महाभारत · अध्याय 6.89
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.89.1
दृष्ट्वा मे निहतान्पुत्रान्बहूनेकेन सञ्जय ।
भीष्मो द्रोणः कृपश्चैव किमकुर्वत संयुगे ॥ ६.८९.१ ॥
हे संजया! एकट्याच्या हातून माझे अनेक पुत्र मारले गेलेले पाहून, युद्धात भीष्म, द्रोण आणि कृप यांनी काय केले?
6.89.2
अहन्यहनि मे पुत्राः क्षयं गच्छन्ति सञ्जय ।
मन्येऽहं सर्वथा पुत्रान्दैवेनोपहतान्भृशम् ॥ ६.८९.२ ॥
हे संजया! दिवसेंदिवस माझे पुत्र नाशाकडे जात आहेत. दैवाने माझे पुत्र पूर्णपणे अतिशय आघात पावले आहेत असे मला वाटते.
6.89.3
यत्र मे तनयाः सर्वे जीयन्ते न जयन्त्युत ।
यत्र भीष्मस्य द्रोणस्य कृपस्य च महात्मनः ॥ ६.८९.३ ॥
जिथे माझे सर्व पुत्र पराभूत होत आहेत, जिंकत नाहीत; जिथे महात्मा भीष्म, द्रोण आणि कृप आहेत—
6.89.4
सौमदत्तेश्च वीरस्य भगदत्तस्य चोभयोः ।
अश्वत्थाम्नस्तथा तात शूराणामनिवर्तिनाम् ॥ ६.८९.४ ॥
वीर सोमदत्तपुत्र, वीर भगदत्त, दोघे, अश्वत्थामा, हे तात! कधीही मागे न हटणारे शूर—
6.89.5
अन्येषां चैव शूराणां मध्यगास्तनया मम ।
यदहन्यन्त संग्रामे किमन्यद्भागधेयतः ॥ ६.८९.५ ॥
इतर शूरांच्या मध्ये असलेले माझे पुत्र युद्धात मारले गेले; नशिबाखेरीज आणखी काय कारण असू शकेल?
6.89.6
न हि दुर्योधनो मन्दः पुरा प्रोक्तमबुध्यत ।
वार्यमाणो मया तात भीष्मेण विदुरेण च ॥ ६.८९.६ ॥
मूर्ख दुर्योधनाने पूर्वी सांगितलेले समजले नाही; हे तात! मी, भीष्म आणि विदुर यांनी अडवले असतानाही.
6.89.7
गन्धार्या चैव दुर्मेधाः सततं हितकाम्यया ।
नाबुध्यत पुरा मोहात्तस्य प्राप्तमिदं फलम् ॥ ६.८९.७ ॥
गांधारी सतत त्याच्या हिताची इच्छा धरून बोलली, पण मूढबुद्धी असल्यामुळे मोहाने तो पूर्वी समजला नाही; त्याचेच हे फळ त्याला मिळाले.
6.89.8
यद्भीमसेनः समरे पुत्रान्मम विचेतसः ।
अहन्यहनि संक्रुद्धो नयते यमसादनम् ॥ ६.८९.८ ॥
भीमसेन युद्धात संतप्त होऊन माझ्या विचेतस पुत्रांना दिवसेंदिवस यमसदनाला पाठवत आहे.
6.89.9
इदं तत्समनुप्राप्तं क्षत्तुर्वचनमुत्तमम् ।
न बुद्धवानस्मि विभो प्रोच्यमानमिदं तदा ॥ ६.८९.९ ॥
हे प्रभो, क्षत्त्याचे (विदुराचे) हे उत्तम वचन आता पूर्णपणे माझ्यावर आले आहे; त्या वेळी सांगितले जात असताना मी ते समजले नाही.
6.89.10
निवारय सुतं द्यूतात्पाण्डवान्मा द्रुहेति च ।
सुहृदां हितकामानां ब्रुवतां तत्तदेव च ॥ ६.८९.१० ॥
'मुलाला द्यूतापासून रोख; पांडवांशी द्रोह करू नकोस' असे हितकामी मित्र म्हणत होते, तेच हे.
6.89.11
न शृणोमि पुरा वाक्यं मर्त्यः पथ्यमिवौषधम् ।
तदिदं समनुप्राप्तं वचनं साधु भाषितम् ॥ ६.८९.११ ॥
पूर्वी मी ते वचन ऐकले नाही; मनुष्य जसे हितकारक औषध ऐकत नाही तसे. तेच चांगले बोल आता माझ्यावर आले आहेत.
