महाभारत · अध्याय 6.81
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.81.1
अथात्मजं तव पुनर्गाङ्गेयो ध्यानमास्थितम् ।
अब्रवीद्भरतश्रेष्ठः सम्प्रहर्षकरं वचः ॥ ६.८१.१ ॥
तेव्हा ध्यानस्थ झालेल्या तुमच्या पुत्राशी भरतश्रेष्ठ गांगेय (भीष्म) यांनी पुन्हा अत्यंत हर्षदायक शब्द सांगितले.
6.81.2
अहं द्रोणश्च शल्यश्च कृतवर्मा च सात्वतः ।
अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तोऽथ सैन्धवः ॥ ६.८१.२ ॥
मी, द्रोण, शल्य, सात्वत कृतवर्मा, अश्वत्थामा, विकर्ण, सोमदत्त आणि मग सैंधव (जयद्रथ).
6.81.3
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ बाह्लिकः सह बाह्लिकैः ।
त्रिगर्तराजश्च बली मागधश्च सुदुर्जयः ॥ ६.८१.३ ॥
अवंतीचे दोन राजपुत्र विंद आणि अनुविंद, बाह्लीक आणि बाह्लीकांसह, त्रिगर्तांचा बलवान राजा आणि अतिदुर्जय मागध.
6.81.4
बृहद्बलश्च कौसल्यश्चित्रसेनो विविंशतिः ।
रथाश्च बहुसाहस्राः शोभमाना महाध्वजाः ॥ ६.८१.४ ॥
बृहद्बल, कोसलचा राजा, चित्रसेन आणि विविंशति, आणि महाध्वजांनी शोभणारे हजारो रथ.
6.81.5
देशजाश्च हया राजन्स्वारूढा हयसादिभिः ।
गजेन्द्राश्च मदोद्वृत्ताः प्रभिन्नकरटामुखाः ॥ ६.८१.५ ॥
हे राजा! त्या त्या देशांतील घोडे, त्यावर घोडेस्वार चांगले आरूढ झालेले; आणि मदाने उन्मत्त गजेंद्रांच्या गंडस्थळांतून व मुखांतून मद वाहत होता.
6.81.6
पदाताश्च तथा शूरा नानाप्रहरणायुधाः ।
नानादेशसमुत्पन्नास्त्वदर्थे योद्धुमुद्यताः ॥ ६.८१.६ ॥
नाना शस्त्रास्त्रांनी सज्ज असलेले पदाती वीर, विविध देशांत जन्मलेले, तुमच्यासाठी युद्ध करण्यास सिद्ध होते.
6.81.7
एते चान्ये च बहवस्त्वदर्थे त्यक्तजीविताः ।
देवानपि रणे जेतुं समर्था इति मे मतिः ॥ ६.८१.७ ॥
हे आणि इतर अनेक जण तुमच्यासाठी प्राणत्याग करण्यास सिद्ध झाले आहेत. युद्धात देवांनाही जिंकण्यास ते समर्थ आहेत, असे माझे मत आहे.
6.81.8
अवश्यं तु मया राजंस्तव वाच्यं हितं सदा ।
अशक्याः पाण्डवा जेतुं देवैरपि सवासवैः ॥ ६.८१.८ ॥
हे राजा, तुम्हाला सदैव हितकारक असेच मला अवश्य सांगायला हवे. इंद्रासह देवांनाही पांडवांना जिंकता येणार नाही.
6.81.9
सर्वथाहं तु राजेन्द्र करिष्ये वचनं तव ।
पाण्डवान्वा रणे जेष्ये मां वा जेष्यन्ति पाण्डवाः ॥ ६.८१.९ ॥
हे राजेंद्रा, मी सर्व प्रकारे तुमच्या शब्दांप्रमाणेच करीन. युद्धात मी पांडवांना जिंकेन किंवा पांडव मला जिंकतील.
6.81.10
एवमुक्त्वा ददौ चास्मै विशल्यकरणीं शुभाम् ।
ओषधीं वीर्यसम्पन्नां विशल्यश्चाभवत्तदा ॥ ६.८१.१० ॥
असे म्हणून त्याने त्याला विशल्यकरणी नावाची शुभ आणि प्रभावी औषधी दिली; तेव्हा तो शल्यमुक्त झाला.
6.81.11
ततः प्रभाते विमले स्वेनानीकेन वीर्यवान् ।
अव्यूहत स्वयं व्यूहं भीष्मो व्यूहविशारदः ॥ ६.८१.११ ॥
मग निर्मळ पहाटे, व्यूहरचनेत निपुण असलेल्या पराक्रमी भीष्माने आपल्या सैन्यासह स्वतः व्यूह रचला.
