મહાભારત · અધ્યાય 6.89
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.89.1
दृष्ट्वा मे निहतान्पुत्रान्बहूनेकेन सञ्जय ।
भीष्मो द्रोणः कृपश्चैव किमकुर्वत संयुगे ॥ ६.८९.१ ॥
હે સંજય! એક જ માણસ દ્વારા મારા ઘણા પુત્રોને મરાયેલા જોઈને, યુદ્ધમાં ભીષ્મ, દ્રોણ અને કૃપે શું કર્યું?
6.89.2
अहन्यहनि मे पुत्राः क्षयं गच्छन्ति सञ्जय ।
मन्येऽहं सर्वथा पुत्रान्दैवेनोपहतान्भृशम् ॥ ६.८९.२ ॥
હે સંજય! દિવસે દિવસે મારા પુત્રો વિનાશ પામી રહ્યા છે. હું માનું છું કે દૈવથી મારા પુત્રો સંપૂર્ણપણે અત્યંત હણાયા છે.
6.89.3
यत्र मे तनयाः सर्वे जीयन्ते न जयन्त्युत ।
यत्र भीष्मस्य द्रोणस्य कृपस्य च महात्मनः ॥ ६.८९.३ ॥
જ્યાં મારા બધા પુત્રો હારી રહ્યા છે, જીતતા નથી; જ્યાં મહાત્મા ભીષ્મ, દ્રોણ અને કૃપ છે—
6.89.4
सौमदत्तेश्च वीरस्य भगदत्तस्य चोभयोः ।
अश्वत्थाम्नस्तथा तात शूराणामनिवर्तिनाम् ॥ ६.८९.४ ॥
વીર સોમદત્તનો પુત્ર, વીર ભગદત્ત, બંને, અશ્વત્થામા, હે તાત! ક્યારેય પાછા ન હટનારા શૂરવીરો—
6.89.5
अन्येषां चैव शूराणां मध्यगास्तनया मम ।
यदहन्यन्त संग्रामे किमन्यद्भागधेयतः ॥ ६.८९.५ ॥
બીજા શૂરવીરોની વચ્ચે રહેલા મારા પુત્રો યુદ્ધમાં હણાયા; ભાગ્ય સિવાય બીજું શું કારણ હોઈ શકે?
6.89.6
न हि दुर्योधनो मन्दः पुरा प्रोक्तमबुध्यत ।
वार्यमाणो मया तात भीष्मेण विदुरेण च ॥ ६.८९.६ ॥
મૂર્ખ દુર્યોધને પહેલાં કહેલું સમજ્યો નહીં; હે તાત! મારા, ભીષ્મ અને વિદુર વડે રોકાયા છતાં.
6.89.7
गन्धार्या चैव दुर्मेधाः सततं हितकाम्यया ।
नाबुध्यत पुरा मोहात्तस्य प्राप्तमिदं फलम् ॥ ६.८९.७ ॥
ગાંધારીએ સદા તેના હિતની ઇચ્છાથી કહ્યું, પણ મૂઢબુદ્ધિ તે મોહથી પહેલાં સમજ્યો નહીં; એનું જ આ ફળ તેને મળ્યું.
6.89.8
यद्भीमसेनः समरे पुत्रान्मम विचेतसः ।
अहन्यहनि संक्रुद्धो नयते यमसादनम् ॥ ६.८९.८ ॥
ભીમસેન યુદ્ધમાં ક્રોધે ભરાઈ મારા વિચેતસ પુત્રોને દિવસે દિવસે યમસદને મોકલી રહ્યો છે.
6.89.9
इदं तत्समनुप्राप्तं क्षत्तुर्वचनमुत्तमम् ।
न बुद्धवानस्मि विभो प्रोच्यमानमिदं तदा ॥ ६.८९.९ ॥
હે પ્રભુ, ક્ષત્તા (વિદુર)ના આ ઉત્તમ વચનો હવે મારા પર સંપૂર્ણ રીતે આવી પડ્યાં છે; ત્યારે કહેવાતાં હું તેને સમજ્યો નહોતો.
6.89.10
निवारय सुतं द्यूतात्पाण्डवान्मा द्रुहेति च ।
सुहृदां हितकामानां ब्रुवतां तत्तदेव च ॥ ६.८९.१० ॥
'પુત્રને જુગારથી રોક; પાંડવો સાથે દ્રોહ ન કર' એમ હિત ઇચ્છનારા મિત્રો કહેતા હતા, તે જ.
