महाभारत · अध्याय 6.86
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.86.1
विरथं तं समासाद्य चित्रसेनं यशस्विनम् ।
रथमारोपयामास विकर्णस्तनयस्तव ॥ ६.८६.१ ॥
रथहीन यशस्वी चित्रसेनाजवळ जाऊन आपला पुत्र विकर्ण याने त्याला रथावर चढवले.
6.86.2
तस्मिंस्तथा वर्तमाने तुमुले संकुले भृशम् ।
भीष्मः शान्तनवस्तूर्णं युधिष्ठिरमुपाद्रवत् ॥ ६.८६.२ ॥
ते तुमुल आणि गोंधळलेले युद्ध अत्यंत जोराने चालू असताना शंतनूचा पुत्र भीष्म त्वरेने युधिष्ठिराकडे धावला.
6.86.3
ततः सरथनागाश्वाः समकम्पन्त सृञ्जयाः ।
मृत्योरास्यमनुप्राप्तं मेनिरे च युधिष्ठिरम् ॥ ६.८६.३ ॥
तेव्हा रथ, हत्ती, घोडे यांसह सृंजय सर्व थरथरले; युधिष्ठिर मृत्यूच्या मुखी पडला असे त्यांना वाटले.
6.86.4
युधिष्ठिरोऽपि कौरव्यो यमाभ्यां सहितः प्रभुः ।
महेष्वासं नरव्याघ्रं भीष्मं शान्तनवं ययौ ॥ ६.८६.४ ॥
कौरववंशातील प्रभू युधिष्ठिरही दोन यमांसह (नकुल-सहदेव), शंतनूचा पुत्र, महाधनुर्धर, नरश्रेष्ठ भीष्म याच्याकडे गेला.
6.86.5
ततः शरसहस्राणि प्रमुञ्चन्पाण्डवो युधि ।
भीष्मं संछादयामास यथा मेघो दिवाकरम् ॥ ६.८६.५ ॥
तेव्हा युद्धात त्या पांडुपुत्राने हजारो बाण सोडून भीष्माला झाकून टाकले, जसा मेघ सूर्याला झाकतो.
6.86.6
तेन सम्यक्प्रणीतानि शरजालानि मारिष ।
प्रतिजग्राह गाङ्गयः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६.८६.६ ॥
हे माननीया, त्याने नीट सोडलेले बाणांचे जाळे गंगापुत्र भीष्माने शेकडो आणि हजारो करून परतवले.
6.86.7
तथैव शरजालानि भीष्मोणास्तानि मारिष ।
आकाशे समदृश्यन्त स्वगमानां व्रजा इव ॥ ६.८६.७ ॥
हे मारिष, त्याचप्रमाणे भीष्मांचे तप्त बाणसमूह सोडले गेले; ते आकाशात हंसांच्या थव्यांसारखे दिसले.
6.86.8
निमेषार्धेन कौन्तेयं भीष्मः शान्तनवो युधि ।
अदृश्यं समरे चक्रे शरजालेन भारत ॥ ६.८६.८ ॥
हे भारता, शंतनूचा पुत्र भीष्म युद्धात अर्ध निमिषात बाणजालाने कौंतेयाला रणांगणात अदृश्य करता झाला.
6.86.9
ततो युधिष्ठिरे राजा कौरव्यस्य महात्मनः ।
नाराचं प्रेषयामास क्रुद्ध आशीविषोपमम् ॥ ६.८६.९ ॥
तेव्हा कौरववंशातील महात्मा राजाने संतापून युधिष्ठिराकडे विषारी सापासारखा एक नाराच सोडला.
6.86.10
असंप्राप्तं ततस्तं तु क्षुरप्रेण महारथः ।
चच्छेद समरे राजन्भीष्मस्तस्य धनुश्च्युतम् ॥ ६.८६.१० ॥
हे राजा, तेव्हा त्या महारथी भीष्मांनी युद्धात ते पोहोचण्यापूर्वीच क्षुरप्राने त्याचा बाण छेदला, आणि त्याचे धनुष्यही खाली पडले.
