महाभारत · अध्याय 6.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.83.1
बहूनि हि विचित्राणि द्वैरथानि स्म सञ्जय ।
पाण्डूनां मामकैः सार्धमश्रौषं तव जल्पतः ॥ ६.८३.१ ॥
हे संजया, पांडव आणि माझ्या लोकांमध्ये झालेल्या अनेक विचित्र द्वंद्वयुद्धांविषयी तू सांगत असताना मी ऐकले.
6.83.2
न चैव मामकं किंचिद्धृष्टं शंससि सञ्जय ।
नित्यं पाण्डुसुतान्हृष्टानभग्नान्संप्रशंससि ॥ ६.८३.२ ॥
हे संजया, तू माझ्या बाजूच्या कोणत्याही धाडसी पराक्रमाचे वर्णन करीत नाहीस; नेहमी पांडुपुत्रांनाच आनंदी आणि अभंग म्हणून तू गौरवतोस.
6.83.3
जीयमानान्विमनसो मामकान्विगतौजसः ।
वदसे संयुगे सूत दिष्टमेतन्न संशयः ॥ ६.८३.३ ॥
हे सूता, युद्धात माझे लोक पराजित, खिन्न आणि तेजहीन होत आहेत असे तू सांगतोस; हे दैवच आहे, यात संशय नाही.
6.83.4
यथाशक्ति यथोत्साहं युद्धे चेष्टन्ति तावकाः ।
दर्शयानाः परं शक्त्या पौरुषं पुरुषर्षभ ॥ ६.८३.४ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा, तुमचे लोक आपल्या शक्ती आणि उत्साहानुसार युद्धात प्रयत्न करत आहेत, आपल्या सामर्थ्याने परम पौरुष दाखवत आहेत.
6.83.5
गङ्गायाः सुरनद्या वै स्वादुभूतं यथोदकम् ।
महोदधिसमभ्याशे लवणत्वं निगच्छति ॥ ६.८३.५ ॥
जसे स्वर्गीय नदी गंगेचे गोड पाणी महासागराजवळ पोहोचल्यावर खारट होते.
6.83.6
तथा तत्पौरुषं राजंस्तावकानां परंतप ।
प्राप्य पाण्डुसुतान्वीरान्व्यर्थं भवति संयुगे ॥ ६.८३.६ ॥
हे राजा, हे शत्रुतापना, त्याचप्रमाणे तुमच्या लोकांचे ते पौरुष पांडुपुत्र वीरांना सामोरे गेल्यावर युद्धात व्यर्थ ठरते.
6.83.7
घटमानान्यथाशक्ति कुर्वाणान्कर्म दुष्करम् ।
न दोषेण कुरुश्रेष्ठ कौरवान्गन्तुमर्हसि ॥ ६.८३.७ ॥
हे कुरुश्रेष्ठा, यथाशक्ती दुष्कर कर्म करणाऱ्या कौरवांना दोष देणे तुला योग्य नाही.
6.83.8
तवापराधात्सुमहान्सपुत्रस्य विशांपते ।
पृतिव्याः प्रक्षयो घोरो यमराष्ट्रविवर्धनः ॥ ६.८३.८ ॥
हे प्रजापालका, तुझ्या अपराधामुळे पुत्रांसह पृथ्वीचा अत्यंत मोठा, भयानक विनाश झाला आहे; तो यमलोक वाढवणारा आहे.
6.83.9
आत्मदोषात्समुत्पन्नं शोचितुं नार्हसे नृप ।
न हि रक्षन्ति राजानः सर्वथाऽत्रापि जीवितम् ॥ ६.८३.९ ॥
हे राजा, स्वतःच्या दोषातून निर्माण झालेल्या गोष्टीबद्दल तू शोक करणे योग्य नाही; कारण येथे राजे कोणत्याही प्रकारे आपले जीवन रक्षण करत नाहीत.
6.83.10
युद्धे सुकृतिनां लोकानिच्छन्तो वसुधाधिपाः ।
चमूं विगाह्य युद्ध्यन्ते नित्यं स्वर्गपरायणाः ॥ ६.८३.१० ॥
युद्धात पुण्यवानांचे लोक इच्छिणारे, स्वर्गपरायण राजे सैन्यात शिरून सदैव युद्ध करतात.
