्मनः ।
नाशंसत वधं वीरः पुत्राणां तव पार्षतः ॥ ६.७७.७३ ॥
बाणविद्या व शस्त्रविद्येत कुशल, सर्व विद्यांत पारंगत द्रोणाला अचानक येताना पाहून पांचाल वीर पार्षताने, आपला गुरू असूनही, तुमच्या पुत्रांच्या वधाची अपेक्षा केली नाही.
6.77.74
ततो रथं समारोप्य कैकेयस्य वृकोदरम् ।
अभ्यधावत्सुसंक्रुद्धो द्रोणमिष्वस्त्रपारगम् ॥ ६.७७.७४ ॥
मग अत्यंत क्रुद्ध होऊन त्याने कैकेयाला रथात चढवून, वृकोदराला घेऊन अस्त्रविद्येत पारंगत द्रोणाच्या दिशेने धाव घेतली.
6.77.75
तस्याभिपततस्तूर्णं भारद्वाजः प्रतापवान् ।
क्रुद्धश्चिच्छेद बाणेन धनुः शत्रुनिबर्हणः ॥ ६.७७.७५ ॥
तो वेगाने आक्रमण करत असताना प्रतापी भारद्वाज द्रोणाने क्रुद्ध होऊन एका बाणाने त्याचे धनुष्य तोडले; तो शत्रूंचा संहार करणारा होता.
6.77.76
अन्यांश्च शतशो बाणान्प्रेषयामास पार्षते ।
दुर्योधनहितार्थाय भर्तृपिण्डमनुस्मरन् ॥ ६.७७.७६ ॥
दुर्योधनाच्या हितासाठी, धन्याचे अन्न स्मरून, त्याने पार्षताच्या दिशेने शेकडो इतर बाण सोडले.
6.77.77
अथान्यद्धनुरादाय पार्षतः परवीरहा ।
द्रोणं विव्याध विंशत्या रुक्मपुङ्खैः शिलाशितैः ॥ ६.७७.७७ ॥
मग शत्रुवीरांचा संहार करणाऱ्या पार्षताने दुसरे धनुष्य घेऊन सोनेरी पिसांच्या, दगडावर धारदार केलेल्या वीस बाणांनी द्रोणाला विद्ध केले.
6.77.78
तस्य द्रोणः पुनश्चापं चिच्छेदामित्रकर्शनःक ।
हयांश्च चतुरस्तूर्णं चतुर्भिः सायकोत्तमैः ॥ ६.७७.७८ ॥
शत्रूंना पीडा देणाऱ्या द्रोणाने पुन्हा त्याचे धनुष्य तोडले; आणि लगेच चार उत्तम बाणांनी त्याचे चारही घोडे.
6.77.79
वैवस्वतक्षयं घोरं प्रेषयामास भारत ।
सारथिं चास्य भल्लेन प्रेषयामास भारत । ॥ ६.७७.७९ ॥
हे भारता! त्याला भयंकर यमलोकात पाठवले; हे भारता! भल्ल बाणाने त्याच्या सारथ्यालाही यमलोकात पाठवले.
6.77.80
हताश्वात्स रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः ।
आरुरोह महाबाहुरभिमन्योर्महारथम् ॥ ६.७७.८० ॥
घोडे मारले गेलेल्या त्या रथातून तो महारथी तत्काळ उडी मारून महाबाहू अभिमन्यूच्या महारथावर चढला.
6.77.81
ततः सरथनागाश्वा समकम्पत वाहिनी ।
पश्यतो भीमसेनस्य पार्षतस्य च पश्यतः ॥ ६.७७.८१ ॥
तेव्हा रथ, हत्ती आणि घोड्यांसह ती सेना थरथरली; भीमसेन आणि पार्षत पाहत असतानाच.
6.77.82
तत्प्रभग्नं बलं दृष्ट्वा द्रोणेनामिततेजसा ।
नाशक्रुवन्वारयितुं समस्तास्ते महारथाः ॥ ६.७७.८२ ॥
अमित तेजस्वी द्रोणाने ती सेना भग्न झालेली पाहून, ते सर्व महारथी तिला रोखू शकले नाहीत.
6.77.83
वध्यमानं तु तत्सैन्यं द्रोणेन निशितैः शरैः ।
व्यभ्रमत्तत्रतत्रैव क्षोभ्यमाण इवार्णवः ॥ ६.७७.८३ ॥
द्रोणाच्या तीक्ष्ण बाणांनी मारली जाणारी ती सेना, क्षुब्ध समुद्रासारखी इकडे तिकडे भटकू लागली.
6.77.84
तथा दृष्ट्वा च तत्सैन्यं जहृषे तावकं बलम् ।
दृष्ट्वाचार्यं सुसंक्रुद्धं तपन्तं रिपुवाहिनीम् ।
तुष्टुवुः सर्वतो योधाः साधुसाध्विति भारत ॥ ६.७७.८४ ॥
त्या सैन्याचा संहार पाहून तुमचे सैन्य आनंदित झाले. शत्रुसैन्याला तापवणाऱ्या, अत्यंत संतापलेल्या आचार्यांना पाहून योद्ध्यांनी सर्वत्र 'साधु साधु' म्हणून त्यांची स्तुती केली, हे भारता.