महाभारत · अध्याय 6.85
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.85.1
स ताड्यमानस्तु शरैर्धनंजयः ।
पदाहतो नाग इव श्वसन्बली ।
बाणांश्च बाणेन महारथानां ।
चिच्छेद चापानि रणे प्रसह्य ॥ ६.८५.१ ॥
बाणांनी प्रहार होत असतानाही धनंजय, पायाने तुडवलेल्या बलवान हत्तीप्रमाणे श्वास घेत, युद्धात बलपूर्वक महारथींचे बाण व धनुष्ये तोडत होता.
6.85.2
संछिद्य चापानि च तानि राज्ञां ।
तेषां रणे वीर्यवतां क्षणेन।
विव्याध बाणैर्युगपन्महात्मा ।
निःशेषतां तेष्वथ मन्यमानः ॥ ६.८५.२ ॥
राजांची ती धनुष्ये तोडून, युद्धात त्या पराक्रमी योद्ध्यांना क्षणात, त्यांचा पूर्ण नाश करण्याचा विचार करून, त्या महात्म्याने एकाच वेळी बाणांनी भेदले.
6.85.3
निपेतुराजौ रुधिरप्रदिग्धा-
स्ते ताडिताः शक्रसुतेन राजन्।
विभिन्नगात्राः पतितोत्तमाङ्गा ।
गतासवश्छिन्नतनुक्रकायाः ॥ ६.८५.३ ॥
हे राजा! इंद्रपुत्राने प्रहार केलेले ते रक्ताने माखलेले होऊन रणभूमीवर पडले. त्यांची शरीरे छिन्नभिन्न झाली, मस्तके पडली, प्राण गेले आणि अवयव तुटले.
6.85.4
महीं गताः पर्थबलाभिभूता ।
विचित्ररूपा युगपद्विनेशुः।
दृष्ट्वा हतांस्तान्युधि राजपुत्रां-
स्त्रिगर्तराजः प्रययौ रथेन ॥ ६.८५.४ ॥
पार्थाच्या बलाने पराभूत झालेले ते विविध रूपांचे योद्धे एकाच वेळी भूमीवर पडून नष्ट झाले. युद्धात त्या राजपुत्रांना मारलेले पाहून त्रिगर्तराज रथातून निघून गेला.
6.85.5
तेषां रथानामथ पृष्ठगोपा ।
द्वात्रिंशदन्येऽभ्यपतन्त पार्थम्।
तथैव ते तं परिवार्य पार्थं ।
विकृष्य चापानि महारवाणि ॥ ६.८५.५ ॥
नंतर त्या रथांचे मागील रक्षक असलेले बत्तीस इतर योद्धे पार्थावर तुटून पडले. तसेच त्यांनी पार्थाला वेढून, भीषण आवाज करणारी धनुष्ये ओढली.
6.85.6
अवीवृषन्बाणमहौघवृष्ट्या ।
यथा गिरिं तोयधरा जलौघैः।
संपीड्यमानस्तु शरौघवृष्ट्या ।
धनंजयस्तान्युधि जातरोषः ॥ ६.८५.६ ॥
ढगे पर्वतावर पाण्याच्या प्रवाहांनी वर्षाव करतात, तसे त्यांनी महान बाणवृष्टीने त्याला झाकले. बाणांच्या धारांच्या वर्षावाने पीडित झालेला धनंजय युद्धात संतप्त झाला.
6.85.7
षष्ट्या शरैः संयति तैलधौतै-
र्जघान तानप्यथ पृष्ठगोपान्।
रथांश्च तांस्तनवजित्य सङ्ख्ये ।
धनञ्जयः प्रीतमना यशस्वी ॥ ६.८५.७ ॥
युद्धात तेलात धुतलेल्या साठ बाणांनी त्याने मागील रक्षकांनाही ठार मारले; ते रथही सहज जिंकून यशस्वी धनंजय आनंदित मनाचा झाला.
6.85.8
अथात्वरद्भीष्मवधाय जिष्णु-
र्बलानि राजन्समरे निहत्य।
त्रिगर्तराजो निहतान्समीक्ष्य ।
महात्मना तानथ बन्धुवर्गान् ॥ ६.८५.८ ॥
मग हे राजा, जिष्णू (अर्जुन) भीष्मवधासाठी त्वरेने निघाला; युद्धात सैन्यांचा संहार करून, त्रिगर्तराज आपल्या मारल्या गेलेल्या बांधवांना पाहून...
