મહાભારત · અધ્યાય 6.87
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.87.1
परिणाम्य निशां तां तु सुखसुप्ता जनेश्वराः ।
कुरवः पाण्डवाश्चैव पुनर्युद्धाय निर्ययुः ॥ ६.८७.१ ॥
તે રાત્રિ વિતાવીને સુખે સૂતેલા જનેશ્વર કૌરવો અને પાંડવો ફરી યુદ્ધ માટે નીકળ્યા.
6.87.2
ततः शब्दो महानासीत्सेनयोरुभयोर्नृप ।
निर्गच्छमानयोः सङ्ख्ये यथा सागरयोरिव ॥ ६.८७.२ ॥
ત્યારે હે રાજા, બંને સેનાઓ નીકળતી વખતે યુદ્ધમાં બે સાગરો જેવો મહાન અવાજ થયો.
6.87.3
ततो दुर्योधनो राजा चित्रसेनो विविंशतिः ।
भीष्मश्च रथिनां श्रेष्ठो भारद्वाजश्च वै द्विजः ॥ ६.८७.३ ॥
ત્યારે રાજા દુર્યોધન, ચિત્રસેન, વિવિંશતિ, રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ ભીષ્મ અને દ્વિજ ભારદ્વાજ (દ્રોણ) આગળ વધ્યા.
6.87.4
एकीभूताः सुसंयत्ताः कौरवाणां महाचमूम् ।
व्यूहाय विदधू राजन्पाण्डवान्प्रतिदंशितान् ॥ ६.८७.४ ॥
એકઠા થઈને સારી રીતે તૈયાર થયેલા કૌરવોએ, હે રાજા, પાંડવોની સામે પોતાની મહાસેનાને વ્યૂહમાં ગોઠવી.
6.87.5
कूर्मव्यूहं ततः कृत्वा पिता तव विशांपते ।
सागरप्रतिमं घोरं वाहनोर्मितरङ्गिणम् ॥ ६.८७.५ ॥
ત્યારે હે પ્રજાપતિ, તમારા પિતાએ કૂર્મવ્યૂહ રચ્યો; તે સાગર જેવો ભયંકર હતો અને વાહનોના મોજાંથી ભરેલો હતો.
6.87.6
अग्रतः सर्वसैन्यानां भीष्मः शान्तनवो ययौ ।
मालवैर्दाक्षिणात्यैश्च आवन्त्यैश्च समन्वितः ॥ ६.८७.६ ॥
બધી સેનાઓની આગળ શંતનુનો પુત્ર ભીષ્મ માલવો, દાક્ષિણાત્યો અને આવંત્યો સાથે ગયો.
6.87.7
ततोऽनन्तरमेवासीद्भारद्वाजः प्रतापवान ।
पुलिन्दैः पारदैश्चैव तथा क्षुद्रकमालवैः ॥ ६.८७.७ ॥
તેની પછી તરત જ પરાક્રમી ભારદ્વાજ (દ્રોણ) હતા; તેઓ પુલિંદ, પારદ, ક્ષુદ્રક અને માલવો સાથે હતા.
6.87.8
द्रोणादनन्तरं यत्तो भगदत्तः प्रतापवान् ।
मगधैश्च कलिङ्गैश्च पिशाचैश्च विशांपते ॥ ६.८७.८ ॥
દ્રોણ પછી તૈયાર થઈને પરાક્રમી ભગદત્ત આવ્યો; તે મગધો, કલિંગો અને પિશાચો સાથે હતો. હે પ્રજાપતિ!
6.87.9
प्राग्ज्योतिषादनु नृपः कौसल्योऽथ बृहद्बलः ।
मेकलैः कुरुविन्दैश्च त्रैपुरैश्च समन्विताः ॥ ६.८७.९ ॥
પ્રાગ્જ્યોતિષ પછી રાજા કૌસલ્ય બૃહદ્બલ આવ્યો; તે મેકલો, કુરુવિંદો અને ત્રૈપુરો સાથે હતો.
6.87.10
बृहद्बलादनु नृपस्त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपः ।
काम्भोजैर्बहुभिः सार्धं यवनैश्च सहस्रशः ॥ ६.८७.१० ॥
બૃહદ્બલ પછી રાજા ત્રિગર્ત, પ્રસ્થલાધિપ આવ્યો; તે ઘણા કાંબોજો અને હજારો યવનો સાથે હતો.