6.89.11
न शृणोमि पुरा वाक्यं मर्त्यः पथ्यमिवौषधम् ।
तदिदं समनुप्राप्तं वचनं साधु भाषितम् ॥ ६.८९.११ ॥
પહેલાં હું તે વચન સાંભળતો નહોતો; મનુષ્ય જેમ હિતકારી ઔષધ સાંભળતો નથી તેમ. એ જ સારાં વચનો હવે મારા પર આવી પડ્યાં છે.
6.89.12
विदुरद्रोणभीष्माणां तथाऽन्येषां हितैषिणाम् ।
अकृत्वा वचनं पथ्यं क्षयं गच्छन्ति कौरवाः ॥ ६.८९.१२ ॥
વિદુર, દ્રોણ, ભીષ્મ તથા અન્ય હિતેચ્છુઓનાં હિતકારી વચનો ન માનીને કૌરવો વિનાશ તરફ જાય છે.
6.89.13
तदेतत्समतिक्रान्तं पूर्वमेव हि सञ्जय ।
तस्मान्मे वद तत्त्वेन यथा युद्धमवर्तत ॥ ६.८९.१३ ॥
સંજય, આ તો પહેલાં જ વીતી ગયું છે. તેથી યુદ્ધ કેવી રીતે થયું તે મને સત્યપણે કહે.
6.89.14
मध्याह्ने मुमहारौद्रः संग्रामः समुपद्यत ।
लकक्षयकरो राजंस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ ६.८९.१४ ॥
મધ્યાહ્ને અત્યંત ભયાનક યુદ્ધ શરૂ થયું; હે રાજન, તે લોકોના વિનાશનું કારણ હતું. હું કહું છું તે સાંભળો.
6.89.15
ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात् ।
संरब्धान्यभ्यवर्तन्त भीष्ममेव जिघांसया ॥ ६.८९.१५ ॥
ત્યારે ધર્મપુત્રના આદેશથી ક્રોધે ભરાયેલી સર્વ સેનાઓ ભીષ્મને જ મારવાની ઇચ્છાથી તેમના પર ધસી ગઈ.
6.89.16
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिश्च महारथः ।
युक्तानीका महाराज भीष्ममेव समभ्ययुः ॥ ६.८९.१६ ॥
ધૃષ્ટદ્યુમ્ન, શિખંડી અને મહારથી સાત્યકિ — હે મહારાજ, સુસજ્જ સેનાઓ સાથે ભીષ્મ પર જ ધસી ગયા.
6.89.17
विराटो द्रुपदश्चैव सहिताः सर्वसोमकैः ।
अभ्यद्रवन्त संग्रामे भीष्ममेव महारथम् ॥ ६.८९.१७ ॥
વિરાટ અને દ્રુપદ સર્વ સોમકો સાથે મળીને યુદ્ધમાં મહારથી ભીષ્મ પર જ ધસી ગયા.
6.89.18
केकया धृष्टकेतुश्च कुन्तिभोजश्च दंशितः ।
शुक्तानीका महाराज भीष्ममेव समभ्ययुः ॥ ६.८९.१८ ॥
કેકયો, ધૃષ્ટકેતુ અને કુંતિભોજ — બખ્તર ધારણ કરીને, હે મહારાજ, સુસજ્જ સેનાઓ સાથે ભીષ્મ પર જ ધસી ગયા.
6.89.19
अर्जुनो द्रौपदश्चैव कुन्तिभोजश्च दंशितः ।
दुर्योधनसमादिष्टान्राज्ञः सर्वान्समभ्ययुः ॥ ६.८९.१९ ॥
અર્જુન, દ્રૌપદીના પુત્રો અને કુન્તિભોજ કવચ પહેરીને આગળ વધ્યા; દુર્યોધનની આજ્ઞાથી આવેલા સર્વ રાજાઓ પર તેઓ તૂટી પડ્યા.
6.89.20
अभिमन्युस्तथा शूरो हैडिम्बश्च महारथः ।
भीमसेनश्च संक्रुद्धस्तेऽभ्यधावन्त कौरवान् ॥ ६.८९.२० ॥
શૂરવીર અભિમન્યુ, હૈડિંબનો પુત્ર (ઘટોત્કચ), મહારથી અને ક્રોધિત ભીમસેન કૌરવો તરફ દોડ્યા.