6.83.11
पूर्वाह्णे तु महाराज प्रावर्तत जनक्षयः ।
तं त्वमेकमना भूत्वा शृणु देवासुरोपमम् ॥ ६.८३.११ ॥
हे महाराजा, पूर्वाह्नी मनुष्यक्षय सुरू झाला; देवासुरयुद्धासारखे ते तू एकाग्र मनाने ऐक.
6.83.12
आवन्त्यौ तु महेष्वासौ महासेनौ महाबलौ ।
युधामन्युमभिप्रेक्ष्य समेयता रणोत्कटौ ॥ ६.८३.१२ ॥
महाधनुर्धर, महासेनायुक्त आणि महाबली असे दोन आवंत्य राजपुत्र युधामन्यूला पाहून युद्धात उग्रपणे समोरासमोर आले.
6.83.13
तेषां प्रववृते युद्धं समुहद्रोणहर्षणम् ।
युधामन्युः सुसंक्रुद्धो भ्रातरौ देवरूपिणौ ॥ ६.८३.१३ ॥
त्यांच्यात समुद्रालाही खवळवणारे युद्ध सुरू झाले. अत्यंत क्रुद्ध युधामन्यूने देवरूपी त्या दोन बंधूंवर हल्ला केला.
6.83.14
विव्याध निशितैस्तूर्णं शरैः सन्नतपर्वभिः ।
तावेनं प्रत्यविध्येतां समरे चित्रयोधिनौ ॥ ६.८३.१४ ॥
त्याने लगेच तीक्ष्ण, वाकलेल्या पेरांच्या बाणांनी त्यांना विद्ध केले. तेव्हा त्या दोन विचित्र योद्ध्यांनीही युद्धात त्याच्यावर प्रतिप्रहार केला.
6.83.15
युध्यतां हि तथा राजन्विशेषो न व्यदृश्यत ।
यततां शत्रुनाशाय कृतप्रतिकृतैषिणाम् ॥ ६.८३.१५ ॥
हे राजन, युद्ध करणाऱ्यांमध्ये तेव्हा काही फरक दिसला नाही. शत्रूच्या नाशासाठी प्रयत्न करणारे, प्रत्युत्तर आणि प्रतिशोध शोधणारे ते सर्व सारखेच दिसत होते.
6.83.16
युधामन्युस्ततो राजन्ननुविन्दस्य सायकैः ।
चतुर्भिश्चतुरो वाहाननयद्यमसादनम् ॥ ६.८३.१६ ॥
नंतर, हे राजन, युधामन्यूने अनुविंदाच्या चार घोड्यांना चार बाणांनी यमलोकी पाठवले.
6.83.17
भल्लाभ्यां च सुतीक्ष्णाभ्यां धनुः केतुं च मारिष ।
चिच्छेद समरे राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ६.८३.१७ ॥
हे मारिष, हे राजन, दोन अतितीक्ष्ण भल्ल बाणांनी त्याने युद्धात त्याचे धनुष्य आणि ध्वज तोडले. ते अद्भुतासारखे वाटले.
6.83.18
त्यक्त्वाऽनुविन्दोऽथ रथं विन्दस्य रथमास्थितः ।
धनुर्गृहीत्वा परमं भारसाधनमुत्तमम् ॥ ६.८३.१८ ॥
नंतर अनुविंदाने आपला रथ सोडून विंदाच्या रथावर चढला; युद्धाचा भार वाहणारे उत्तम साधन, श्रेष्ठ धनुष्य हाती घेतले.
6.83.19
तावेकस्थौ रणे वीरावावन्त्यौ रथिनां वरौ ।
शरान्मुमुचतुस्तूर्णं युधामन्यौ महात्मनि ॥ ६.८३.१९ ॥
युद्धात एकत्र उभे राहिलेले ते दोन वीर, रथींमध्ये श्रेष्ठ असे आवन्त्य बंधू, महात्मा युधामन्यूवर त्वरेने बाण सोडू लागले.