6.86.11
तं तु च्छित्वा रणे भीष्मो नाराचं कलसंमितम् ।
नजघ्ने कौरवेन्द्रस्य हयान्काञ्चनभूषणान् ॥ ६.८६.११ ॥
युद्धात तो नाराच छेदून भीष्मांनी कौरवेंद्राच्या सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेल्या घोड्यांना दुसऱ्या बाणाने ठार केले.
6.86.12
हताश्वं तु रथं त्यक्त्वा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
आरुरोह रथं तूर्णं नकुलस्य महात्मनःक ॥ ६.८६.१२ ॥
घोडे मेल्यामुळे रथ सोडून धर्मपुत्र युधिष्ठिर लगेच महात्मा नकुलाच्या रथावर चढले.
6.86.13
यमावपि हि संक्रुद्धः समासाद्य रणे तदा ।
शरैः संछादयामास भीष्मः परपुरंजयः ॥ ६.८६.१३ ॥
तेव्हा युद्धात संतप्त झालेल्या भीष्माने त्या दोन्ही यमांजवळ जाऊन बाणांनी त्यांना झाकून टाकले; तो शत्रुनगरे जिंकणारा होता.
6.86.14
तौ तु दृष्ट्वा महाराज भीष्मबाणप्रपीडितौ ।
जगाम परमां चिन्तां भीष्मस्य वधकाङ्क्षया ॥ ६.८६.१४ ॥
हे महाराज, भीष्माच्या बाणांनी पीडित झालेल्या त्या दोघांना पाहून भीष्माला मारण्याच्या इच्छेने तो अत्यंत चिंतित झाला.
6.86.15
ततो युधिष्ठिरो वश्यान्राज्ञस्तान्समचोदयत् ।
भीष्मं शान्तनवं सर्वे निहतेति सुहृद्गणान् ॥ ६.८६.१५ ॥
मग युधिष्ठिराने त्या वश झालेल्या राजांना प्रवृत्त केले; सर्व सुहृदांना शंतनुपुत्र भीष्म मारला गेला असे सांगितले.
6.86.16
ततस्ते पार्थिवाः सर्वे श्रुत्वा पार्थस्य भाषितम् ।
महता रथवंशेन परिवव्रुः पितामहम् ॥ ६.८६.१६ ॥
मग पार्थाचे बोलणे ऐकून ते सर्व राजे मोठ्या रथसमूहासह पितामह भीष्माभोवती वेढा घालून उभे राहिले.
6.86.17
स समन्तात्परिवृतः पिता देवव्रतस्तव ।
चिक्रीड धनुषा राजन्पातयानो महारथान् ॥ ६.८६.१७ ॥
हे राजा, तुझे पिता देवव्रत भीष्म चहूकडून वेढले गेले; धनुष्याने खेळल्यासारखे महारथींना पाडत राहिले.
6.86.18
तं चरन्तं रणे पार्था ददृशुः कौरवं युधि ।
मृगमध्यं प्रविश्येव यथा सिंहशिशुं वने ॥ ६.८६.१८ ॥
युद्धात संचार करणाऱ्या त्या कौरवाला पार्थांनी पाहिले; वनात हरणांमध्ये शिरलेल्या सिंहाच्या छाव्यासारखा.
6.86.19
तर्जयानं रमे वीरांस्त्रासयानं च सायकैः ।
दृष्ट्वा त्रेसुर्महाराज सिंहं मृगगणा इव ॥ ६.८६.१९ ॥
हे महाराज, वीरांना धमकावत आणि बाणांनी भयभीत करत फिरणाऱ्या त्या सिंहाला पाहून ते सर्व हरिणांच्या कळपाप्रमाणे थरथरले.
