महाभारत · अध्याय 6.87
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.87.1
परिणाम्य निशां तां तु सुखसुप्ता जनेश्वराः ।
कुरवः पाण्डवाश्चैव पुनर्युद्धाय निर्ययुः ॥ ६.८७.१ ॥
ती रात्र घालवून सुखाने झोपलेले जननायक कौरव आणि पांडव पुन्हा युद्धासाठी निघाले.
6.87.2
ततः शब्दो महानासीत्सेनयोरुभयोर्नृप ।
निर्गच्छमानयोः सङ्ख्ये यथा सागरयोरिव ॥ ६.८७.२ ॥
तेव्हा हे राजा, दोन्ही सैन्ये बाहेर पडत असताना रणांगणात दोन समुद्रांप्रमाणे मोठा आवाज झाला.
6.87.3
ततो दुर्योधनो राजा चित्रसेनो विविंशतिः ।
भीष्मश्च रथिनां श्रेष्ठो भारद्वाजश्च वै द्विजः ॥ ६.८७.३ ॥
तेव्हा राजा दुर्योधन, चित्रसेन, विविंशती, रथींमध्ये श्रेष्ठ भीष्म आणि द्विज भारद्वाज (द्रोण) पुढे आले.
6.87.4
एकीभूताः सुसंयत्ताः कौरवाणां महाचमूम् ।
व्यूहाय विदधू राजन्पाण्डवान्प्रतिदंशितान् ॥ ६.८७.४ ॥
एकत्र होऊन चांगले सज्ज झालेल्या कौरवांनी, हे राजा, पांडवांच्या विरोधात आपल्या महासेनेची व्यूहरचना केली.
6.87.5
कूर्मव्यूहं ततः कृत्वा पिता तव विशांपते ।
सागरप्रतिमं घोरं वाहनोर्मितरङ्गिणम् ॥ ६.८७.५ ॥
तेव्हा हे प्रजापती, तुमच्या पित्याने कूर्मव्यूह रचला; तो समुद्रासारखा भयंकर होता आणि वाहनांच्या लाटांनी भरलेला होता.
6.87.6
अग्रतः सर्वसैन्यानां भीष्मः शान्तनवो ययौ ।
मालवैर्दाक्षिणात्यैश्च आवन्त्यैश्च समन्वितः ॥ ६.८७.६ ॥
सर्व सैन्याच्या पुढे शंतनूचा पुत्र भीष्म मालव, दाक्षिणात्य आणि आवंत्यांसह गेला.
6.87.7
ततोऽनन्तरमेवासीद्भारद्वाजः प्रतापवान ।
पुलिन्दैः पारदैश्चैव तथा क्षुद्रकमालवैः ॥ ६.८७.७ ॥
त्यानंतर लगेच पराक्रमी भारद्वाज (द्रोण) होते; ते पुलिंद, पारद, क्षुद्रक आणि मालवांसह होते.
6.87.8
द्रोणादनन्तरं यत्तो भगदत्तः प्रतापवान् ।
मगधैश्च कलिङ्गैश्च पिशाचैश्च विशांपते ॥ ६.८७.८ ॥
द्रोणानंतर सज्ज झालेला पराक्रमी भगदत्त आला; तो मगध, कलिंग आणि पिशाचांसह होता. हे प्रजापते!
6.87.9
प्राग्ज्योतिषादनु नृपः कौसल्योऽथ बृहद्बलः ।
मेकलैः कुरुविन्दैश्च त्रैपुरैश्च समन्विताः ॥ ६.८७.९ ॥
प्राग्ज्योतिषानंतर राजा कौसल्य बृहद्बल आला; तो मेकल, कुरुविंद आणि त्रैपुरांसह होता.
6.87.10
बृहद्बलादनु नृपस्त्रिगर्तः प्रस्थलाधिपः ।
काम्भोजैर्बहुभिः सार्धं यवनैश्च सहस्रशः ॥ ६.८७.१० ॥
बृहद्बलानंतर राजा त्रिगर्त, प्रस्थलाधिप आला; तो अनेक काम्बोज आणि हजारो यवनांसह होता.