6.87.11
द्रौणिस्तु रभसः शूरस्त्रैगर्तादनु भारत ।
प्रययौ सिंहनादेन नादयानो धरातलम् ॥ ६.८७.११ ॥
ત્રિગર્તો પછી દ્રોણપુત્ર, શૂર અને વેગવાન, હે ભારત, સિંહનાદ કરતાં ધરતીને ગજાવતા આગળ વધ્યા.
6.87.12
तथा सर्वेण सैन्येन राजा दुर्योधनस्तदा ।
द्रौणेरनन्तरं प्रायात्सोदर्यैः परिवारितः ॥ ६.८७.१२ ॥
એ જ રીતે ત્યારે રાજા દુર્યોધન સંપૂર્ણ સૈન્ય સાથે દ્રોણપુત્ર પછી આગળ વધ્યો; તે ભાઈઓથી ઘેરાયેલો હતો.
6.87.13
दुर्योधनादनु ततः कृपः शारद्वतो ययौ ।
एवमेष महाव्यूहः प्रययौ सागरोपमः ॥ ६.८७.१३ ॥
પછી દુર્યોધનની પાછળ શારદ્વત કૃપ ગયા. આ રીતે આ મહાવ્યૂહ સાગર સમાન આગળ વધ્યો.
6.87.14
रेजुस्तत्र पताकाश्च श्वेतच्छत्राणि भारत ।
अङ्गदान्यत्र चित्राणि महार्हाणि धनूंषि च ॥ ६.८७.१४ ॥
ત્યાં ધ્વજો અને શ્વેત છત્રો ચમક્યાં. હે ભારત, ત્યાં વિચિત્ર અને બહુમૂલ્ય બાજુબંધ તથા ધનુષ્યો પણ ચમક્યાં.
6.87.15
तं तु दृष्ट्वा महाव्यूहं तावकानां महारथः ।
युधिष्ठिरोऽब्रवीत्तूर्णं पार्षतं पृतनापतिम् ॥ ६.८७.१५ ॥
તમારા પક્ષના તે મહાવ્યૂહને જોઈને મહારથી યુધિષ્ઠિરે તરત પૃષતના પુત્ર સેનાપતિને કહ્યું.
6.87.16
पश्य व्यूहं महेष्वास निर्मितं सागरोपमम् ।
प्रतिव्यूहं रणे शूर कुरु क्षिप्रं महारथ ॥ ६.८७.१६ ॥
હે મહાધનુર્ધર, સાગર સમાન રચાયેલ આ વ્યૂહ જુઓ. હે શૂર, હે મહારથી, યુદ્ધમાં તરત તેની સામે પ્રતિવ્યૂહ રચો.
6.87.17
ततः स पार्षतः क्रूरो व्यूहं चक्रे सुदारुणम् ।
श्रृङ्गाटकं महाराज परव्यूहविनाशनम् ॥ ६.८७.१७ ॥
ત્યારે તે ક્રૂર પૃષતપુત્રે અતિ ભયંકર વ્યૂહ રચ્યો. હે મહારાજ, તે શૃંગાટક હતો, શત્રુવ્યૂહનો નાશ કરનાર.
6.87.18
श्रृङ्गाभ्यां भीमसेनश्च सात्यकिश्च महारथः ।
रथैरनेकसाहस्रैस्तथा हयपदातिभिः ॥ ६.८७.१८ ॥
બન્ને શૃંગો પર ભીમસેન અને મહારથી સાત્યકિ હતા. તેમની સાથે હજારો રથો, અશ્વારોહી અને પાયદળ હતાં.
6.87.19
नाभावभून्नरश्रेष्ठः श्वेताश्वः कृष्णसारथिः ।
मध्ये युधिष्ठिरो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ ६.८७.१९ ॥
નરશ્રેષ્ઠ, શ્વેત અશ્વોવાળો, કૃષ્ણ જેનો સારથિ છે તે અર્જુન પણ ત્યાં ગેરહાજર નહોતો. મધ્યમાં રાજા યુધિષ્ઠિર અને માદ્રીના બે પુત્ર પાંડવો હતા.
