মহাভারত · অধ্যায় 6.88
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.88.1
भीष्मं तु समरे क्रुद्धं प्रतपन्तं समन्ततः ।
न शेकुः पाण्डवा द्रष्टुं तपन्तमिव भास्करम् ॥ ६.८८.१ ॥
যুদ্ধে ক্রুদ্ধ হয়ে চারদিকে তপ্ত ভীষ্মকে, তপ্ত সূর্যের মতো, পাণ্ডবেরা দেখতেই পারলেন না।
6.88.2
ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात् ।
अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं मर्दयन्तं शितैः शरैः ॥ ६.८८.२ ॥
তখন ধর্মপুত্রের আদেশে সমস্ত সেনা, তীক্ষ্ণ বাণে পিষ্টকারী গাঙ্গেয়ের দিকে ছুটে গেল।
6.88.3
स तु भीष्मो रणश्लाघी तोमकान्सहसृज्जयान् ।
पाञ्चालांश्च महेष्वासान्पातयामास सायकैः ॥ ६.८८.३ ॥
রণপ্রশংসিত সেই ভীষ্ম তোমর, সহস্রঞ্জয় ও মহাধনুর্ধর পাঞ্চালদের বাণে ভূপাতিত করলেন।
6.88.4
ते वध्यमाना भीष्मेण पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ।
भीष्ममेवाभ्ययुस्तूर्णं त्यक्त्वा मृत्युकृतं भयम् ॥ ६.८८.४ ॥
ভীষ্মের হাতে নিহত হতে থাকা পাঞ্চালেরা পাণ্ডবদের সঙ্গে মৃত্যুভয় ত্যাগ করে দ্রুত ভীষ্মের দিকেই ধাবিত হলেন।
6.88.5
स तेषां रथिनां वीरो भीष्मः शान्तनवो युधि ।
चिच्छेद सहसा राजन्बाहूनथ शिरांसि च ॥ ६.८८.५ ॥
হে রাজন্! সেই রথীদের মধ্যে বীর শান্তনুপুত্র ভীষ্ম যুদ্ধে সহসা তাঁদের বাহু ও মস্তক ছিন্ন করলেন।
6.88.6
विरथान्रथिनश्चक्रे पिता देवव्रतस्तव ।
पतितान्युत्तमाङ्गानि हयेभ्यो हयसादिनाम् ॥ ६.८८.६ ॥
আপনার পিতা দেবব্রত (ভীষ্ম) রথীদের রথহীন করলেন; অশ্বারোহীদের মস্তক ঘোড়ার পিঠ থেকে ভূপতিত হল।
6.88.7
निर्मनुष्यांश्च मातङ्गाञ्शयानान्पर्वतोपमान् ।
अपश्याम महाराज भीष्मास्त्रेण प्रमाथितान् ॥ ६.८८.७ ॥
হে মহারাজ, ভীষ্মের অস্ত্রে আহত, পর্বতের মতো শায়িত, মানুষশূন্য হস্তীসমূহ আমরা দেখলাম।
6.88.8
न तत्रासीत्पुमान्कश्चित्पाण्डवानां विशांपते ।
अन्यत्र रथिनां श्रेष्ठद्भीमसेनान्महाबलात् ॥ ६.८८.८ ॥
হে প্রভু, সেখানে রথীশ্রেষ্ঠ মহাবল ভীমসেন ছাড়া পাণ্ডবদের আর কেউ ছিলেন না।
6.88.9
स हि भीष्मं समासाद्य छादयामास सायकैः ।
ततो निष्टानको घोरो भीष्मभीमसमागमे ॥ ६.८८.९ ॥
তিনি ভীষ্মের কাছে গিয়ে বাণে তাঁকে আচ্ছন্ন করলেন। তখন ভীষ্ম ও ভীমের সংঘর্ষে ভয়ংকর কোলাহল উঠল।
6.88.10
बभूव सर्वसैन्यानां घोररूपो भयानकः ।
तथैव पाण्डवा हृष्टाः सिंहनादमथानदन् ॥ ६.८८.१० ॥
তা সমস্ত সেনার কাছে ভয়ংকর ও ভীতিপ্রদ রূপ ধারণ করল। তেমনই হৃষ্ট পাণ্ডবেরা সিংহনাদ করলেন।
6.88.11
ततो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः परिवारितः ।
भीष्मं जुगोप समरे वर्तमाने जनक्षये ॥ ६.८८.११ ॥
তারপর রাজা দুর্যোধন ভ্রাতাদের দ্বারা পরিবেষ্টিত হয়ে, জনক্ষয়কারী সেই যুদ্ধে ভীষ্মকে রক্ষা করলেন।