6.87.11
द्रौणिस्तु रभसः शूरस्त्रैगर्तादनु भारत ।
प्रययौ सिंहनादेन नादयानो धरातलम् ॥ ६.८७.११ ॥
त्रिगर्तांनंतर द्रोणपुत्र, शूर आणि वेगवान, हे भारता, सिंहनाद करीत पृथ्वी दुमदुमवीत पुढे गेला.
6.87.12
तथा सर्वेण सैन्येन राजा दुर्योधनस्तदा ।
द्रौणेरनन्तरं प्रायात्सोदर्यैः परिवारितः ॥ ६.८७.१२ ॥
तसेच तेव्हा राजा दुर्योधन संपूर्ण सैन्यासह द्रोणपुत्रानंतर पुढे गेला; तो बंधूंनी वेढलेला होता.
6.87.13
दुर्योधनादनु ततः कृपः शारद्वतो ययौ ।
एवमेष महाव्यूहः प्रययौ सागरोपमः ॥ ६.८७.१३ ॥
नंतर दुर्योधनामागे शारद्वत कृप गेले. अशा प्रकारे हा महाव्यूह सागराप्रमाणे पुढे सरकला.
6.87.14
रेजुस्तत्र पताकाश्च श्वेतच्छत्राणि भारत ।
अङ्गदान्यत्र चित्राणि महार्हाणि धनूंषि च ॥ ६.८७.१४ ॥
तेथे ध्वज आणि पांढरे छत्र चमकले. हे भारता, तेथे विचित्र आणि मौल्यवान बाजूबंद व धनुष्येही चमकली.
6.87.15
तं तु दृष्ट्वा महाव्यूहं तावकानां महारथः ।
युधिष्ठिरोऽब्रवीत्तूर्णं पार्षतं पृतनापतिम् ॥ ६.८७.१५ ॥
तुमच्या सैन्याचा तो महाव्यूह पाहून महारथी युधिष्ठिराने तत्काळ पृषताचा पुत्र सेनापती यास म्हटले.
6.87.16
पश्य व्यूहं महेष्वास निर्मितं सागरोपमम् ।
प्रतिव्यूहं रणे शूर कुरु क्षिप्रं महारथ ॥ ६.८७.१६ ॥
हे महाधनुर्धरा, सागरासारखा रचलेला हा व्यूह पाहा. हे शूरा, महारथी, युद्धात त्याच्याविरुद्ध तत्काळ प्रतिव्यूह रचा.
6.87.17
ततः स पार्षतः क्रूरो व्यूहं चक्रे सुदारुणम् ।
श्रृङ्गाटकं महाराज परव्यूहविनाशनम् ॥ ६.८७.१७ ॥
तेव्हा त्या क्रूर पृषताच्या पुत्राने अत्यंत भयंकर व्यूह रचला. हे महाराजा, तो शृंगाटक होता, शत्रूचा व्यूह नष्ट करणारा.
6.87.18
श्रृङ्गाभ्यां भीमसेनश्च सात्यकिश्च महारथः ।
रथैरनेकसाहस्रैस्तथा हयपदातिभिः ॥ ६.८७.१८ ॥
दोन्ही शिंगांवर भीमसेन आणि महारथी सात्यकी होते. त्यांच्यासोबत हजारो रथ, घोडेस्वार व पायदळ होते.
6.87.19
नाभावभून्नरश्रेष्ठः श्वेताश्वः कृष्णसारथिः ।
मध्ये युधिष्ठिरो राजा माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥ ६.८७.१९ ॥
नरश्रेष्ठ, पांढऱ्या घोड्यांचा, कृष्ण ज्याचा सारथी आहे तो अर्जुनही तेथे नव्हता असे नाही. मध्यभागी राजा युधिष्ठिर होते आणि माद्रीचे दोन पुत्र पांडव होते.