6.89.12
विदुरद्रोणभीष्माणां तथाऽन्येषां हितैषिणाम् ।
अकृत्वा वचनं पथ्यं क्षयं गच्छन्ति कौरवाः ॥ ६.८९.१२ ॥
विदुर, द्रोण, भीष्म आणि इतर हितकारकांचे हितकारक वचन न मानता कौरव नाशाकडे जात आहेत.
6.89.13
तदेतत्समतिक्रान्तं पूर्वमेव हि सञ्जय ।
तस्मान्मे वद तत्त्वेन यथा युद्धमवर्तत ॥ ६.८९.१३ ॥
संजया, हे तर आधीच घडून गेले आहे. म्हणून युद्ध कसे झाले ते खरोखर मला सांग.
6.89.14
मध्याह्ने मुमहारौद्रः संग्रामः समुपद्यत ।
लकक्षयकरो राजंस्तन्मे निगदतः शृणु ॥ ६.८९.१४ ॥
मध्याह्नी अत्यंत भयानक युद्ध सुरू झाले; हे राजा, ते लोकांचा संहार करणारे होते. मी सांगतो ते ऐक.
6.89.15
ततः सर्वाणि सैन्यानि धर्मपुत्रस्य शासनात् ।
संरब्धान्यभ्यवर्तन्त भीष्ममेव जिघांसया ॥ ६.८९.१५ ॥
तेव्हा धर्मपुत्राच्या आज्ञेने संतप्त झालेल्या सर्व सेना भीष्मांनाच ठार मारण्याच्या इच्छेने त्यांच्यावर चालून गेल्या.
6.89.16
धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च सात्यकिश्च महारथः ।
युक्तानीका महाराज भीष्ममेव समभ्ययुः ॥ ६.८९.१६ ॥
धृष्टद्युम्न, शिखंडी आणि महारथी सात्यकी — हे महाराजा, सुसज्ज सेनांसह ते भीष्मांवरच चालून गेले.
6.89.17
विराटो द्रुपदश्चैव सहिताः सर्वसोमकैः ।
अभ्यद्रवन्त संग्रामे भीष्ममेव महारथम् ॥ ६.८९.१७ ॥
विराट आणि द्रुपद सर्व सोमकांसह एकत्र होऊन युद्धात महारथी भीष्मांवरच चालून गेले.
6.89.18
केकया धृष्टकेतुश्च कुन्तिभोजश्च दंशितः ।
शुक्तानीका महाराज भीष्ममेव समभ्ययुः ॥ ६.८९.१८ ॥
केकय, धृष्टकेतू आणि कुंतिभोज — कवच धारण करून, हे महाराजा, सुसज्ज सेनांसह भीष्मांवरच चालून गेले.
6.89.19
अर्जुनो द्रौपदश्चैव कुन्तिभोजश्च दंशितः ।
दुर्योधनसमादिष्टान्राज्ञः सर्वान्समभ्ययुः ॥ ६.८९.१९ ॥
अर्जुन, द्रौपदीचे पुत्र आणि कुन्तिभोज कवच घालून पुढे सरसावले; दुर्योधनाच्या आज्ञेने आलेल्या सर्व राजांवर त्यांनी हल्ला केला.
6.89.20
अभिमन्युस्तथा शूरो हैडिम्बश्च महारथः ।
भीमसेनश्च संक्रुद्धस्तेऽभ्यधावन्त कौरवान् ॥ ६.८९.२० ॥
शूर अभिमन्यू, हैडिम्बाचा पुत्र (घटोत्कच), महारथी आणि संतप्त भीमसेन कौरवांच्या दिशेने धावले.
6.89.21
त्रिधाभूतैरवध्यन्त पाण्डवैः कौरवा युधि ।
तथैव कौरवै राजन्नवध्यन्त परे रणे ॥ ६.८९.२१ ॥
हे राजा! तीन भागांत विभागलेल्या पांडवांनी युद्धात कौरवांना ठार केले; तसेच कौरवांनी रणांगणात शत्रूंना ठार केले.