6.86.20
रणे भारत सिंहस्य ददृशुः क्षत्रिया गतिम् ।
अग्नेर्वायुसहायस्य यथा कक्षं दिधक्षतः ॥ ६.८६.२० ॥
हे भरतवंशा, युद्धात क्षत्रियांनी त्या सिंहाची गती पाहिली; वाऱ्याच्या साह्याने रानझुडपे जाळणाऱ्या अग्नीसारखी.
6.86.21
शिरांसि रथिनां भीष्मः पातयामास संयुगे ।
तालेभ्यः परिपक्वानि फलानि कुशलो नरः ॥ ६.८६.२१ ॥
भीष्मांनी युद्धात रथिकांची मस्तके पाडली; कुशल माणूस तालवृक्षांवरून पिकलेली फळे पाडावीत तसे.
6.86.22
पतद्भिश्च महाराज शिरोभिर्धरणीतले ।
बभूव तुमुलः शब्दः पततामश्मनामिव ॥ ६.८६.२२ ॥
हे महाराज, जमिनीवर पडणाऱ्या मस्तकांमुळे पडणाऱ्या दगडांसारखा प्रचंड आवाज झाला.
6.86.23
तस्मिन्सुतुमुले युद्धे वर्तमाने भयानके ।
सर्वेषामेव सैन्यानामासीद्व्यतिकरो महान् ॥ ६.८६.२३ ॥
त्या अत्यंत भयानक आणि प्रचंड युद्धात सर्व सैन्यांमध्ये मोठा गोंधळ उडाला.
6.86.24
भिन्नेषु तेषु व्यूहेषु क्षत्रिया इतरेतरम् ।
एकमेकं समाहूय युद्धायैवावतस्थिरे ॥ ६.८६.२४ ॥
ते व्यूह भंगल्यावर क्षत्रिय एकमेकांना आव्हान देऊन, एकेक करून युद्धासाठी उभे राहिले.
6.86.25
शिखण्डी तु समासाद्य भरतानां पितामहम् ।
अभिदुद्राव वेगेन तिष्ठतिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ ६.८६.२५ ॥
परंतु शिखंडी भरतवंशीयांचे पितामह भीष्म यांच्याजवळ जाऊन वेगाने त्यांच्यावर धावला आणि म्हणाला, "थांब, थांब!"
6.86.26
अनादृत्य ततो भीष्मस्तं शिखण्डिनमाहवे ।
प्रययौ सृञ्जयान्क्रुद्धः स्त्रीत्वं तस्य विचिन्तयन् ॥ ६.८६.२६ ॥
तेव्हा भीष्मांनी युद्धात त्या शिखंडीकडे दुर्लक्ष करून, क्रोधाने त्याच्या स्त्रीत्वाचा विचार करत सृंजयांच्या दिशेने प्रयाण केले.
6.86.27
सृंजयास्तु ततो दृष्ट्वा हृष्टं भीष्म महारणे ।
सिंहनादांश्च विविधांश्चक्रुः शङ्खविमिश्रितान् ॥ ६.८६.२७ ॥
नंतर सृंजयांनी महायुद्धात हर्षित झालेले भीष्म पाहिले आणि शंखध्वनींमध्ये मिसळलेले विविध सिंहनाद केले.
6.86.28
ततः प्रववृते युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम् ।
पश्चिमां दिशमासाद्य स्थिते सवितरि प्रभो ॥ ६.८६.२८ ॥
तेव्हा हे प्रभो, सूर्य पश्चिम दिशेला पोहोचून स्थिर झाला असता, रथ आणि हत्ती मिसळलेले युद्ध सुरू झाले.
6.86.29
धृष्टद्युम्नोऽथ पाञ्चाल्यः सात्यकिश्च महारथः ।
पीडयन्तौ भृशं सैन्यं शक्तितोमरवृष्टिभिः ॥ ६.८६.२९ ॥
नंतर पांचाल राजपुत्र धृष्टद्युम्न आणि महारथी सात्यकी शक्ती आणि तोमरांचा वर्षाव करून सैन्याला अत्यंत पीडा देत होते.