6.81.12
मण्डलं मनुजश्रेष्ठ नानाशस्त्रसमाकुलम् ।
सम्पूर्णं योधमुख्यैश्च तथा दन्तिपदातिभिः ॥ ६.८१.१२ ॥
हे नरश्रेष्ठा, ते मंडल व्यूह विविध शस्त्रांनी भरलेले होते; प्रमुख योद्धे, हत्ती आणि पायदळाने परिपूर्ण होते.
6.81.13
रथैरनेकसाहस्रैः समन्तात्परिवारितम् ।
अश्ववृन्दैर्महद्भिश्च ऋष्टितोमरधारिभिः ॥ ६.८१.१३ ॥
हजारो रथांनी चहूबाजूंनी वेढलेले, आणि ऋष्टी व तोमर धारण करणाऱ्या मोठ्या अश्वसमूहांनीही.
6.81.14
नागे नागे रथाः सप्त सप्त चाश्वा रथे रथे ।
अन्वश्वं दश धानुष्का धानुष्के सप्त चर्मिणः ॥ ६.८१.१४ ॥
प्रत्येक हत्तीमागे सात रथ, प्रत्येक रथामागे सात अश्व; प्रत्येक अश्वामागे दहा धनुर्धर, प्रत्येक धनुर्धरामागे सात ढालधारी.
6.81.15
एवंव्यूहं महाराज तव सैन्यं महारथैः ।
स्थितं रणाय महते भीष्मेण युधि पालितम् ॥ ६.८१.१५ ॥
हे महाराज, आपले सैन्य अशा व्यूहरचनेत महारथींसह महायुद्धासाठी उभे होते; युद्धात भीष्मांनी रक्षिलेले.
6.81.16
दशाश्वानां सहस्राणि दन्तिनां च तथैव च ।
रथानामयुतं चापि पुत्राश्च तव दंशिताः ॥ ६.८१.१६ ॥
दहा हजार अश्वांचे हजारो, हत्तीही तसेच; दहा हजार रथ आणि आपले पुत्रही कवचधारी होते.
6.81.17
रक्ष्यमाणश्च तैः शूरैर्गोप्यमानाश्च तेन ते ।
संनद्धाः समदृश्यन्त राजानश्च महाबलाः ॥ ६.८१.१७ ॥
त्या शूरांकडून रक्षिले जात असलेले आणि त्याच्याकडून संरक्षिले जात असलेले, आपले कवचधारी राजे आणि महाबलवान दिसत होते.
6.81.18
दुर्योधनस्तु समरे दंशितो रथमास्थितः ।
व्यभ्राजत श्रिया जुष्टो यथा शक्रस्त्रिविष्टपे ॥ ६.८१.१८ ॥
परंतु युद्धात कवच घालून रथावर आरूढ झालेला दुर्योधन, स्वर्गात इंद्रासारखा वैभवाने तेजस्वी दिसला.
6.81.19
ततः शब्दो महानासीत्पुत्राणां तव भारत ।
रथघोषश्च तुमुलो वादित्राणां च निस्वनः ॥ ६.८१.१९ ॥
हे भरतवंशजा, तेव्हा तुझ्या पुत्रांकडून मोठा आवाज झाला; रथांची गर्जना आणि वाद्यांचा भीषण निनाद घुमला.
6.81.20
भीष्मेण धार्तराष्ट्राणां व्यूढः प्रत्यङ्मुखो युधि ।
मण्डलः सुमहाव्यूहो दुर्भेद्योऽमित्रघातिनाम् ॥ ६.८१.२० ॥
भीष्मांनी धृतराष्ट्रपुत्रांचे सैन्य युद्धात पश्चिमाभिमुख, वर्तुळाकार आणि अतिविशाल व्यूहात रचले; शत्रुघातकांनाही ते भेदणे कठीण होते.
6.81.21
मण्डलं तु समालोक्य व्यूहं परमदारुणम् ।
स्वयं युधिष्ठिरो राजा व्यूहं वज्रमथाकरोत् ॥ ६.८१.२१ ॥
पण त्या अत्यंत भयानक वर्तुळाकार व्यूहाला पाहून राजा युधिष्ठिराने स्वतः वज्र नावाचा व्यूह रचला.
6.81.22
तथा व्यूढेष्वनीकेषु यथास्थानमवस्थिताः ।
रथिनः सादिनश्चैव सिंहनादमथानदन् ॥ ६.८१.२२ ॥
अशा प्रकारे सैन्ये व्यूहात रचली जाऊन आपापल्या जागी उभी राहिली, तेव्हा रथी आणि अश्वारोही सिंहनाद करू लागले.
