महाभारत · अध्याय 6.88
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.88.1
भीष्मं तु समरे क्रुद्धं प्रतपन्तं समन्ततः ।
न शेकुः पाण्डवा द्रष्टुं तपन्तमिव भास्करम् ॥ ६.८८.१ ॥
युद्धात क्रुद्ध होऊन सर्वत्र तापणाऱ्या भीष्माकडे, तापणाऱ्या सूर्याप्रमाणे, पांडवांना पाहणे शक्य झाले नाही.
6.88.2
ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात् ।
अभ्यद्रवन्त गाङ्गेयं मर्दयन्तं शितैः शरैः ॥ ६.८८.२ ॥
नंतर धर्मपुत्राच्या आज्ञेने सर्व सैन्ये, तीक्ष्ण बाणांनी मर्दन करणाऱ्या गांगेयावर चालून गेली.
6.88.3
स तु भीष्मो रणश्लाघी तोमकान्सहसृज्जयान् ।
पाञ्चालांश्च महेष्वासान्पातयामास सायकैः ॥ ६.८८.३ ॥
रणप्रशंसित तो भीष्म तोमर, सहस्रंजय आणि महाधनुर्धर पांचालांना बाणांनी पाडू लागला.
6.88.4
ते वध्यमाना भीष्मेण पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ।
भीष्ममेवाभ्ययुस्तूर्णं त्यक्त्वा मृत्युकृतं भयम् ॥ ६.८८.४ ॥
भीष्माकडून मारले जात असलेले पांचाल पांडवांसह मृत्यूचे भय सोडून त्वरेने भीष्मावरच चालून गेले.
6.88.5
स तेषां रथिनां वीरो भीष्मः शान्तनवो युधि ।
चिच्छेद सहसा राजन्बाहूनथ शिरांसि च ॥ ६.८८.५ ॥
हे राजा! त्या रथींमध्ये वीर शंतनुपुत्र भीष्माने युद्धात सहसा त्यांचे बाहू व मस्तके छेदली.
6.88.6
विरथान्रथिनश्चक्रे पिता देवव्रतस्तव ।
पतितान्युत्तमाङ्गानि हयेभ्यो हयसादिनाम् ॥ ६.८८.६ ॥
तुमचे पिता देवव्रत (भीष्म) यांनी रथींना रथहीन केले; घोडेस्वारांची मस्तके घोड्यांवरून पडली.
6.88.7
निर्मनुष्यांश्च मातङ्गाञ्शयानान्पर्वतोपमान् ।
अपश्याम महाराज भीष्मास्त्रेण प्रमाथितान् ॥ ६.८८.७ ॥
महाराज, भीष्माच्या अस्त्राने पाडलेले, पर्वतांसारखे पडलेले, माहूतांशिवाय असलेले हत्ती आम्ही पाहिले.
6.88.8
न तत्रासीत्पुमान्कश्चित्पाण्डवानां विशांपते ।
अन्यत्र रथिनां श्रेष्ठद्भीमसेनान्महाबलात् ॥ ६.८८.८ ॥
हे प्रभो, तेथे रथिकांत श्रेष्ठ, महाबली भीमसेनाशिवाय पांडवांपैकी कोणीही नव्हता.
6.88.9
स हि भीष्मं समासाद्य छादयामास सायकैः ।
ततो निष्टानको घोरो भीष्मभीमसमागमे ॥ ६.८८.९ ॥
त्याने भीष्माजवळ जाऊन बाणांनी त्यांना झाकून टाकले. मग भीष्म व भीम यांच्या संगरात भयंकर गोंधळ उडाला.
6.88.10
बभूव सर्वसैन्यानां घोररूपो भयानकः ।
तथैव पाण्डवा हृष्टाः सिंहनादमथानदन् ॥ ६.८८.१० ॥
ते सर्व सैन्यांना भयंकर व भीतिदायक रूप देणारे झाले. तसेच हर्षित पांडवांनी सिंहनाद केला.
6.88.11
ततो दुर्योधनो राजा सोदर्यैः परिवारितः ।
भीष्मं जुगोप समरे वर्तमाने जनक्षये ॥ ६.८८.११ ॥
मग राजा दुर्योधनाने आपल्या बंधूंनी वेढलेला असताना, लोकांचा संहार चालू असलेल्या युद्धात भीष्माचे रक्षण केले.