6.87.20
अथेतरे महेष्वासाः सहसैन्या नराधिपाः ।
व्यूहं तं पूरयामासुर्व्यूहशास्त्रविशारदाः ॥ ६.८७.२० ॥
नंतर व्यूहशास्त्रात निष्णात असलेले इतर महाधनुर्धर राजे आपापल्या सैन्यासह तो व्यूह भरू लागले.
6.87.21
एवमेतं महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः ।
अतिष्ठन्समरे शूरा योद्धुकामा जयैषिणः ॥ ६.८७.२१ ॥
हे भारता, अशा प्रकारे तो महाव्यूह रचून युद्धाची इच्छा धरणारे, विजय शोधणारे शूर पांडव रणांगणात उभे राहिले.
6.87.22
भेरीशब्दैश्च विमलैर्विमिश्रैः शङ्खनिःस्वनैः ।
क्ष्वेडितास्फोटितोत्क्रुष्टैर्नादिताः सर्वतो दिशः ॥ ६.८७.२२ ॥
भेरींच्या स्वच्छ नादांनी आणि शंखध्वनींनी मिसळून, गर्जना, टाळ्या व आरोळ्यांनी सर्व दिशा दुमदुमल्या.
6.87.23
ततः शूराः समासाद्य समरे ते परस्परम ।
नेत्रैरनिमिषै राजन्नवैक्षन्त परस्परम् ॥ ६.८७.२३ ॥
नंतर, हे राजा, ते शूर रणांगणात एकमेकांजवळ येऊन न डोळे मिटता एकमेकांकडे पाहू लागले.
6.87.24
मनोभिस्ते मनुष्येन्द्र युद्धं योधाः प्रचक्रिरे ।
पुनराहूय तेऽन्योन्यं शरीरैरपि चक्रिरे ॥ ६.८७.२४ ॥
हे नरेंद्रा, योद्ध्यांनी मनाने युद्ध केले. पुन्हा एकमेकांना आव्हान देऊन शरीरानेही युद्ध केले.
6.87.25
ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम् ।
तावकानां परेषां च निघ्नतामितरेतरम् ॥ ६.८७.२५ ॥
तेव्हा भयंकर आणि भीतिदायक युद्ध सुरू झाले; आपले आणि शत्रूचे योद्धे एकमेकांवर प्रहार करू लागले.
6.87.26
नाराचा निशिताः सङ्ख्ये संपतन्ति स्म भारत ।
व्यात्तानना भयकरा उरगा इव सङ्घशः ॥ ६.८७.२६ ॥
हे भारता, युद्धात तीक्ष्ण नाराच बाण मुखे उघडलेल्या भयंकर सर्पांसारखे समूहाने पडत होते.
6.87.27
निष्पेतुर्विमलाः शक्त्यस्तैलधौताः सुतेजनाः ।
अम्बुदेभ्यो यथा राजन्भ्राजमानाः शतह्रदाः ॥ ६.८७.२७ ॥
हे राजा, तेलाने धुतलेली तेजस्वी, धारदार शक्ती मेघांमधून शेकडो विजा पडाव्यात तशी झेपावली.
6.87.28
गदाश्च विमलैः पट्टैः पिनद्धाः स्वर्णभूषिताः ।
पतन्त्यस्तत्र दृस्यन्ते गिरिशृङ्गोपमाः शुभाः ॥ ६.८७.२८ ॥
सोन्याने सजवलेल्या, निर्मळ पट्ट्यांनी बांधलेल्या गदा तेथे पडताना दिसत होत्या; पर्वतशिखरांसारख्या सुंदर.
6.87.29
निस्त्रिंशाश्च व्यदृश्यन्त विमलाम्बरसन्निभाः ।
आर्षभाणि च चर्माणि शतचन्द्राणि भारतत ॥ ६.८७.२९ ॥
निर्मळ आकाशासारखी तलवारी दिसत होत्या; हे भारता, शंभर चंद्रचिन्हांच्या ऋषभ-चर्माच्या ढालीही.
6.87.30
अशोभन्त रणे राजन्पात्यमानानि सर्वशः ।
तेऽन्योन्यं समरे सेने युध्यमाने नराधिप ॥ ६.८७.३० ॥
हे राजा, युद्धात सर्वत्र पाडली जात असताना, एकमेकांशी लढणारी ती दोन्ही सेना शोभून दिसत होती, हे नराधिपा.