6.83.20
ताभ्यां मुक्ता महावेगाः शराः काञ्चनभूषणाः ।
दिवाकरपथं प्राप्य च्छादयामासुरम्बरम् ॥ ६.८३.२० ॥
त्या दोघांनी सोडलेले, अतिवेगवान, सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेले बाण सूर्यमार्गापर्यंत पोहोचून आकाश झाकून टाकू लागले.
6.83.21
युधामन्यू रणे क्रुद्धो भ्रातरौ तौ महारथौ ।
ववर्ष शरवर्षेण सारथिं चाप्यपातयत् ॥ ६.८३.२१ ॥
युद्धात क्रोधित झालेल्या युधामन्यूने त्या दोन्ही महारथी बंधूंवर बाणांचा वर्षाव केला आणि सारथ्यालाही पाडले.
6.83.22
तस्मिंस्तु पतिते भूमौ गतसत्वे तु सारथौ ।
रथः प्रदुद्राव दिशः समुद्धान्तहयस्ततः ॥ ६.८३.२२ ॥
सारथी निष्प्राण होऊन भूमीवर पडल्यावर, बिथरलेले घोडे रथ घेऊन दिशांच्या दिशेने पळू लागले.
6.83.23
तौ स जित्वा महाराज यज्ञसेनसुतः प्रभुः ।
पौरुषं ख्यापयंस्तूर्णं व्यधमत्तव वाहिनीम् ॥ ६.८३.२३ ॥
महाराजा, यज्ञसेनाच्या त्या समर्थ पुत्राने त्या दोघांना जिंकून आपले पौरुष दाखवत तुमच्या सेनेला तातडीने विखुरून टाकले.
6.83.24
सा वध्यमाना समरे धार्तराष्ट्री महाचमूः ।
वेगान्बहुविधांश्चक्रे विषं पीत्वेन मानवः ॥ ६.८३.२४ ॥
युद्धात मारली जात असलेली धृतराष्ट्रपुत्रांची ती महासेना, विष प्यालेल्या माणसाप्रमाणे अनेक प्रकारे तडफडू लागली.
6.83.25
हैडिम्बो राक्षसेन्द्रस्तु भगदत्तं समाद्रवत् ।
रथेनादित्यवर्णेन सध्वजेन महाबलः ॥ ६.८३.२५ ॥
हैडिंब राक्षसेंद्र भगदत्ताकडे धावला; सूर्यासारख्या वर्णाच्या ध्वजयुक्त रथावर, तो महाबली.
6.83.26
ततः प्राग्ज्योतिषो राजा नागराजं समास्थितःक ।
यथा वज्रधरः पूर्वं संग्रामे तारकामये ॥ ६.८३.२६ ॥
मग प्राग्ज्योतिषाचा राजा नागराजावर आरूढ झाला; पूर्वी तारकासुराच्या युद्धात वज्रधारी इंद्राप्रमाणे.
6.83.27
तत्र देवाः सगन्धर्वा ऋषयश्च समागताः ।
विशेषं न स्म विविदुर्हैडिम्बभगदत्तयोः ॥ ६.८३.२७ ॥
तेथे गंधर्वांसह देव आणि ऋषी एकत्र जमले; हैडिंब आणि भगदत्त यांच्यातील फरक त्यांना दिसला नाही.
6.83.28
यथा सुरपतिः शक्रस्त्रासयामास दानवान् ।
तथैव समरे राजा द्रावयामास पाण्डवान् ॥ ६.८३.२८ ॥
जसे सुरपती इंद्राने दानवांना त्रस्त केले, तसेच त्या राजाने युद्धात पांडवांना पळवून लावले.
6.83.29
तेन विद्राव्यमाणास्ते पाण्डवाः सर्वतो दिशम् ।
त्रातारं नाभ्यगच्छन्तः स्वेष्वनीकेषु भारत ॥ ६.८३.२९ ॥
त्याच्याकडून पळवले जाणारे ते पांडव सर्व दिशांना पळाले; हे भारता, आपल्याच सैन्यात त्यांना कोणी रक्षक सापडला नाही.