6.85.9
रणे पुरस्कृत्य नराधिपांस्तान् ।
जगाम पार्थं त्वरितो वधाय
अभिद्रुतं चास्त्रभृतां वरिष्ठं ।
धनंजयं वीक्ष्य शिखण्डिमुख्याः ॥ ६.८५.९ ॥
युद्धात त्या नरेश्वरांना पुढे करून तो वधासाठी त्वरेने पार्थाकडे गेला; शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ धनंजय धावत येताना पाहून शिखंडी प्रमुख...
6.85.10
अभ्यद्ययुस्ते शितशस्त्रहस्ता ।
रिरक्षिषन्तो रथमर्जुनस्य।
पार्थोऽपि तानापततः समीक्ष्य ।
त्रिगर्तराज्ञा सहितान्नृवीरान ॥ ६.८५.१० ॥
तीक्ष्ण शस्त्रे हाती घेऊन अर्जुनाच्या रथाचे रक्षण करण्याच्या इच्छेने ते पुढे धावले; पार्थानेही त्रिगर्तराजासह आक्रमण करणाऱ्या त्या नरवीरांना पाहिले.
6.85.11
विध्वंसयित्वा समरे धनुष्मान् ।
गाण्डीवमुक्तैर्निशितैः पृषत्कैः ।
भीष्मं यियासुर्युधि संददर्श ।
दुर्योधनं सैन्धवादींश्च राज्ञः ॥ ६.८५.११ ॥
युद्धात शत्रूंना पळवून लावणाऱ्या धनुर्धराने (अर्जुनाने), गाण्डीवातून सोडलेल्या तीक्ष्ण बाणांसह भीष्माकडे जाण्याच्या इच्छेने युद्धात दुर्योधन व सैंधव आदी राजांना पाहिले.
6.85.12
गाङ्गेयमाजौ शरचापपाणिः ॥ ६.८५.१२ ॥
युद्धात धनुष्यबाण हाती घेतलेला गाङ्गेय (भीष्म)…
6.85.13
भीष्मोऽपि दृष्ट्वा समरे कृतास्त्रान् ।
स पाण्डवानां रथिनोऽभ्युदारान्।
विहाय संग्राममुखे धनंजयं ।
जवेन पार्थं पुनराजगाम ॥ ६.८५.१३ ॥
भीष्मांनीही युद्धात कृतास्त्र व पाण्डवांचे उदार रथी पाहून, संग्रामाच्या आघाडीवर धनंजयाला सोडून वेगाने पार्थाकडे पुन्हा आले.
6.85.14
र्भीष्मं ययौ शान्तनवं रणाय ॥ ६.८५.१४ ॥
…भीष्म, शंतनूचा पुत्र, युद्धासाठी गेला.
6.85.15
तैः संप्रयुक्तैः स महारथाग्र्यै-
र्गङ्गासुतः समरे चित्रयोधी।
न विव्यधे शान्तनवो महात्मा ।
समागतैः पाण्डुसुतैः समस्तैः ॥ ६.८५.१५ ॥
त्या श्रेष्ठ महारथींनी सोडलेल्या बाणांनी युद्धात गंगापुत्र, विचित्रयोधी, महात्मा शंतनुपुत्र जखमी झाले नाहीत; पाण्डूचे सर्व पुत्र एकत्र आले होते.
6.85.16
अथैत्य राजा युधि सत्यसन्धो ।
जयद्रथोऽत्युग्रबलो मनस्वी।
चिच्छेद चापानि महारथानां ।
प्रसह्य तेषां धनुषा वरेण ॥ ६.८५.१६ ॥
मग युद्धात सत्यसंध, अत्युग्रबल, मनस्वी राजा जयद्रथ पुढे येऊन उत्तम धनुष्याने त्या महारथींची धनुष्ये बळजबरीने तोडून टाकली.