6.87.31
अशोभेतां यथा देवदैत्यसेने समुद्यते ।
अभ्यद्रवन्त समरे तेऽन्योन्यं वै समन्ततः ॥ ६.८७.३१ ॥
उठलेल्या देव आणि दैत्य सेनांप्रमाणे ती शोभली. युद्धात ते सर्व बाजूंनी एकमेकांवर धावून गेले.
6.87.32
रथास्तु रथिभिस्तूर्णं प्रेषिताः परमाहवे ।
युगैर्युगानि संश्लिष्य युयुधुः पार्थिवर्षभाः ॥ ६.८७.३२ ॥
महायुद्धात रथी लवकर रथ पुढे दामटले. राजांमधील श्रेष्ठ वीरांनी जूपाला जू भिडवून युद्ध केले.
6.87.33
दन्तिनां युध्यमानानां संघर्षात्पावकोऽभवत् ।
दन्तेषु भरतश्रेष्ठ सधूमः सर्वतो दिशम् ॥ ६.८७.३३ ॥
लढणाऱ्या हत्तींच्या घर्षणाने अग्नी प्रकटला. हे भरतश्रेष्ठा, त्यांच्या सुळ्यांमधून धुरासह अग्नी सर्व दिशांत पसरला.
6.87.34
प्रासैरभिहताः केचिद्गजयोधाः समन्ततः ।
पतमानाः स्म दृश्यन्ते गिरिशृङ्गान्नगा इव ॥ ६.८७.३४ ॥
भाल्यांनी घायाळ झालेले काही गजयोद्धे सर्व बाजूंनी पडताना दिसले, जणू पर्वतशिखरांवरून वृक्ष कोसळत आहेत.
6.87.35
पादाताश्चाप्यदृश्यन्त निघ्नन्तोऽथ परस्परम् ।
चित्ररूपधराः शूरा नखरप्रासयोधिनः ॥ ६.८७.३५ ॥
पायदळ सैनिकही एकमेकांवर प्रहार करताना दिसले. विचित्र रूप धारण केलेले शूर नखे आणि भाले वापरून लढत होते.
6.87.36
अन्योन्यं ते समासाद्य कुरुपाण्डवसैनिकाः ।
अस्त्रैर्नानाविधैर्घोरै रणे निन्युर्यमक्षयम् ॥ ६.८७.३६ ॥
कुरु आणि पांडव सैनिक एकमेकांना भिडून युद्धात अनेक प्रकारच्या भयंकर अस्त्रांनी यमलोकी पाठवू लागले.
6.87.37
ततः शान्तनवो भीष्मो रथघोषेण नादयन् ।
अभ्यागमद्रणे पार्थान्धनुःशब्देन मोहयन् ॥ ६.८७.३७ ॥
तेव्हा शंतनूचा पुत्र भीष्म रथाच्या घर्घराटाने दिशा दुमदुमवीत, धनुष्याच्या टणत्काराने पार्थांना मोहवीत रणात त्यांच्यावर चाल करून आला.
6.87.38
पाण्डवानां रथाश्चापि नदन्तो भैरवं स्वनम् ।
अभ्यद्रवन्त संयत्ता धृष्टद्युम्नपुरोगमाः ॥ ६.८७.३८ ॥
पांडवांचे रथही भयंकर गर्जना करीत, युद्धास सिद्ध होऊन, धृष्टद्युम्नाला पुढे ठेवून त्यांच्यावर धावून गेले.
6.87.39
ततः प्रववृते युद्धं तव तेषां च भारत ।
नराश्वरथनागानां व्यतिषक्तं परस्परम् ॥ ६.८७.३९ ॥
तेव्हा हे भरतवंशजा, तुमच्या आणि त्यांच्या सैन्यात युद्ध सुरू झाले; नर, अश्व, रथ आणि हत्ती एकमेकांत मिसळून गेले.