6.81.23
बिभित्सवस्ततो व्यूहं निर्ययुर्युद्धकाङ्क्षिणः ।
इतरेतरतः शूराः सहसैन्याः प्रहारिणः ॥ ६.८१.२३ ॥
तेव्हा व्यूह भेदण्याच्या इच्छेने, युद्धाभिलाषी ते वीर आपल्या सैन्यासह एकमेकांवर प्रहार करत व्यूहातून बाहेर पडले.
6.81.24
भारद्वाजो ययौ मत्स्यं द्रौणिश्चापि शिखण्डिनम् ।
स्वयं दुर्योधनो राजा पार्षतं समुपाद्रवत् ॥ ६.८१.२४ ॥
भारद्वाज (द्रोण) मत्स्यराजाकडे गेले; द्रोणपुत्रही शिखंडीकडे गेला; राजा दुर्योधन स्वतः पृषतपुत्रावर (धृष्टद्युम्नावर) तुटून पडला.
6.81.25
नकुलः सहदेवश्च राजन्मद्रेशमीयतुः ।
विन्दानुविन्दावावन्त्याविरावन्तमभिद्रुतौ ॥ ६.८१.२५ ॥
हे राजा, नकुल आणि सहदेव मद्रराजाकडे गेले. अवंतीचे राजपुत्र विंद आणि अनुविंद यांनी आवंतावर हल्ला केला.
6.81.26
सर्वे नृपास्तु समरे धनञ्जयमयोधयन् ।
भीमसेनो रणे यत्तो हार्दिक्यं समवारयत् ॥ ६.८१.२६ ॥
सर्व राजे युद्धात धनंजयाशी लढले. रणात सावध असलेल्या भीमसेनाने हार्दिक्याला रोखले.
6.81.27
चित्रसेनं विकर्णं च तथा दुर्मर्षणं विभो ।
आर्जुनिः समरे राजंस्तव पुत्रानयोधयत् ॥ ६.८१.२७ ॥
हे प्रभो, चित्रसेन, विकर्ण आणि दुर्मर्षण यांनाही तसेच. हे राजा, अर्जुनपुत्राने युद्धात तुमच्या पुत्रांशी लढा दिला.
6.81.28
प्राग्ज्योतिषं महेष्वासं हैडिम्बो राक्षसोत्तमः ।
अभिदुद्राव वेगेन मत्तो मत्तमिव द्विपम् ॥ ६.८१.२८ ॥
प्राग्ज्योतिषाच्या महान धनुर्धरावर हैडिंब, राक्षसोत्तम, वेगाने तुटून पडला; मदोन्मत्त हत्तीवर दुसरा मदोन्मत्त हत्ती धावावा तसा.
6.81.29
अलम्बुसस्ततो राजन्सात्यकिं युद्धदुर्मदम् ।
ससैन्यं समरे क्रुद्धो राक्षसः समभिद्रवत् ॥ ६.८१.२९ ॥
मग हे राजा, युद्धमदात उन्मत्त असलेल्या सात्यकीवर क्रुद्ध झालेला राक्षस अलंबुष सैन्यासह रणात तुटून पडला.
6.81.30
भूरिश्रवा रणे यत्तो धृष्टकेतुमयोधयत् ।
श्रुतायुषं तु राजानं धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ६.८१.३० ॥
रणात सावध असलेल्या भूरिश्रवसाने धृष्टकेतूशी युद्ध केले. आणि श्रुतायुष राजाशी धर्मपुत्र युधिष्ठिराने युद्ध केले.
6.81.31
चेकितानस्तु समरे कृपमेवान्वयोधयत् ।
शेषाः प्रतिययुर्यत्ता भीममेव महारथम् ॥ ६.८१.३१ ॥
परंतु युद्धात चेकितानाने कृपाशीच युद्ध केले; उर्वरित सज्ज योद्धे महारथी भीमाकडे पुढे सरसावले.
6.81.32
ततो राजसहस्राणि परिवव्रुर्धनञ्जयम् ।
शक्तितोमरनाराचगदापरिघपाणयः ॥ ६.८१.३२ ॥
तेव्हा हजारो राजांनी धनंजयाला वेढले; त्यांच्या हातात शक्ती, तोमर, नाराच, गदा आणि परिघ होते.
6.81.33
अर्जुनोऽथ भृशं क्रुद्धो वार्ष्णेयमिदमब्रवीत् ।
पश्य माधव सैन्यानि धार्तराष्ट्रस्य संयुगे ॥ ६.८१.३३ ॥
तेव्हा अर्जुन अत्यंत संतप्त होऊन वार्ष्णेयाला म्हणाला: हे माधवा, युद्धात धृतराष्ट्रपुत्राचे सैन्य पाहा.