6.85.17
युधिष्ठिरं भीमसेनं यमौ च ।
पार्थं कृष्णं युधि संजातकोपः ।
दुर्योदनः क्रोधविषो महात्मा ।
जघान बाणैरनलप्रकाशैः ॥ ६.८५.१७ ॥
युद्धात संतप्त झालेल्या महात्मा दुर्योधनाने, ज्याचे विष क्रोध होते, युधिष्ठिर, भीमसेन, दोन्ही यम, पार्थ आणि कृष्ण यांना अग्नीसारख्या तेजस्वी बाणांनी घायाळ केले.
6.85.18
कृपेण शल्येन शलेन चैव ।
तथा विभो चित्रसेनेन चौजौ।
विद्धाः शरैस्तेऽतिविवृद्धकोपै-
र्देवा यथा दैत्यगणैः समेतैः ॥ ६.८५.१८ ॥
हे विभो, कृप, शल्य, शल, चित्रसेन आणि दोन ओज यांनी अतिशय वाढलेल्या क्रोधाने त्यांना बाणांनी विद्ध केले, जसे एकत्र आलेल्या दैत्यगणांनी देवांना विद्ध केले.
6.85.19
छिन्नायुधं शान्तनवेन राजा ।
शिखण्डिनं प्रेक्ष्य च जातकोपः।
अजातशत्रुः समरे महात्मा ।
शिखण्डिनं क्रुद्ध उवाच वाक्यम् ॥ ६.८५.१९ ॥
शंतनूपुत्र भीष्मांनी ज्याचे शस्त्र तोडले गेले त्या शिखंडीला पाहून युद्धातील महात्मा अजातशत्रू राजा संतप्त झाला आणि शिखंडीला रागाने म्हणाला.
6.85.20
उक्त्वा तथा त्वं पितुरग्रतो मा-
महं हनिष्यामि महाव्रतं तम्।
भीष्मं शरौघैर्विमलार्कवर्णैः ।
सत्यं वदामीति कृता प्रतिज्ञा ॥ ६.८५.२० ॥
तू तुझ्या वडिलांसमोर मला असे म्हणालास की, 'निर्मल सूर्यासारख्या तेजस्वी बाणांच्या समूहांनी महाव्रती भीष्माला मी ठार मारीन; सत्य सांगतो, हीच माझी प्रतिज्ञा आहे.'
6.85.21
त्वया च नैनां सफलां करोषि ।
देवव्रतं यन्न निहंसि युद्धे।
मिथ्याप्रतिज्ञो भव मात्र वीर ।
रक्षस्व धर्मं स्वकुलं यशश्च ॥ ६.८५.२१ ॥
युद्धात जर तू देवव्रत भीष्माला मारले नाहीस, तर तू ही प्रतिज्ञा सफल करत नाहीस. हे वीरा, खोटी प्रतिज्ञा करणारा होऊ नकोस; धर्म, आपले कुळ आणि यश यांचे रक्षण कर.
6.85.22
प्रेक्षस्व भीष्मं युधि भीमवेगं ।
सर्वांस्तपन्तं मम सैन्यसङ्घान्।
शरौघजालैरतितिग्मवेगैः ।
कालं यथा कालकृतं क्षणेन ॥ ६.८५.२२ ॥
युद्धात भीष्माकडे पाहा, त्यांचा वेग भयंकर आहे; तो माझ्या सैन्यसमूहांना सर्व बाजूंनी तापवत आहे, काळ क्षणात जीवांचा नाश करतो तसा, बाणजालांनी आणि अति तीक्ष्ण वेगाने.
6.85.23
निकृत्तचापः समरेऽनपेक्षः ।
पराजितः शान्तनवेन चाजौ ।
विहाय बन्धूनथ सदरांश्च ।
क्व यास्यसे नानुरूपं तवेदम् ॥ ६.८५.२३ ॥
धनुष्य तुटलेला, युद्धात बेफिकीर असलेला, शंतनूच्या पुत्राकडून युद्धात पराभूत झालेला तू, बंधूंना आणि पत्नींना सोडून कुठे जाशील? हे तुझ्याला योग्य नाही.