6.88.12
भीमस्तु सारथिं हत्वा भीष्मस्य रथिनां वरः ।
प्रद्रुताश्वे रथे तस्मिन्द्रवमाणे समन्ततः ॥ ६.८८.१२ ॥
पण रथिकांत श्रेष्ठ भीमाने भीष्माच्या सारथ्याला ठार केले; त्या रथाचे घोडे पळाले आणि रथ चहूकडे धावू लागला.
6.88.13
सुनाभस्य शरेणाशु शिरश्चिच्छेद भारत ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतो न्यपतद्भुवि ॥ ६.८८.१३ ॥
हे भारता, भीमाने सुनाभाचे मस्तक एका तीक्ष्ण क्षुरप्र बाणाने तत्काळ तोडले. तो मारला जाऊन जमिनीवर कोसळला.
6.88.14
हते तस्मिन्महाराज तव पुत्रे महारथे ।
नामृष्यन्त रणे शूराः सोदराः सप्त संयुगे ॥ ६.८८.१४ ॥
हे महाराजा, तुमचा तो महारथी पुत्र रणांगणात मारला गेल्यावर त्याचे सात सहोदर वीर ते सहन करू शकले नाहीत.
6.88.15
आदित्यकेतुर्बह्वाशी कुण्डधारो महोदरः ।
अपराजितः पण्डितको विशालाक्षः सुदुर्जयः ॥ ६.८८.१५ ॥
आदित्यकेतू, बह्वाशी, कुंडधार, महोदर, अपराजित, पंडितक, विशालाक्ष आणि सुदुर्जय.
6.88.16
पाण्डवं चित्रसन्नाहा विचित्रकवचध्वजाः ।
अभ्यद्रवन्त संग्रामे योद्धुकामारिमर्दनाः ॥ ६.८८.१६ ॥
विचित्र कवच आणि विचित्र ध्वज धारण करणारे, युद्धाची इच्छा असलेले, शत्रुमर्दन करणारे योद्धे रणांगणात पांडवावर धावून गेले.
6.88.17
महोदरस्तु समरे भीमं विव्याध पत्रिभिः ।
नवभिर्वद्रसंकाशैर्नमुचिं वृत्रहा यथा ॥ ६.८८.१७ ॥
आणि महोदराने रणांगणात भीमाला वज्रासारख्या नऊ बाणांनी विंधले, जसे वृत्रहंता इंद्राने नमुचीला विंधले होते.
6.88.18
आदित्यकेतुः सप्तत्या बह्वाशी चापि पञ्चभिः ।
नवत्या कुण्डधारश्च विशालाक्षश्च पञ्चभिः ॥ ६.८८.१८ ॥
आदित्यकेतूने सत्तरने, बह्वाशीने पाचने, कुंडधाराने नव्वदने आणि विशालाक्षाने पाचने (बाणांनी विंधले).
6.88.19
अपराजितो महाराज पराजिष्णुर्महारथम् ।
शरैर्बहुभिरानर्च्छद्भीमसेनं महाबलम् ॥ ६.८८.१९ ॥
हे महाराज, अपराजित आणि पराजिष्णू यांनी महाबली भीमसेनावर, त्या महारथावर, अनेक बाणांनी प्रहार केला.
6.88.20
रणे पण्डितकश्चैनं त्रिभिर्बाणैः समार्पयत् ।
स तं न ममृषे भीमः शत्रुभिर्वधमाहवे ॥ ६.८८.२० ॥
युद्धात पण्डितकाने त्याला तीन बाणांनी विद्ध केले. भीमाला शत्रूंचा तो प्रहार युद्धात सहन झाला नाही.
6.88.21
धनुः प्रपीड्य वामेन करेणामित्रकर्सनः ।
शिरश्चिच्छेद समरे शरेणानतपर्वणा ॥ ६.८८.२१ ॥
डाव्या हाताने धनुष्य घट्ट दाबून शत्रूंचे दमन करणाऱ्या त्याने युद्धात वाकलेल्या पेराच्या बाणाने त्याचे मस्तक छाटले.
6.88.22
अपराजितस्य सुनसं तव पुत्रस्य संयुगे ।
पराजितस्य भीमेन कृत्तं गामपतच्छिरः ॥ ६.८८.२२ ॥
युद्धात आपला पुत्र अपराजिताचे सुंदर नाक असलेले मस्तक भीमाने छाटले आणि ते भूमीवर पडले.