6.81.34
युद्धाभिकामाञ्शूरांश्च पश्य माधव दंशितान् ।
त्रिगर्तराजं सहितं भ्रातृभिः पश्य केशव ॥ ६.८१.३४ ॥
हे माधवा, युद्धोत्सुक आणि कवचधारी शूरांना पाहा; हे केशवा, भावांसह त्रिगर्तराजाला पाहा.
6.81.35
अद्यैतान्पातयिष्यामि पश्यतस्ते जनार्दन ।
य इमे मां यदुश्रेष्ठ योद्धुकामा रणाजिरे ॥ ६.८१.३५ ॥
आज मी यांना पाडीन, जनार्दना, तू पाहत असतानाच; हे यदुश्रेष्ठा, जे रणांगणात माझ्याशी लढू इच्छितात यांना.
6.81.36
एवमुक्त्वा तु कौन्तेयो धनुर्ज्यामवमृज्य च ।
ववर्ष शरवर्षाणि नराधिपगणान्प्रति ॥ ६.८१.३६ ॥
असे बोलून कौंतेयाने धनुष्याची दोरी पुसली आणि राजसमूहांवर बाणांचा वर्षाव केला.
6.81.37
तेऽपि तं परमेष्वासाः शरवर्षैरपूरयन् ।
तडागमिव धाराभिर्यथा प्रावृषि तोयदा ॥ ६.८१.३७ ॥
त्या परम धनुर्धरांनीही त्याला बाणांच्या वर्षावाने भरून टाकले, जसे पावसाळ्यात मेघ धारांनी तलाव भरतात.
6.81.38
हाहाकारो महानासीत्तव सैन्ये विशां पते ।
छाद्यमानौ भृशं कृष्णौ शरैर्दृष्ट्वा महारणे ॥ ६.८१.३८ ॥
हे प्रजापते, महायुद्धात दोन्ही कृष्णांना बाणांनी अत्यंत झाकलेले पाहून तुमच्या सैन्यात मोठा हाहाकार उठला.
6.81.39
देवा देवर्षयश्चैव गन्धर्वाश्च महोरगाः ।
विस्मयं परमं जग्मुर्दृष्ट्वा कृष्णौ तथागतौ ॥ ६.८१.३९ ॥
देव, देवर्षी, गंधर्व आणि महानाग हे दोन्ही कृष्ण त्या स्थितीत असलेले पाहून परम विस्मयास प्राप्त झाले.
6.81.40
ततः क्रुद्धोऽर्जुनो राजन्नैन्द्रमस्त्रमुदीरयत् ।
तत्राद्भुतमपश्याम विजयस्य पराक्रमम् ॥ ६.८१.४० ॥
तेव्हा हे राजा, क्रुद्ध झालेल्या अर्जुनाने इंद्रास्त्र सोडले; तेथे विजयाचा अद्भुत पराक्रम आम्ही पाहिला.
6.81.41
शस्त्रवृष्टिं परैर्मुक्तां शरौघैर्यदवारयत् ।
न च तत्राप्यनिर्भिन्नः कश्चिदासीद्विशां पते ॥ ६.८१.४१ ॥
शत्रूंनी सोडलेल्या शस्त्रवर्षावाला त्याने बाणांच्या प्रवाहांनी रोखले; हे प्रजापते, तेथे तेव्हाही कोणीही अभेद्य राहिले नाही.
6.81.42
तेषां राजसहस्राणां हयानां दन्तिनां तथा ।
द्वाभ्यां त्रिभिः शरैश्चान्यान्पार्थो विव्याध मारिष ॥ ६.८१.४२ ॥
हे मारिष, पार्थाने त्या हजारो राजांचे घोडे व हत्ती आणि इतरांनाही दोन-तीन बाणांनी विंधले.
6.81.43
ते हन्यमानाः पार्थेन भीष्मं शान्तनवं ययुः ।
अगाधे मज्जमानानां भीष्मस्त्राताभवत्तदा ॥ ६.८१.४३ ॥
पार्थाकडून मारले जात असलेले ते शंतनुपुत्र भीष्मांकडे गेले. अगाध पाण्यात बुडणाऱ्यांसाठी तेव्हा भीष्मच तारणहार ठरले.
6.81.44
आपतद्भिस्तु तैस्तत्र प्रभग्नं तावकं बलम् ।
सञ्चुक्षुभे महाराज वातैरिव महार्णवः ॥ ६.८१.४४ ॥
तेथे चालून येणाऱ्यांमुळे आपले सैन्य छिन्नभिन्न झाले. हे महाराज, वाऱ्यांनी महासागर खवळावा तसे ते खवळले.