6.85.24
दृष्ट्वा हि भीष्मं तमनन्तवीर्यं ।
भग्नं च सैन्यं द्रवमाणमेवम् ।
भीतोऽसि नूनं द्रुपदस्य पुत्र ।
तथा हि ते मुखवर्णोऽप्रहृष्टः ॥ ६.८५.२४ ॥
अनंत पराक्रमी भीष्मांना पाहून आणि सैन्य असे तुटून पळताना पाहून, द्रुपदपुत्रा, तू खरोखर भयभीत झाला आहेस, कारण तुझ्या मुखाचा रंग प्रसन्न नाही.
6.85.25
अज्ञायमाने च धनंजये तु ।
महाहावे संप्रसक्ते नृवीरे।
कथं हि भीष्मात्प्रथितः पृथिव्यां ।
भयं त्वमद्य प्रकरोषि वीर ॥ ६.८५.२५ ॥
धनंजय दिसत नसताना आणि महायुद्धात गुंतलेला असताना, हे वीरा, पृथ्वीवर भीष्मांपेक्षाही प्रसिद्ध असलेला तू आज भय का निर्माण करतोस?
6.85.26
स धर्मराजस्य वचो निशम्य ।
रूक्षाक्षरं विप्रलापानुबद्धम् ।
प्रत्यादेशं मन्यमानो महात्मा ।
प्रतत्वरे भीष्मवधाय राजन् ॥ ६.८५.२६ ॥
धर्मराजाचे ते कठोर शब्द आणि विलापाने भरलेले बोल ऐकून, त्या महात्म्याने ते निंदा म्हणून मानले आणि हे राजा, भीष्मवधासाठी त्वरेने पुढे झेपावला.
6.85.27
तमापतन्तं महता जवेन ।
शिखण्डिनं भीष्ममभिद्रवन्तम्।
निवारयामास हि शल्य एन-
मस्त्रेण घोरेण सुदुर्जयेन ॥ ६.८५.२७ ॥
महान वेगाने भीष्मावर चाल करणाऱ्या शिखंडीला शल्याने भयंकर आणि अत्यंत दुर्जय अस्त्राने निश्चितच रोखले.
6.85.28
शरैस्तदस्त्रं प्रतिबाधमानः ॥ ६.८५.२८ ॥
बाणांनी त्या अस्त्राचा प्रतिरोध करत (त्याने ते रोखले).
6.85.29
अथाददे वारुणमन्यदस्त्रं ।
शिखण्ड्यथोऽग्रं प्रतिघातमस्य।
तदस्त्रमस्त्रेण विदार्यमाणं ।
खस्थाः सुरा ददृशुः पार्थिवाश्च ॥ ६.८५.२९ ॥
नंतर शिखंडीने वरुणसंबंधी दुसरे अस्त्र घेतले; ते त्याच्या अस्त्राला प्रतिघात होते. ते अस्त्र दुसऱ्या अस्त्राने छिन्न होताना आकाशात असलेल्या देवांनी आणि राजांनी पाहिले.
6.85.30
भीष्मस्तु राजन्समरे महात्मा ।
धनुश्च चित्रं ध्वजमेव चापि।
छित्त्वाऽनदत्पाण्डुसुतस्य वीरो ।
युधिष्ठिरस्याजमीढस्य राज्ञः ॥ ६.८५.३० ॥
हे राजा! परंतु महात्मा भीष्माने युद्धात पांडुपुत्र, अजमीढवंशीय राजा युधिष्ठिराचे विचित्र धनुष्य आणि ध्वजही तोडून गर्जना केली.
6.85.31
ततः समुत्सृज्य धनुः सबाणं ।
युधिष्ठिरं वीक्ष्य भयाभिभूतम्।
गदां प्रगृह्याभिपपात सङ्ख्ये ।
जयद्रथं भीमसेनः पदातिः ॥ ६.८५.३१ ॥
नंतर भयाने व्याकुळ झालेल्या युधिष्ठिराला पाहून भीमसेनाने बाणांसह धनुष्य टाकले, गदा हाती घेतली आणि पायी चालत युद्धात जयद्रथावर झेप घेतली.
6.85.32
तमापतन्तं सहसा जवेन ।
जयद्रथः सगदं भीमसेनम्।
विव्याध घोरैर्यमदण्डकल्पैः ।
शितैः शरैः पञ्चशरैः समन्तात् ॥ ६.८५.३२ ॥
अचानक वेगाने चाल करणाऱ्या गदाधारी भीमसेनाला जयद्रथाने यमदंडासारख्या भयंकर, तीक्ष्ण पाच बाणांनी सर्व बाजूंनी विद्ध केले.