6.88.23
अथापरेण भल्लेन कुण्डधारं महारथम् ।
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय सर्वलोकस्य पश्यतः ॥ ६.८८.२३ ॥
मग दुसऱ्या भल्ल बाणाने सर्वांच्या देखत महारथ कुंडधाराला मृत्यूलोकी पाठवले.
6.88.24
ततः पुनरमेयात्मा प्रसंधाय शिलीमुखम् ।
प्रेषयामास समरे पण्डितं प्रति भारत ॥ ६.८८.२४ ॥
मग अपरिमित आत्मा असलेल्याने बाण सांधून, हे भारता, युद्धात पण्डिताच्या दिशेने सोडला.
6.88.25
स शरः पण्डितं हत्वा विवेश धरणीतलम् ।
यथा नरं निहत्याशु भुजगः कालचोदितः ॥ ६.८८.२५ ॥
तो बाण पण्डिताला मारून भूतलात शिरला, जसा कालप्रेरित सर्प माणसाला दंश करून लगेच जमिनीत शिरतो.
6.88.26
विशालाक्षशिरश्छित्त्वा पातयामास भूतले ।
त्रिभिः शरैरदीनात्मा स्मरन्क्लेशं पुरातनम् ॥ ६.८८.२६ ॥
विशालाक्षाचे मस्तक तोडून त्याला भूमीवर पाडले; अदीन मनाने, जुने क्लेश आठवत तीन बाणांनी त्याने हे केले.
6.88.27
महोदरं महेष्वासं नाराचेन स्तनान्तरे ।
विव्याध समरे राजन्स हतो न्यपतद्भुवि ॥ ६.८८.२७ ॥
हे राजा! युद्धात मोठ्या पोटाच्या महाधनुर्धराला लोखंडी बाणाने छातीच्या मध्यभागी भेदले; तो मेलेला होऊन जमिनीवर पडला.
6.88.28
आदित्यकेतोः केतुं च च्छित्त्वा बाणेन संयुगे ।
भल्लेन भृशतीक्ष्णेन शिरश्चिच्छेद भारत ॥ ६.८८.२८ ॥
युद्धात आदित्यकेतूचा ध्वज बाणाने तोडून, अतितीक्ष्ण भल्ल बाणाने त्याचे मस्तक छेदले, हे भारता.
6.88.29
बह्वाशिनं तत भीमः शरेणानतर्वणा ।
प्रेषयामास संक्रुद्धो यमस्य सदनं प्रति ॥ ६.८८.२९ ॥
मग संतप्त भीमाने अचूक बाणाने त्या बहुभोजीला यमाच्या सदनाकडे पाठवले.
6.88.30
प्रदुद्रुवुस्ततस्तेऽन्ये पुत्रास्तव विशांपते ।
मन्यमाना हि तत्सत्यं सभायां तस्य भाषितम् ॥ ६.८८.३० ॥
मग हे प्रजापते! तुझे इतर पुत्र पळून गेले, सभेत त्याचे बोललेले शब्द खरे मानून.
6.88.31
ततो दुर्योधनो राजा भ्रातृव्यसनकर्शितः ।
अब्रवीत्तावकान्योधान्भीमोऽयं वध्यतामिति ॥ ६.८८.३१ ॥
तेव्हा बंधूंच्या संकटाने खचलेला राजा दुर्योधन आपल्या योद्ध्यांना म्हणाला, 'हा भीम मारला जावो.'
6.88.32
एवमेते महेष्वासाः पुत्रास्त्व विशांपते ।
भ्रातॄन्संदृश्य निहतान्प्रस्मरंस्ते हि तद्वचः ॥ ६.८८.३२ ॥
हे राजा, अशा प्रकारे आपले ते महाधनुर्धर पुत्र मारले गेलेल्या बंधूंना पाहून ते वचन आठवू लागले.
6.88.33
यदुक्तवान्महाप्राज्ञः क्षत्ता हितमनामयम् ।
तदिदं समनुप्राप्तं वचनं दिव्यदर्शिनः ॥ ६.८८.३३ ॥
महाप्राज्ञ क्षत्त्याने (विदुराने) जे हितकारक आणि निर्दोष वचन सांगितले होते, दिव्यदर्शीचे ते वचन आता खरे होऊन आले आहे.