6.87.20
अथेतरे महेष्वासाः सहसैन्या नराधिपाः ।
व्यूहं तं पूरयामासुर्व्यूहशास्त्रविशारदाः ॥ ६.८७.२० ॥
પછી વ્યૂહશાસ્ત્રમાં નિપુણ બીજા મહાધનુર્ધર રાજાઓ પોતાની સેના સહિત તે વ્યૂહને ભરવા લાગ્યા.
6.87.21
एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः ।
अतिष्ठन्समरे शूरा योद्धुकामा जयैषिणः ॥ ६.८७.२१ ॥
હે ભારત, એ રીતે તે મહાવ્યૂહ રચીને યુદ્ધની ઇચ્છાવાળા, વિજયના અભિલાષી શૂર પાંડવો રણભૂમિમાં ઊભા રહ્યા.
6.87.22
भेरीशब्दैश्च विमलैर्विमिश्रैः शङ्खनिःस्वनैः ।
क्ष्वेडितास्फोटितोत्क्रुष्टैर्नादिताः सर्वतो दिशः ॥ ६.८७.२२ ॥
ભેરીઓના સ્પષ્ટ નાદ અને શંખધ્વનિ સાથે ભળીને, ગર્જના, તાળીઓ અને ચીસોથી બધી દિશાઓ ગાજી ઊઠી.
6.87.23
ततः शूराः समासाद्य समरे ते परस्परम ।
नेत्रैरनिमिषै राजन्नवैक्षन्त परस्परम् ॥ ६.८७.२३ ॥
પછી, હે રાજન, તે શૂરવીરો રણમાં એકબીજાની નજીક આવીને અનિમેષ નેત્રોથી એકબીજાને જોવા લાગ્યા.
6.87.24
मनोभिस्ते मनुष्येन्द्र युद्धं योधाः प्रचक्रिरे ।
पुनराहूय तेऽन्योन्यं शरीरैरपि चक्रिरे ॥ ६.८७.२४ ॥
હે મનુષ્યેન્દ્ર, યોદ્ધાઓએ મનથી યુદ્ધ કર્યું. ફરી એકબીજાને પડકારીને શરીરથી પણ યુદ્ધ કર્યું.
6.87.25
ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम् ।
तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम् ॥ ६.८७.२५ ॥
ત્યારે ભયંકર અને ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું; તમારા અને શત્રુઓના યોદ્ધાઓ એકબીજા પર પ્રહાર કરવા લાગ્યા.
6.87.26
नाराचा निशिताः सङ्ख्ये संपतन्ति स्म भारत ।
व्यात्तानना भयकरा उरगा इव सङ्घशः ॥ ६.८७.२६ ॥
હે ભારત, યુદ્ધમાં તીક્ષ્ણ નારાચ બાણો ખુલ્લા મોંવાળા ભયંકર સર્પોની જેમ ટોળામાં પડતા હતા.
6.87.27
निष्पेतुर्विमलाः शक्त्यस्तैलधौताः सुतेजनाः ।
अम्बुदेभ्यो यथा राजन्भ्राजमानाः शतह्रदाः ॥ ६.८७.२७ ॥
હે રાજન, તેલથી ધોયેલી ચમકતી, તીક્ષ્ણ શક્તિઓ વાદળોમાંથી સો વીજળીઓ પડે તેમ છૂટી.
6.87.28
गदाश्च विमलैः पट्टैः पिनद्धाः स्वर्णभूषिताः ।
पतन्त्यस्तत्र दृस्यन्ते गिरिशृङ्गोपमाः शुभाः ॥ ६.८७.२८ ॥
સોનાથી શણગારેલી, નિર્મળ પટ્ટીઓથી બાંધેલી ગદાઓ ત્યાં પડતી દેખાતી હતી; પર્વતશિખરો જેવી સુંદર.
6.87.29
निस्त्रिंशाश्च व्यदृश्यन्त विमलाम्बरसन्निभाः ।
आर्षभाणि च चर्माणि शतचन्द्राणि भारतत ॥ ६.८७.२९ ॥
નિર્મળ આકાશ જેવી તલવારો દેખાતી હતી; હે ભારત, સો ચંદ્ર-ચિહ્નવાળી બળદચર્મની ઢાલો પણ.
6.87.30
अशोभन्त रणे राजन्पात्यमानानि सर्वशः ।
तेऽन्योन्यं समरे सेने युध्यमाने नराधिप ॥ ६.८७.३० ॥
હે રાજન, યુદ્ધમાં ચોતરફ પડાતા, એકબીજા સાથે લડતા એ બન્ને સૈન્યો શોભતાં હતાં, હે નરાધિપ.