6.86.30
शस्त्रैश्च बहुभी राजञ्जघ्नतुस्तावकान्रणे ।
ते हन्यमानाः समरे तावका भरतर्षभ ॥ ६.८६.३० ॥
हे राजा, त्या दोघांनी युद्धात अनेक शस्त्रांनी तुमच्या योद्ध्यांना ठार मारले. हे भरतश्रेष्ठा, तुमचे ते योद्धे युद्धात मारले जात होते.
6.86.31
आर्यां युद्धे मतिं कृत्वा न त्यजन्ति स्म संयुगम् ।
यथोत्साहं तु समरे निजघ्नुस्तावका रणे ॥ ६.८६.३१ ॥
युद्धात आर्य निश्चय धरून ते संग्राम सोडत नव्हते; आपल्या उत्साहानुसार आपल्या लोकांनी रणात प्रहार केले.
6.86.32
तत्राक्रन्दो महानासीत्तावकानां महात्मानाम् ।
वध्यतां समरे राजन्पार्षतेन महात्मना ॥ ६.८६.३२ ॥
तेथे आपल्या महात्म्यांचा मोठा आक्रोश झाला, हे राजन्; युद्धात महात्मा पार्षताकडून ते मारले जात होते.
6.86.33
तं श्रुत्वा निनदं घोरं तावकानां महारथौ ।
विन्दानुविन्दावावन्त्यौ पार्षतं प्रत्युपस्थितौ ॥ ६.८६.३३ ॥
आपल्या लोकांचा तो भयंकर आवाज ऐकून अवंतीचे दोन महारथी विंद व अनुविंद पार्षताकडे पुढे सरसावले.
6.86.34
तौ तस्य तुरगान्हत्वा त्वरमाणौ महारथौ ।
छादयामासतुरुभौ शरवर्षेण पार्षतम् ॥ ६.८६.३४ ॥
ते दोघे महारथी त्वरेने त्याचे घोडे मारून बाणांच्या वर्षावाने पार्षताला दोघांनीही झाकून टाकले.
6.86.35
अवप्लुत्याथ पाञ्चाल्यो रथात्तूर्णं महाबलः ।
आरुरोहक रथं तूर्णं सात्यकेस्तु महात्मनः ॥ ६.८६.३५ ॥
मग पांचालाचा महाबली राजपुत्र रथावरून उडी मारून, तत्काळ महात्मा सात्यकीच्या रथावर चढला.
6.86.36
ततो युधिष्ठिरो राजा महत्या सेनया वृतः ।
आवन्त्यौ समरे क्रुद्धावभ्ययात्स परंतपौ ॥ ६.८६.३६ ॥
तेव्हा प्रचंड सेनेने वेढलेला राजा युधिष्ठिर युद्धात संतप्त झालेल्या त्या दोन शत्रुतापक अवंती राजपुत्रांवर चालून गेला.
6.86.37
तथैव तव पुत्रोऽपि सर्वोद्योगेन मारिष ।
विन्दानुविन्दौ समरे परिवार्यावतस्थिवान् ॥ ६.८६.३७ ॥
त्याचप्रमाणे आपला पुत्रही, हे मान्यवरा, सर्व प्रयत्नांनिशी युद्धात विंद व अनुविंद यांना वेढून उभा राहिला.
6.86.38
अर्जुनश्चापि संक्रुद्धः क्षत्रियान्क्षत्रियर्षभः ।
अयोधयत संग्रामे वज्रपाणिरिवासुरान् ॥ ६.८६.३८ ॥
क्षत्रियांमध्ये श्रेष्ठ अर्जुनही अत्यंत क्रुद्ध होऊन, वज्रपाणी इंद्र जसा असुरांशी लढतो तसा युद्धात क्षत्रियांशी लढला.