6.89.21
त्रिधाभूतैरवध्यन्त पाण्डवैः कौरवा युधि ।
तथैव कौरवै राजन्नवध्यन्त परे रणे ॥ ६.८९.२१ ॥
હે રાજન! ત્રણ ભાગમાં વહેંચાયેલા પાંડવો દ્વારા યુદ્ધમાં કૌરવો હણાયા; એ જ રીતે કૌરવો દ્વારા શત્રુઓ રણમાં હણાયા.
6.89.22
द्रोणस्तु रथिनां श्रेष्ठः सोमकान्सृञ्जयैः सह ।
अभ्यधावत संक्रुद्धः प्रेषयिष्यन्यमक्षयम् ॥ ६.८९.२२ ॥
રથીઓમાં શ્રેષ્ઠ દ્રોણ ક્રોધે ભરાઈ સોમકો અને સૃંજયો સાથે તેમના પર દોડ્યા, જાણે તેમને યમલોક મોકલવાના હોય.
6.89.23
तत्राक्रन्दो महानासीत्सृञ्जयानां महात्मानाम् ।
वध्यतां समरे राजन्भारद्वाजेन धन्विना ॥ ६.८९.२३ ॥
ત્યાં મહાત્મા સૃંજયોમાં મોટો આક્રંદ ઊઠ્યો; હે રાજન! યુદ્ધમાં ધનુર્ધર ભારદ્વાજ (દ્રોણ) દ્વારા તેઓ હણાઈ રહ્યા હતા.
6.89.24
द्रोणेन निहतास्तत्र क्षत्रिया बहवो रणे ।
विचेष्टन्तो हृदृश्यन्त व्याधिक्लिष्टा वरा इव ॥ ६.८९.२४ ॥
ત્યાં દ્રોણ દ્વારા યુદ્ધમાં હણાયેલા ઘણા ક્ષત્રિયો તરફડતા દેખાતા હતા; રોગથી પીડાતા શ્રેષ્ઠ જનો જેવા.
6.89.25
कूजतां क्रन्दतां चैव स्तनतां चैव भारत ।
अनिशं शुश्रुवे शब्दः क्षुत्क्लिष्टानां नृणामिव ॥ ६.८९.२५ ॥
હે ભારત, કણસતા, રડતા અને નિસાસા નાખતા લોકોનો અવાજ, ભૂખથી પીડાતા માણસો જેવો, સતત સંભળાતો હતો.
6.89.26
तथैव कौरवेयाणां भीमसेनो महाबलः ।
चकार कदनं घोरं क्रुद्धः काल इवापरः ॥ ६.८९.२६ ॥
એ જ રીતે મહાબળવાન ભીમસેને કૌરવોમાં ભયંકર સંહાર કર્યો; ક્રોધિત થયેલો તે જાણે બીજો કાળ હોય તેવો થયો.
6.89.27
वध्यतां तत्र सैन्यानामन्योन्येन महारणे ।
प्रावर्तत नदी घोरा रुधिरौघपरवाहिनी ॥ ६.८९.२७ ॥
તે મહાયુદ્ધમાં સૈન્યો એકબીજાના હાથે મરાતાં હતાં, ત્યારે રક્તના પ્રવાહને વહન કરતી એક ભયાનક નદી વહી નીકળી.
6.89.28
स संग्रामो महाराज घोररूपोऽभवन्महान् ।
कुरूणां पाणडवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः ॥ ६.८९.२८ ॥
હે મહારાજ, તે મહાસંગ્રામ ભયાનક રૂપ ધારણ કરી ગયો; કૌરવો અને પાંડવોનો એ યુદ્ધ યમરાજ્યને વધારનારો બન્યો.
6.89.29
ततो भीमो रणे क्रुद्धो रभसश्च विशेषतः ।
गजानीकं समासाद्य प्रेषयामास मृत्यवे ॥ ६.८९.२९ ॥
પછી ભીમ યુદ્ધમાં ક્રોધિત અને ખાસ કરીને આવેશમાં આવીને હાથીઓની સેના પાસે પહોંચ્યો અને તેમને મૃત્યુ પાસે મોકલી દીધા.
6.89.30
तत्र भारत भीमेन नाराचाभिहता गजाः ।
पेतुर्नेदुश्च सेदुश्च दिशश्च परिबभ्रमुः ॥ ६.८९.३० ॥
હે ભારત, ત્યાં ભીમના નારાચ બાણોથી ઘાયલ થયેલા હાથીઓ પડ્યા, ચિત્કાર્યા, બેસી ગયા અને દિશાઓમાં ભટકવા લાગ્યા.