6.85.33
अचिन्तयित्वा स शरांस्तरस्वी ।
वृकोदरः क्रोधपरीतचेताः ।
जघान वाहान्समरे समन्तात् ।
सुसंमतान्सिन्धुराजस्य सङ्ख्ये ॥ ६.८५.३३ ॥
बाणांची पर्वा न करता, क्रोधाने व्याकुळ मनाचा तो वेगवान वृकोदर युद्धात सिंधुराजाचे अत्यंत प्रिय घोडे सर्व बाजूंनी मारू लागला.
6.85.34
ततोऽभिवीक्ष्याप्रतिमप्रभाव-
स्तवात्मजस्त्वरमाणो रथेन
अभ्यायौ भीमसेनं निहन्तुं ।
समुद्यतास्त्रः सुरराजकल्पः ॥ ६.८५.३४ ॥
तेव्हा अप्रतिम प्रभावाचा तुमचा पुत्र भीमसेनाला पाहून त्याला मारण्यासाठी रथातून त्वरेने पुढे आला; शस्त्र उगारलेला तो देवराजासारखा दिसत होता.
6.85.35
जयद्रथो भग्रवाहं रथं त ।
त्यक्त्वा ययौ यत्र राजा कुरूणाम् ।
भयेन भीमस्य समूढचेताः ।
ससौबलस्तत्र युद्धस्य भीतः ॥ ६.८५.३५ ॥
घोडे मोडलेला रथ सोडून जयद्रथ जिथे कुरुराज होता तिथे गेला; भीमाच्या भयाने चित्त गोंधळून, सौबलासह युद्धाच्या भीतीने तो तिथेच गेला.
6.85.36
भीमोऽप्यथैनं सहसा विनद्य ।
प्रत्युद्ययौ गदया तर्जयानः।
समुद्यतां तां यमदण्डकल्पां ।
दृष्ट्वा गदां ते कुरवः समन्तात् ॥ ६.८५.३६ ॥
भीमानेही सहसा गर्जना करून गदेने धमकावत त्याच्यावर धावला; उगारलेली यमदंडासारखी ती गदा पाहून कौरव सर्व दिशांना पळाले.
6.85.37
विहाय सर्वे तव पुत्रमुग्नं ।
पातं गदायाः परिहर्तुकामाः।
अपक्रान्तास्तुमुले संप्रमर्दे ।
सुदूरुणे भारत मोहनीये ॥ ६.८५.३७ ॥
हे भारता, तुझ्या त्या उग्र पुत्राला सोडून सर्वजण गदेचा आघात टाळण्याच्या इच्छेने त्या भयंकर, गोंधळात टाकणाऱ्या तुंबळ युद्धातून मागे फिरून पळाले.
6.85.38
ज्जगामान्यं भ्रमप भूमिदेशम् ॥ ६.८५.३८ ॥
…तो दुसऱ्या भूभागाकडे गेला.
6.85.39
गदापि सा प्राप्य रथं सुचित्रं ।
साश्व ससूतं विनिहत्य सङ्ख्ये।
जगाम भूमिं ज्वलिता महोल्क ।
भ्रष्टाऽम्बराद्गामिव संपतन्ती ॥ ६.८५.३९ ॥
ती गदाही त्या सुंदर रथापर्यंत पोहोचून, युद्धात घोडे व सारथ्यासह त्याचा नाश करून, आकाशातून पडणाऱ्या पेटत्या महोल्केप्रमाणे भूमीवर कोसळली.
6.85.40
आश्चर्यभूतं सुमहत्त्वदीया ।
दृष्ट्वैव तद्भारत संप्रहृष्टाः।
सर्वे विनेदुः सहिताः समन्ता-
त्पुपूजिरे तव पुत्रस्य शौर्यम् ॥ ६.८५.४० ॥
हे भारता, ते अत्यंत अद्भुत दृश्य पाहून तुझे सर्व लोक अत्यंत हर्षित होऊन चहूकडून एकत्र गर्जना करू लागले आणि तुझ्या पुत्राच्या पराक्रमाची पूजा (प्रशंसा) करू लागले.