6.88.12
भीमस्तु सारथिं हत्वा भीष्मस्य रथिनां वरः ।
प्रद्रुताश्वे रथे तस्मिन्द्रवमाणे समन्ततः ॥ ६.८८.१२ ॥
কিন্তু রথীশ্রেষ্ঠ ভীম ভীষ্মের সারথিকে বধ করলেন; সেই রথের অশ্বগুলি পালাল, রথটি চারদিকে ছুটতে লাগল।
6.88.13
सुनाभस्य शरेणाशु शिरश्चिच्छेद भारत ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतो न्यपतद्भुवि ॥ ६.८८.१३ ॥
হে ভারত, ভীম সুনাভের মাথা এক তীক্ষ্ণ ক্ষুরপ্র বাণে সহসা কেটে ফেললেন। সে নিহত হয়ে ভূমিতে পড়ে গেল।
6.88.14
हते तस्मिन्महाराज तव पुत्रे महारथे ।
नामृष्यन्त रणे शूराः सोदराः सप्त संयुगे ॥ ६.८८.१४ ॥
হে মহারাজ, আপনার সেই মহারথী পুত্র যুদ্ধে নিহত হলে তার সাতজন সহোদর বীর তা সহ্য করতে পারলেন না।
6.88.15
आदित्यकेतुर्बह्वाशी कुण्डधारो महोदरः ।
अपराजितः पण्डितको विशालाक्षः सुदुर्जयः ॥ ६.८८.१५ ॥
আদিত্যকেতু, বহ্বাশী, কুণ্ডধার, মহোদর, অপরাজিত, পণ্ডিতক, বিশালাক্ষ ও সুদুর্জয়।
6.88.16
पाण्डवं चित्रसन्नाहा विचित्रकवचध्वजाः ।
अभ्यद्रवन्त संग्रामे योद्धुकामारिमर्दनाः ॥ ६.८८.१६ ॥
বিচিত্র বর্ম ও বিচিত্র ধ্বজাধারী, যুদ্ধেচ্ছু, শত্রুমর্দনকারী যোদ্ধারা যুদ্ধে পাণ্ডবের দিকে ছুটে গেল।
6.88.17
महोदरस्तु समरे भीमं विव्याध पत्रिभिः ।
नवभिर्वद्रसंकाशैर्नमुचिं वृत्रहा यथा ॥ ६.८८.१७ ॥
আর মহোদর যুদ্ধে বজ্রসদৃশ নয়টি বাণে ভীমকে বিদ্ধ করল, যেমন বৃত্রহন্তা ইন্দ্র নমুচিকে বিদ্ধ করেছিলেন।
6.88.18
आदित्यकेतुः सप्तत्या बह्वाशी चापि पञ्चभिः ।
नवत्या कुण्डधारश्च विशालाक्षश्च पञ्चभिः ॥ ६.८८.१८ ॥
আদিত্যকেতু সত্তরটি, বহ্বাশী পাঁচটি, কুণ্ডধার নব্বইটি এবং বিশালাক্ষ পাঁচটি (বাণে বিদ্ধ করলেন)।
6.88.19
अपराजितो महाराज पराजिष्णुर्महारथम् ।
शरैर्बहुभिरानर्च्छद्भीमसेनं महाबलम् ॥ ६.८८.१९ ॥
হে মহারাজ, অপরাজিত ও পরাজিষ্ণু মহাবলী ভীমসেন, সেই মহারথীকে বহু বাণে আঘাত করলেন।
6.88.20
रणे पण्डितकश्चैनं त्रिभिर्बाणैः समार्पयत् ।
स तं न ममृषे भीमः शत्रुभिर्वधमाहवे ॥ ६.८८.२० ॥
যুদ্ধে পণ্ডিতক তাঁকে তিনটি বাণে বিদ্ধ করল। ভীম শত্রুদের সেই আঘাত যুদ্ধে সহ্য করতে পারলেন না।
6.88.21
धनुः प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्सनः ।
शिरश्चिच्छेद समरे शरेणानतपर्वणा ॥ ६.८८.२१ ॥
বাম হাতে ধনুক দৃঢ়ভাবে চেপে ধরে শত্রুদমনকারী সেই বীর যুদ্ধে নত-পর্ব বাণে তার মস্তক ছেদন করলেন।
6.88.22
अपराजितस्य सुनसं तव पुत्रस्य संयुगे ।
पराजितस्य भीमेन कृत्तं गामपतच्छिरः ॥ ६.८८.२२ ॥
যুদ্ধে আপনার পুত্র অপরাজিতের সুন্দর নাসিকাযুক্ত মস্তক ভীম ছেদন করলে তা ভূমিতে পতিত হল।
6.88.23