6.87.31
अशोभेतां यथा देवदैत्यसेने समुद्यते ।
अभ्यद्रवन्त समरे तेऽन्योन्यं वै समन्ततः ॥ ६.८७.३१ ॥
ઊભેલી દેવ અને દૈત્ય સેનાઓની જેમ તેઓ શોભી ઊઠ્યા. યુદ્ધમાં તેઓ ચોમેરથી એકબીજા પર તૂટી પડ્યા.
6.87.32
रथास्तु रथिभिस्तूर्णं प्रेषिताः परमाहवे ।
युगैर्युगानि संश्लिष्य युयुधुः पार्थिवर्षभाः ॥ ६.८७.३२ ॥
મહાયુદ્ધમાં રથીઓએ ઝડપથી રથ આગળ ધપાવ્યા. રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ વીરોએ ઝૂંસરીએ ઝૂંસરી ભેરવીને યુદ્ધ કર્યું.
6.87.33
दन्तिनां युध्यमानानां संघर्षात्पावकोऽभवत् ।
दन्तेषु भरतश्रेष्ठ सधूमः सर्वतो दिशम् ॥ ६.८७.३३ ॥
લડતા હાથીઓના ઘર્ષણથી આગ પ્રગટી. હે ભરતશ્રેષ્ઠ, તેમના દાંતોમાંથી ધુમાડા સાથે આગ ચોમેર દિશાઓમાં ફેલાઈ ગઈ.
6.87.34
प्रासैरभिहताः केचिद्गजयोधाः समन्ततः ।
पतमानाः स्म दृश्यन्ते गिरिशृङ्गान्नगा इव ॥ ६.८७.३४ ॥
ભાલાઓથી ઘાયલ થયેલા કેટલાક હાથી-યોદ્ધાઓ ચોમેર પડતા દેખાયા, જાણે પર્વતશિખરો પરથી વૃક્ષો પડતાં હોય.
6.87.35
पादाताश्चाप्यदृश्यन्त निघ्नन्तोऽथ परस्परम् ।
चित्ररूपधराः शूरा नखरप्रासयोधिनः ॥ ६.८७.३५ ॥
પાયદળ સૈનિકો પણ એકબીજાને પ્રહાર કરતા દેખાયા. વિચિત્ર રૂપ ધારણ કરેલા વીરો નખ અને ભાલાથી લડ્યા.
6.87.36
अन्योन्यं ते समासाद्य कुरुपाण्डवसैनिकाः ।
अस्त्रैर्नानाविधैर्घोरै रणे निन्युर्यमक्षयम् ॥ ६.८७.३६ ॥
કૌરવ અને પાંડવ સૈનિકો એકબીજાનો સામનો કરીને યુદ્ધમાં અનેક પ્રકારનાં ભયંકર શસ્ત્રોથી યમલોક મોકલવા લાગ્યા.
6.87.37
ततः शान्तनवो भीष्मो रथघोषेण नादयन् ।
अभ्यागमद्रणे पार्थान्धनुःशब्देन मोहयन् ॥ ६.८७.३७ ॥
ત્યારે શાંતનુના પુત્ર ભીષ્મ રથના ઘોષથી દિશાઓ ગજાવતા, ધનુષ્યના ટંકારથી પાર્થોને મોહ પમાડતા રણમાં તેમની તરફ આગળ વધ્યા.
6.87.38
पाण्डवानां रथाश्चापि नदन्तो भैरवं स्वनम् ।
अभ्यद्रवन्त संयत्ता धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ॥ ६.८७.३८ ॥
પાંડવોના રથો પણ ભયંકર ગર્જના કરતા, યુદ્ધ માટે સજ્જ થઈ, ધૃષ્ટદ્યુમ્નને આગળ રાખીને તેમની તરફ દોડ્યા.
6.87.39
ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत ।
नराश्वरथनागानां व्यतिषक्तं परस्परम् ॥ ६.८७.३९ ॥
ત્યારે હે ભરતવંશી, તમારી અને તેમની સેના વચ્ચે યુદ્ધ શરૂ થયું; મનુષ્યો, ઘોડા, રથ અને હાથીઓ એકબીજામાં ભળી ગયા.