6.89.31
छिन्नहस्ता महानागाश्छिन्नगात्राश्च मारिष ।
क्रौञ्चवद्व्यनदन्भीताः पृथिवीमधिशेरते ॥ ६.८९.३१ ॥
સૂંઢ કપાયેલા મહાનાગો, શરીર છિન્ન થયેલા હાથીઓ, હે મારિષ, ભયભીત થઈ ક્રૌંચ પક્ષીઓની જેમ ચીસો પાડી પૃથ્વી પર પડ્યા છે.
6.89.32
नकुलः सहदेवश्च हयानीकमभिद्रुतौ ।
ते हयाः काञ्चनापीडा रुक्मभाण्डपरिच्छदाः ॥ ६.८९.३२ ॥
નકુલ અને સહદેવે અશ્વસેના પર હુમલો કર્યો. તે ઘોડાઓ સોનાના લલાટપટ્ટા અને સોનાના સાજ-સામાનથી સજ્જ હતા.
6.89.33
वध्यमाना व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ।
पतिद्भिस्तुरगै राजन्समास्तीर्यत मेदिनी ॥ ६.८९.३३ ॥
સેંકડો અને હજારોની સંખ્યામાં મારાતા તેઓ દેખાયા. હે રાજન, પડતા ઘોડાઓથી પૃથ્વી ઢંકાઈ ગઈ.
6.89.34
निर्जिह्वैश्च श्वसद्भिश्च कूजद्भिश्च गतासुभिः ।
हयैर्बभौ नरश्रेष्ठ नानारूपधरैर्धरा ॥ ६.८९.३४ ॥
જીભ બહાર લટકાવીને, હાંફતા, હણહણતા, પ્રાણ ગયેલા ઘોડાઓથી, હે નરશ્રેષ્ઠ, અનેક રૂપ ધારણ કરેલી ધરા શોભી ઊઠી.
6.89.35
अर्जुनेन हतैः सङ्ख्ये तथा भारत राजभिः ।
प्रबभौ वसुधा घोरा तत्रतत्र विशांपते ॥ ६.८९.३५ ॥
અર્જુન દ્વારા યુદ્ધમાં માર્યા ગયેલા રાજાઓથી, હે ભારત, હે વિશાંપતિ, ત્યાં ત્યાં ભયંકર ધરા શોભી ઊઠી.
6.89.36
रथैर्भग्नैर्ध्वजैश्छिन्नैर्निकृत्तैश्च महायुधैः ।
चामरैर्व्यजनैश्चैव च्छत्रैश्च सुमहाप्रभैः ॥ ६.८९.३६ ॥
તૂટેલા રથો, કપાયેલા ધ્વજો, છિન્ન મહાશસ્ત્રો, ચામર, વ્યજન અને અતિ તેજસ્વી છત્રોથી (ધરા શોભી).
6.89.37
हरैर्निष्कैः सकेयूरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
उष्णीषैरपविद्धैश्च पताकाभिश्च सर्वशः ॥ ६.८९.३७ ॥
હાર, સોનાનાં આભૂષણો, બાજુબંધ, મસ્તકો, કુંડળ સહિત, પાઘડીઓ, ફેંકાયેલાં, અને ધ્વજો — સર્વત્ર.
6.89.38
अनुकर्षैः शुभै राजन्योक्रैश्चैव सरश्मिभिः ।
संकीर्णा वसुधा भाति वसन्ते कुसुमैरिव ॥ ६.८९.३८ ॥
હે રાજા, સુંદર અનુકર્ષ, ઝૂંસરી અને લગામોથી વેરાયેલી આ ધરતી વસંતમાં ફૂલોથી ઢંકાયેલી હોય તેમ શોભે છે.
6.89.39
एवमेष क्षयो वृत्तः पाण्डूनामपि भारत ।
क्रुद्धे शान्तनवे भीष्मे द्रोणे च रथसत्तमे ॥ ६.८९.३९ ॥
હે ભરત, શાંતનુપુત્ર ભીષ્મ અને રથશ્રેષ્ઠ દ્રોણ ક્રોધિત થતાં પાંડવોનો પણ આવો જ વિનાશ થયો.
6.89.40
अश्वत्थाम्नि कृपे चैव तथैव कृतवर्मणि ।
तथेतरेषु क्रुद्धेषु तावकानामपि क्षयः ॥ ६.८९.४० ॥
અશ્વત્થામા, કૃપ અને કૃતવર્મા તથા અન્ય ક્રોધિત યોદ્ધાઓને કારણે તમારા પક્ષનો પણ એવો જ વિનાશ થયો.