अथापरेण भल्लेन कुण्डधारं महारथम् ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय सर्वलोकस्य पश्यतः ॥ ६.८८.२३ ॥
তারপর অন্য এক ভল্ল বাণে সকলের সামনে মহারথী কুণ্ডধারকে মৃত্যুলোকে প্রেরণ করলেন।
6.88.24
ततः पुनरमेयात्मा प्रसंधाय शिलीमुखम् ।
प्रेषयामास समरे पण्डितं प्रति भारत ॥ ६.८८.२४ ॥
তারপর অপরিমিতাত্মা বীর আবার শিলীমুখ বাণ যোজনা করে, হে ভারত, যুদ্ধে পণ্ডিতের প্রতি নিক্ষেপ করলেন।
6.88.25
स शरः पण्डितं हत्वा विवेश धरणीतलम् ।
यथा नरं निहत्याशु भुजगः कालचोदितः ॥ ६.८८.२५ ॥
সেই বাণ পণ্ডিতকে বধ করে ভূতলে প্রবেশ করল, যেমন কালচালিত সাপ মানুষকে দংশন করে দ্রুত মাটিতে ঢুকে যায়।
6.88.26
विशालाक्षशिरश्छित्त्वा पातयामास भूतले ।
त्रिभिः शरैरदीनात्मा स्मरन्क्लेशं पुरातनम् ॥ ६.८८.२६ ॥
বিশালাক্ষের মস্তক ছেদন করে তাকে ভূমিতে পাতিত করলেন; অদীনচিত্তে, পুরনো ক্লেশ স্মরণ করে তিন বাণে তিনি তা সম্পন্ন করলেন।
6.88.27
महोदरं महेष्वासं नाराचेन स्तनान्तरे ।
विव्याध समरे राजन्स हतो न्यपतद्भुवि ॥ ६.८८.२७ ॥
হে রাজন! যুদ্ধে বৃহৎ-উদর মহাধনুর্ধর লৌহবাণে বক্ষের মাঝে বিদ্ধ করলেন; সে নিহত হয়ে ভূমিতে পড়ে গেল।
6.88.28
आदित्यकेतोः केतुं च च्छित्त्वा बाणेन संयुगे ।
भल्लेन भृशतीक्ष्णेन शिरश्चिच्छेद भारत ॥ ६.८८.२८ ॥
যুদ্ধে আদিত্যকেতুর ধ্বজা বাণে ছিন্ন করে, অতি তীক্ষ্ণ ভল্ল বাণে তার মস্তক ছেদন করলেন, হে ভারত।
6.88.29
बह्वाशिनं तत भीमः शरेणानतर्वणा ।
प्रेषयामास संक्रुद्धो यमस्य सदनं प्रति ॥ ६.८८.२९ ॥
তখন ক্রুদ্ধ ভীম অব্যর্থ বাণে সেই বহুভোজীকে যমের আলয়ের দিকে পাঠালেন।
6.88.30
प्रदुद्रुवुस्ततस्तेऽन्ये पुत्रास्तव विशांपते ।
मन्यमाना हि तत्सत्यं सभायां तस्य भाषितम् ॥ ६.८८.३० ॥
তখন হে প্রজাপতি! তোমার অন্য পুত্রেরা পালাল, সভায় তার কথা সত্য বলে মনে করে।
6.88.31
ततो दुर्योधनो राजा भ्रातृव्यसनकर्शितः ।
अब्रवीत्तावकान्योधान्भीमोऽयं वध्यतामिति ॥ ६.८८.३१ ॥
তখন ভ্রাতাদের বিপর্যয়ে কাতর রাজা দুর্যোধন আপনার যোদ্ধাদের বললেন, 'এই ভীমকে বধ করা হোক।'
6.88.32
एवमेते महेष्वासाः पुत्रास्त्व विशांपते ।
भ्रातॄन्संदृश्य निहतान्प्रस्मरंस्ते हि तद्वचः ॥ ६.८८.३२ ॥
হে রাজন, এভাবে আপনার সেই মহাধনুর্ধর পুত্ররা নিহত ভ্রাতাদের দেখে সেই কথাটি স্মরণ করল।
6.88.33
यदुक्तवान्महाप्राज्ञः क्षत्ता हितमनामयम् ।
तदिदं समनुप्राप्तं वचनं दिव्यदर्शिनः ॥ ६.८८.३३ ॥
মহাপ্রাজ্ঞ ক্ষত্তা (বিদুর) যে হিতকর ও কল্যাণময় কথা বলেছিলেন, দিব্যদর্শীর সেই বাণী এখন সত্য হয়ে উপস্থিত হয়েছে।
6.88.34
लोभमोहसमाविष्टः पुत्रप्रीत्या जनाधिप ।
न बुध्यसे पुरा यत्तत्तथ्यमुक्तं वचो महत् ॥ ६.८८.३४ ॥