6.83.30
भैमसेनिं रथस्थं तु तत्रापश्याम भारत ।
शेषा विमनसो भूत्वा प्राद्रवन्त महारथाः ॥ ६.८३.३० ॥
हे भारता, तेथे भीमसेनाचा पुत्र रथावर उभा असलेला आम्ही पाहिला; उर्वरित महारथी खिन्न होऊन पळून गेले.
6.83.31
निवृत्तेषु तु पाण्डूनां पुनः सैन्येषु भारत ।
आसीन्निष्ठानको घोरस्तव सैन्यस्य संयुगे ॥ ६.८३.३१ ॥
हे भारता, पांडवांचे सैन्य पुन्हा माघारी फिरल्यावर तुमच्या सैन्यात युद्धात एक भयंकर निष्ठानक (रणभेरी) नाद उठला.
6.83.32
घटोत्कचस्ततो राजन्भगदत्तं महारणे ।
शरैः प्रच्छादयामास मेरुं गिरिमिवाम्बुदः ॥ ६.८३.३२ ॥
हे राजा, नंतर घटोत्कचाने त्या महायुद्धात भगदत्ताला बाणांनी झाकून टाकले, जसा ढग मेरू पर्वताला झाकतो.
6.83.33
निहत्य ताञ्शरान्राजा राक्षसस्य धनुश्र्युतान् ।
भैमसेनिं रणे तूर्णं सर्वमर्मस्वताडयत् ॥ ६.८३.३३ ॥
राजाने (भगदत्ताने) राक्षसाच्या धनुष्यातून सुटलेले ते बाण तोडून, रणांगणात लगेच भीमसेनाच्या पुत्राला सर्व मर्मस्थानी प्रहार केला.
6.83.34
स ताड्यमानो बहुभिः शरैः सन्नतपर्वभिः ।
न विव्यथे राक्षसन्द्रो भिद्यमान इवाचलः ॥ ६.८३.३४ ॥
वाकलेल्या पंखांच्या अनेक बाणांनी ताडन होऊनही राक्षसराज (घटोत्कच) व्यथित झाला नाही; फुटणाऱ्या पर्वतासारखा तो डगमगला नाही.
6.83.35
तस्य प्राग्ज्योतिषः क्रुद्धस्तोमरांश्च चतुर्दश ।
प्रेषयामास समरे तांश्चिच्छेद स राक्षसः ॥ ६.८३.३५ ॥
प्राग्ज्योतिषाच्या (भगदत्ताने) क्रोधित होऊन युद्धात चौदा तोमर सोडले; त्या राक्षसाने ते तोडून टाकले.
6.83.36
स तांश्छित्त्वा महाबाहुस्तोमरान्निशितैः शरैः ।
भगदत्तं च विव्याध सप्तत्या कङ्कपत्रिभिः ॥ ६.८३.३६ ॥
त्या महाबाहूने (घटोत्कचाने) ते तोमर तीक्ष्ण बाणांनी तोडून, सत्तर कंकपंखी बाणांनी भगदत्ताला विंधले.
6.83.37
ततः प्राग्ज्योतिषो राजा प्रहसन्निव भारत ।
तस्याश्वांश्चतुरः सङ्ख्ये पातयामास सायकैः ॥ ६.८३.३७ ॥
मग प्राग्ज्योतिषाचा राजा हसत असल्यासारखा, हे भारता, युद्धात त्याचे चार घोडे त्याने बाणांनी पाडले.
6.83.38
स हताश्वे रथे तिष्ठन्राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ।
शक्तिं चिक्षेप वेगेन प्रग्ज्योतिषगजं प्रति ॥ ६.८३.३८ ॥
घोडे मेलेल्या रथात उभा राहिलेल्या त्या पराक्रमी राक्षसेंद्राने प्राग्ज्योतिषाच्या हत्तीवर वेगाने शक्ती फेकली.
6.83.39
तामापतन्तीं सहसा हेमदण्डां सुवेगिनीम् ।
त्रिधा चिच्छेद नृपतिः सा व्यकीर्यत मेदिनीं ॥ ६.८३.३९ ॥
अचानक येणाऱ्या त्या सोन्याच्या दांड्याच्या, अतिवेगवान शक्तीला राजाने तीन तुकडे केले; ती पृथ्वीवर विखुरली.