6.86.39
द्रोणास्तु समरे क्रुद्धः पुत्रस्य प्रियकृत्तव ।
व्यधमत्सर्वपाञ्चालांस्तूलराशिमिवानलः ॥ ६.८६.३९ ॥
आपल्या पुत्राचा प्रिय करणारा द्रोण युद्धात क्रुद्ध होऊन, अग्नी कापसाच्या राशीला जसा विखुरतो तसे सर्व पांचालांना विखुरून टाकला.
6.86.40
दुर्योधनपुरोगास्तु पुत्रास्तव विशांपते ।
परिवार्य रणे भीष्मं युयुधुः पाण्डवैः सह ॥ ६.८६.४० ॥
हे राजा, दुर्योधनाच्या पुढाकाराने आपले पुत्र युद्धात भीष्माला वेढून पांडवांशी लढले.
6.86.41
ततो दुर्योधनो राजा लोहितायति भास्करे ।
अब्रवीत्तावकान्सर्वांस्त्वरध्वमिति भारत ॥ ६.८६.४१ ॥
तेव्हा राजा दुर्योधन, सूर्य लाल होत असताना, आपल्या सर्वांना म्हणाला, 'त्वरा करा', हे भरतवंशजा.
6.86.42
युध्यतां तु तथा तेषां कुर्वतां कर्म दुष्करम् ।
अस्तं गिरिमथारूढे अप्रकाशति भास्करे ॥ ६.८६.४२ ॥
ते युद्ध करीत असताना व दुष्कर कर्मे करीत असताना, सूर्य अस्ताचलावर चढला आणि त्याचा प्रकाश मंद झाला.
6.86.43
प्रावर्तत नदी घोरा शोणितौघतरङ्गिणी ।
गोमायुगणसंकीर्णा क्षणेन क्षणदामुखे ॥ ६.८६.४३ ॥
रात्रीच्या प्रारंभी क्षणार्धात रक्ताच्या लाटांनी भरलेली एक भयंकर नदी वाहू लागली; ती कोल्ह्यांच्या टोळ्यांनी गजबजलेली होती.
6.86.44
शिवाभिरशिवाभिश्च रुवद्भिर्भैरवं रवम् ।
घोरमायोधनं जज्ञे भूतसङ्घैः समाकुलम् ॥ ६.८६.४४ ॥
कोल्हे आणि अशुभ कोल्ह्यांच्या भयंकर ओरडण्याने ते घोर रणांगण भूतगणांनी भरून गेले.
6.86.45
राक्षसाश्च पिशाचाश्च तथान्ये पिशिताशिनः ।
समन्ततो व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ६.८६.४५ ॥
राक्षस, पिशाच आणि इतर मांसभक्षक चहूकडे शेकडो आणि हजारोंच्या संख्येने दिसू लागले.
6.86.46
अर्जुनोऽथ सुशर्मादीन्राज्ञस्तान्सपदानुगान् ।
विजित्य पृतनामध्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति ॥ ६.८६.४६ ॥
नंतर अर्जुनाने सुशर्मा इत्यादी त्या राजांना, त्यांच्या पायदळ आणि अनुयायांसह सैन्यामध्ये जिंकून आपल्या छावणीकडे गमन केले.
6.86.47
युधिष्टिरोऽपि कौरव्यो भ्रातृभ्यां सहितस्तथा ।
ययौ स्वशिबिरं राजा निशायां सेनया वृतः ॥ ६.८६.४७ ॥
कौरववंशीय राजा युधिष्ठिरही आपल्या दोन भावांसह, सैन्याने वेढलेला, रात्री आपल्या छावणीकडे गेला.