6.88.34
लोभमोहसमाविष्टः पुत्रप्रीत्या जनाधिप ।
न बुध्यसे पुरा यत्तत्तथ्यमुक्तं वचो महत् ॥ ६.८८.३४ ॥
हे जनाधिपा, लोभ-मोहाने वेढलेले असताना, पुत्रप्रेमामुळे आपण पूर्वी ते सत्य आणि महान वचन समजले नाहीत.
6.88.35
तथैव च वधार्थाय पुत्राणां पाण्डवो बली ।
नूनं जातो महाबाहुर्यथा हन्ति स्म कौरवान् ॥ ६.८८.३५ ॥
त्याचप्रमाणे, पुत्रांच्या वधासाठी बलवान पांडव, महाबाहू, निश्चितच जन्माला आला आहे; तो कौरवांना मारतो.
6.88.36
ततो दुरयोधनो राजा भीष्ममासाद्य संयुगे ।
दुःखेन महताऽऽविष्टो विललाप सुदुःखितः ॥ ६.८८.३६ ॥
तेव्हा राजा दुर्योधन युद्धात भीष्मांजवळ जाऊन, मोठ्या दुःखाने व्याकुळ होऊन, अत्यंत शोकाकुल होऊन विलाप करू लागला.
6.88.37
निहता भ्रातरः शूरा भीमसेनेन मे युधि ।
यतमानास्तथान्येऽपि हन्यन्ते सर्वसैनिकाः ॥ ६.८८.३७ ॥
युद्धात भीमसेनाने माझे शूर बंधू मारले; लढणारे इतरही आणि सर्व सैनिक मारले जात आहेत.
6.88.38
भवांश्च मध्यस्थतया नित्यमस्मानुपेक्षते ।
सोऽहं कुपथमारूढः पश्य दैवमिदं मम ॥ ६.८८.३८ ॥
तुम्ही नेहमी मध्यस्थ राहून आमची उपेक्षा करता; मी कुमार्गावर चढलो आहे — पहा, हेच माझे दैव.
6.88.39
एतच्छ्रुत्वा वचः क्रूरं पिता देवव्रतस्तव ।
दुर्योधनमिदं वाक्यमब्रवीत्समाश्रुलोचनः ॥ ६.८८.३९ ॥
हे क्रूर बोल ऐकून तुमचे पिता देवव्रत (भीष्म) अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी दुर्योधनाला हे वचन म्हणाले.
6.88.40
उक्तमेतन्मया पूर्वं द्रोणेन विदुरेण च ।
गान्धार्या च यशस्विन्या तत्त्वं तात न बुद्धवान् ॥ ६.८८.४० ॥
हे मी पूर्वीच सांगितले होते; द्रोण, विदुर आणि यशस्विनी गांधारी यांनीही सांगितले होते; प्रिय पुत्रा, तू सत्य समजला नाहीस.
6.88.41
समयश्च मया पूर्वं कृतो वै शत्रुकर्शन ।
नाहंयुधि नियोक्तव्यो नाप्याचार्यः कथंचना ॥ ६.८८.४१ ॥
हे शत्रुकर्शना, मी पूर्वी एक करार केला होता: युद्धात मला कोणत्याही प्रकारे नेमू नये; आचार्यांनाही (द्रोणांना) नाही.
6.88.42
यय हि धर्तराष्ट्राणां भीमो द्रक्ष्यति संयुगे ।
हनिष्यति रणे नित्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ६.८८.४२ ॥
भीम युद्धात धृतराष्ट्राच्या पुत्रांना पाहील आणि रणात त्यांना सदैव मारील — हे मी तुला खरेच सांगतो.
6.88.43
स त्वं राजन्स्थिरो भूत्वा रणे कृत्वा दृढां मतिम् ।
योधयस्व रणे पार्थान्स्वर्गं कृत्वा परायणम् ॥ ६.८८.४३ ॥
हे राजा, तू स्थिर होऊन, रणात दृढ निश्चय करून, स्वर्गालाच परम ध्येय मानून पार्थांशी युद्ध कर.
6.88.44
न शक्यः पाण्डवा जेतुं सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ।
तस्माद्युद्धे स्थिरां कृत्वा मतिं युद्ध्यस्व भारत ॥ ६.८८.४४ ॥
इंद्रासह देव आणि असुरांनाही पांडवांना जिंकणे शक्य नाही. म्हणून, हे भारता, युद्धात स्थिर निश्चय करून युद्ध कर.