6.83.40
शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा हैडिम्बः प्राद्रवद्भयात् ।
यथेन्द्रस्य रणात्पूर्वं नमुचिर्दैत्यसत्तमः ॥ ६.८३.४० ॥
नष्ट झालेली शक्ती पाहून हैडिंब भयाने पळाला, जसा पूर्वी इंद्राच्या युद्धातून दैत्यश्रेष्ठ नमुची पळाला होता.
6.83.41
तं विजित्य रणे शूरं विक्रान्तं ख्यातपौरुषम् ।
अजय्यं समरे वीरं यमेन वरुणेन च ॥ ६.८३.४१ ॥
रणात त्या शूर, पराक्रमी, प्रसिद्ध पौरुष असलेल्या, युद्धात अजेय वीराला—यम व वरुणालाही—जिंकून.
6.83.42
पाण्डवीं समरे सेनां संममर्द स कुञ्जरः ।
यथा वनगजो राजन्मृद्गश्चरति पद्मिनीम् ॥ ६.८३.४२ ॥
हे राजा, रानटी हत्ती जसा कमळांच्या तळ्याला तुडवत फिरतो, तसा तो हत्ती युद्धात पांडवसेनेला चिरडत होता.
6.83.43
मद्रेश्वरस्तु समरे यमाभ्यां समसञ्जत ।
स्वस्त्रीयौ छादयांचक्रे शरौघैः पाण्डुनन्दनौ ॥ ६.८३.४३ ॥
मद्रेश्वर युद्धात यमाच्या दोन पुत्रांशी भिडला. आपल्या बहिणीच्या दोन मुलांना, पांडूच्या दोन पुत्रांना, त्याने बाणांच्या वर्षावाने झाकून टाकले.
6.83.44
सहदेवस्तु समरे मातुलं दृश्य संगतम् ।
अवारयच्छरौघेण मेघो यद्वद्दिवाकरम् ॥ ६.८३.४४ ॥
सहदेवाने युद्धात आपल्या मामाला समोर आलेला पाहून, मेघ सूर्याला अडवतो तसे, बाणांच्या वर्षावाने त्याला अडवले.
6.83.45
छाद्यमानः शरौघेण हृष्टरूपतरोऽभवत् ।
तयोश्चाप्यभवत्प्रीतिरतुला मातृकारणात् ॥ ६.८३.४५ ॥
बाणांच्या वर्षावाने झाकला गेला तरी तो अधिक आनंदित दिसू लागला. आईमुळे त्या दोघांमध्ये अतुलनीय प्रेम निर्माण झाले.
6.83.46
ततः प्रहस्य समरे नकुलस्य महारथः ।
ध्वजं चिच्छेद बाणेन धनुश्चैकेन मारिष ॥ ६.८३.४६ ॥
मग हसत युद्धात त्या महारथाने नकुलाचा ध्वज एका बाणाने तोडला; हे मारिष, एकाच बाणाने त्याचे धनुष्यही तोडले.
6.83.47
अथैनं छिन्नधन्वानं छादयामास भारत ।
निजघान रणे तं तु सूतं चास्य न्यपातयत् ॥ ६.८३.४७ ॥
मग धनुष्य तुटलेल्या त्याला त्याने झाकले. हे भारता, युद्धात त्याला मारले, आणि त्याच्या सारथ्यालाही पाडले.
6.83.48
ततः प्रसह्य समरे नकुलस्य महारथः ।
अश्वांश्च चतुरो राजंश्चतुर्भिः सायकोत्तमैः ॥ ६.८३.४८ ॥
मग, हे राजा, युद्धात त्या महारथाने बळाने नकुलाच्या चारही घोड्यांना चार उत्तम बाणांनी मारले.
6.83.49
प्रेषयामास समरे यमस्य सदनं प्रति ।
हताश्वात्तु रथात्तूर्णमवप्लुत्य महारथः ॥ ६.८३.४९ ॥
युद्धात त्याला यमाच्या सदनाकडे पाठवले. घोडे मारले गेलेल्या त्या महारथीने तत्काळ रथावरून उडी मारली.