হে জনাধিপ, লোভ ও মোহে আচ্ছন্ন হয়ে পুত্রস্নেহে আপনি পূর্বে সেই সত্য ও মহৎ বাক্য বুঝতে পারেননি।
6.88.35
तथैव च वधार्थाय पुत्राणां पाण्डवो बली ।
नूनं जातो महाबाहुर्यथा हन्ति स्म कौरवान् ॥ ६.८८.३५ ॥
তেমনই, পুত্রদের বধের জন্য বলবান পাণ্ডব, মহাবাহু, নিশ্চয়ই জন্মেছেন; তিনি কৌরবদের বধ করেন।
6.88.36
ततो दुरयोधनो राजा भीष्ममासाद्य संयुगे ।
दुःखेन महताऽऽविष्टो विललाप सुदुःखितः ॥ ६.८८.३६ ॥
তখন রাজা দুর্যোধন যুদ্ধে ভীষ্মের কাছে গিয়ে, মহা দুঃখে আবিষ্ট হয়ে, অত্যন্ত শোকার্ত হয়ে বিলাপ করলেন।
6.88.37
निहता भ्रातरः शूरा भीमसेनेन मे युधि ।
यतमानास्तथान्येऽपि हन्यन्ते सर्वसैनिकाः ॥ ६.८८.३७ ॥
যুদ্ধে ভীমসেন আমার বীর ভ্রাতাদের বধ করেছে; যারা লড়াই করছিল সেই অন্যরাও, সমস্ত সৈনিকরাও নিহত হচ্ছে।
6.88.38
भवांश्च मध्यस्थतया नित्यमस्मानुपेक्षते ।
सोऽहं कुपथमारूढः पश्य दैवमिदं मम ॥ ६.८८.३८ ॥
আপনি সর্বদা মধ্যস্থতার ভান করে আমাদের উপেক্ষা করেছেন; আমি কুপথে আরূঢ় হয়েছি — দেখুন, এটাই আমার ভাগ্য।
6.88.39
एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं पिता देवव्रतस्तव ।
दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्समाश्रुलोचनः ॥ ६.८८.३९ ॥
এই নিষ্ঠুর বাক্য শুনে তোমার পিতা দেবব্রত (ভীষ্ম) অশ্রুসিক্ত নয়নে দুর্যোধনকে এই কথা বললেন।
6.88.40
उक्तमेतन्मया पूर्वं द्रोणेन विदुरेण च ।
गान्धार्या च यशस्विन्या तत्त्वं तात न बुद्धवान् ॥ ६.८८.४० ॥
এই কথা আমি পূর্বেই বলেছি; দ্রোণ, বিদুর এবং যশস্বিনী গান্ধারীও বলেছেন; হে বৎস, তুমি সত্য বোঝোনি।
6.88.41
समयश्च मया पूर्वं कृतो वै शत्रुकर्शन ।
नाहंयुधि नियोक्तव्यो नाप्याचार्यः कथंचना ॥ ६.८८.४१ ॥
হে শত্রুদমনকারী, আমি পূর্বে একটি চুক্তি করেছিলাম: যুদ্ধে আমাকে কোনোভাবেই নিয়োজিত করা চলবে না, আচার্যকেও (দ্রোণকে) নয়।
6.88.42
यय हि धर्तराष्ट्राणां भीमो द्रक्ष्यति संयुगे ।
हनिष्यति रणे नित्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ६.८८.४२ ॥
ভীম যুদ্ধে ধৃতরাষ্ট্রের পুত্রদের দেখবে এবং রণক্ষেত্রে তাদের সর্বদা বধ করবে — এ কথা আমি তোমাকে সত্যই বলছি।
6.88.43
स त्वं राजन्स्थिरो भूत्वा रणे कृत्वा दृढां मतिम् ।
योधयस्व रणे पार्थान्स्वर्गं कृत्वा परायणम् ॥ ६.८८.४३ ॥
হে রাজা, তুমি স্থির হয়ে, যুদ্ধে দৃঢ় সংকল্প করে, স্বর্গকে পরম লক্ষ্য মেনে পার্থদের সঙ্গে যুদ্ধ করো।
6.88.44
न शक्यः पाण्डवा जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ।
तस्माद्युद्धे स्थिरां कृत्वा मतिं युद्ध्यस्व भारत ॥ ६.८८.४४ ॥
ইন্দ্রসহ দেবতা ও অসুরদের দ্বারাও পাণ্ডবদের জয় করা সম্ভব নয়। অতএব, হে ভারত, যুদ্ধে স্থির সংকল্প করে যুদ্ধ করো।