6.86.48
भीमसेनोऽपि राजेन्द्र दुर्योधनमुखान्रथान् ।
अवजित्य ततः सङ्ख्ये ययौ स्वशिबिरं प्रति ॥ ६.८६.४८ ॥
हे राजेंद्रा! भीमसेनानेही दुर्योधनप्रमुख रथींना युद्धात जिंकून नंतर आपल्या छावणीकडे प्रयाण केले.
6.86.49
दुर्योधनोऽपि नृपतिः परिवार्य महारणे ।
भीष्मं शान्तनवं तूर्णं प्रयातः शिबिरं प्रति ॥ ६.८६.४९ ॥
राजा दुर्योधनही महायुद्धात शंतनुपुत्र भीष्मांना वेढून लवकरच छावणीकडे गेला.
6.86.50
द्रोणो द्रौणिः कृपः शल्यः कृतवर्मा च सात्वतः ।
परिवार्य चमूं सर्वाः प्रययुः शिबिरं प्रति ॥ ६.८६.५० ॥
द्रोण, द्रोणपुत्र, कृप, शल्य आणि सात्वत कृतवर्मा यांनी सेनेला वेढून छावणीकडे प्रयाण केले.
6.86.51
तथैव सात्यकी राजन्धृष्टद्युम्नश्च पार्षतः ।
परिवार्य रणे योधान्ययतुः शिबिरं प्रति ॥ ६.८६.५१ ॥
तसेच हे राजा, सात्यकी आणि पृषतपुत्र धृष्टद्युम्न यांनी रणांगणात योद्ध्यांना वेढून छावणीकडे प्रयाण केले.
6.86.52
एवमेते महाराज तावकाः पाण्डवैः सह ।
पर्यवर्तन्त सहिता निशाकाले परंतप ॥ ६.८६.५२ ॥
अशा प्रकारे हे महाराज, आपले हे लोक पांडवांसह एकत्र होऊन, हे परंतप, रात्रीच्या वेळी परत फिरले.
6.86.53
ततः स्वशिबिरं गत्वा पाण्डवाः कुरवस्तथा ।
न्यवसन्त महाराज पूजयन्तः परस्परम् ॥ ६.८६.५३ ॥
नंतर आपापल्या छावणीत जाऊन पांडव आणि कौरव तेथेच राहिले, हे महाराज, परस्परांचा सन्मान करीत.
6.86.54
रक्षां कृत्वा ततः शूरा न्यस्य गुल्मान्यथाविधि ।
अपनीय च शल्यानि स्नात्वा च विविधैर्जलैः ॥ ६.८६.५४ ॥
नंतर शूर वीरांनी रक्षणाची व्यवस्था केली, विधीनुसार टोळ्या नेमल्या, बाण काढले आणि विविध पाण्यांनी स्नान केले.
6.86.55
कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे स्तूयमानाश्च बन्दिभिः ।
गीतवादित्रशब्देन व्यक्रीडन्त यशस्विनः ॥ ६.८६.५५ ॥
स्वस्त्ययन विधी पार पाडलेले सर्व यशस्वी वीर, बंदीजनांकडून स्तुती ऐकत, गीत व वाद्यांच्या नादात आनंद घेऊ लागले.
6.86.56
मुहूर्तादिव तत्सर्वमभवत्स्वर्गसन्निभम् ।
न हि युद्धकथां कांचित्तत्राकुर्वन्महारथाः ॥ ६.८६.५६ ॥
क्षणार्धात ते सर्व स्थान स्वर्गासारखे झाले. तेथे महारथींनी युद्धाची कोणतीही चर्चा केली नाही.
6.86.57
ते प्रसुप्ते बले तत्र परिश्रान्तजने नृप ।
हस्त्यश्वबहुले रात्रौ प्रेक्षणीये बभूवतुः ॥ ६.८६.५७ ॥
हे राजा, हत्ती व घोड्यांनी भरलेले ते सैन्य रात्री झोपी गेले आणि थकलेले लोक विश्रांती घेत असताना ते पाहण्यासारखे झाले.