6.83.50
आरुरोह ततो यानं भ्रातुरेव यशस्विनः ।
एकस्थौ तु रणे शूरौ दृढे विक्षिप्य कार्मुके ॥ ६.८३.५० ॥
मग तो यशस्वी भावाच्याच रथावर चढला. रणात ते दोन्ही शूर एकाच रथावर उभे राहून दृढ धनुष्ये ताणू लागले.
6.83.51
मद्रराजरथं तूर्णं च्छादयामासतुः क्षणात् ।
स च्छाद्यमानो बहुभिः शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ६.८३.५१ ॥
त्या दोघांनी क्षणात मद्रराजाचा रथ वेगाने झाकून टाकला. वाकलेल्या पेरांच्या अनेक बाणांनी झाकला गेलेला तो.
6.83.52
स्वस्त्रीयाभ्यां नरव्याघ्रो नाकम्पत यथाऽचलः ।
प्रहसन्निव तां चापि शस्त्रवृष्टिं जघान ह ॥ ६.८३.५२ ॥
भाच्यांनी केलेल्या हल्ल्यानेही तो नरव्याघ्र पर्वताप्रमाणे कंपित झाला नाही. हसल्यासारखा त्याने त्या शस्त्रवर्षावरही प्रहार केला.
6.83.53
सहदेवस्ततः क्रुद्धः शरमुद्गृह्य वीर्यवान् ।
मद्रराजमभिप्रेक्ष्य प्रेषयामास भारत ॥ ६.८३.५३ ॥
तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या पराक्रमी सहदेवाने बाण उचलला, मद्रराजाकडे पाहून तो सोडला, हे भारत!
6.83.54
स शरः प्रेषितस्तेन गरुडानिलवेगवान् ।
मद्रराजं विनिर्भिद्य निपपात महीतले ॥ ६.८३.५४ ॥
त्याने सोडलेला तो बाण गरुड व वायूच्या वेगाचा होता. मद्रराजाला भेदून तो जमिनीवर पडला.
6.83.55
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थे महारथः ।
निषसाद महाराज कश्मलं च जगाम ह ॥ ६.८३.५५ ॥
खोलवर बाण लागून व्यथित झालेला तो महारथी रथाच्या तळाशी बसला; हे महाराजा, तो मूर्च्छित झाला.
6.83.56
तं विसंज्ञं निपतितं सूतः संप्रेक्ष्य संयुगे ।
अपोवाह रथेनाजौ यमाभ्यामभिपीडितम् ॥ ६.८३.५६ ॥
युद्धात तो बेशुद्ध होऊन पडलेला पाहून सारथ्याने, जुळ्या भावांनी अतिशय पीडित केलेल्या त्याला रथातून रणभूमीबाहेर नेले.
6.83.57
दृष्ट्वा मद्रेश्वररथं धार्तराष्ट्राः पराङ्भुखम् ।
सर्वे विमनसो भूत्वा नेदमस्तीत्यचिन्तयन् ॥ ६.८३.५७ ॥
मद्रराजाचा रथ पाठ फिरवलेला पाहून धृतराष्ट्राचे सर्व पुत्र खिन्न होऊन ‘हे आता होणार नाही’ असा विचार करू लागले.
6.83.58
निर्जित्य मातुलं सङ्ख्ये माद्रीपुत्रौ महारथौ ।
दध्यतुर्मुदितौ शङ्खौ सिंहनादं च नेदतुः ॥ ६.८३.५८ ॥
युद्धात मामाला जिंकून माद्रीचे दोन महारथी पुत्र आनंदाने शंख फुंकून सिंहगर्जना करू लागले.
6.83.59
अभिदुद्रुवतुर्हृष्टौ तव सैन्यं विशांपते ।
यथा दैत्यचमूं राजन्निन्द्रोपेन्द्राविवामरौ ॥ ६.८३.५९ ॥
हे राजा, इंद्र आणि उपेंद्र ज्याप्रमाणे दैत्यसेनेवर धावून जातात, त्याप्रमाणे ते दोघे आनंदाने तुमच्या सैन्यावर धावून गेले.