6.89.22
द्रोणस्तु रथिनां श्रेष्ठः सोमकान्सृञ्जयैः सह ।
अभ्यधावत संक्रुद्धः प्रेषयिष्यन्यमक्षयम् ॥ ६.८९.२२ ॥
रथींमध्ये श्रेष्ठ द्रोण क्रोधाने सोमक आणि सृंजयांसह धावले, जणू त्यांना यमलोकी पाठवणार होते.
6.89.23
तत्राक्रन्दो महानासीत्सृञ्जयानां महात्मानाम् ।
वध्यतां समरे राजन्भारद्वाजेन धन्विना ॥ ६.८९.२३ ॥
तेथे महात्मा सृंजयांमध्ये मोठा आक्रोश उठला; हे राजा! युद्धात धनुर्धर भारद्वाज (द्रोण) यांच्या हाती ते मारले जात होते.
6.89.24
द्रोणेन निहतास्तत्र क्षत्रिया बहवो रणे ।
विचेष्टन्तो हृदृश्यन्त व्याधिक्लिष्टा वरा इव ॥ ६.८९.२४ ॥
तेथे द्रोणांनी युद्धात मारलेले अनेक क्षत्रिय तडफडताना दिसले; रोगाने पीडलेल्या श्रेष्ठ पुरुषांप्रमाणे.
6.89.25
कूजतां क्रन्दतां चैव स्तनतां चैव भारत ।
अनिशं शुश्रुवे शब्दः क्षुत्क्लिष्टानां नृणामिव ॥ ६.८९.२५ ॥
हे भरता, विव्हळणाऱ्या, रडणाऱ्या आणि कण्हणाऱ्यांचा आवाज, भुकेने पीडित माणसांसारखा, सतत ऐकू येत होता.
6.89.26
तथैव कौरवेयाणां भीमसेनो महाबलः ।
चकार कदनं घोरं क्रुद्धः काल इवापरः ॥ ६.८९.२६ ॥
तसेच महाबली भीमसेनाने कौरवांमध्ये भयंकर संहार केला; क्रोधित झालेला तो जणू दुसरा कालच होता.
6.89.27
वध्यतां तत्र सैन्यानामन्योन्येन महारणे ।
प्रावर्तत नदी घोरा रुधिरौघपरवाहिनी ॥ ६.८९.२७ ॥
त्या महायुद्धात सैन्ये एकमेकांकडून मारली जात असताना रक्ताचा प्रवाह वाहून नेणारी एक भयानक नदी वाहू लागली.
6.89.28
स संग्रामो महाराज घोररूपोऽभवन्महान् ।
कुरूणां पाणडवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः ॥ ६.८९.२८ ॥
हे महाराजा, ते महायुद्ध भयंकर रूप धारण करून कौरव आणि पांडव यांच्यात यमराज्य वाढवणारे ठरले.
6.89.29
ततो भीमो रणे क्रुद्धो रभसश्च विशेषतः ।
गजानीकं समासाद्य प्रेषयामास मृत्यवे ॥ ६.८९.२९ ॥
मग भीम युद्धात क्रोधित आणि विशेषतः आवेशात येऊन हत्तींच्या सैन्याजवळ पोहोचला आणि त्यांना मृत्यूकडे पाठवले.
6.89.30
तत्र भारत भीमेन नाराचाभिहता गजाः ।
पेतुर्नेदुश्च सेदुश्च दिशश्च परिबभ्रमुः ॥ ६.८९.३० ॥
हे भरता, तेथे भीमाच्या नाराचांनी घायाळ झालेले हत्ती पडले, चीत्कारले, कोसळले आणि सर्व दिशांना भटकत फिरले.
6.89.31
छिन्नहस्ता महानागाश्छिन्नगात्राश्च मारिष ।
क्रौञ्चवद्व्यनदन्भीताः पृथिवीमधिशेरते ॥ ६.८९.३१ ॥
सोंड तुटलेले महानाग, शरीर छिन्नभिन्न झालेले हत्ती, हे मारिष, भयभीत होऊन क्रौंच पक्ष्यांप्रमाणे ओरडत पृथ्वीवर पडले आहेत.
6.89.32
नकुलः सहदेवश्च हयानीकमभिद्रुतौ ।
ते हयाः काञ्चनापीडा रुक्मभाण्डपरिच्छदाः ॥ ६.८९.३२ ॥
नकुल आणि सहदेव यांनी अश्वसेनेवर हल्ला केला. ते घोडे सोन्याच्या कपाळपट्ट्या आणि सोन्याच्या साजसामानाने सजलेले होते.
6.89.33
वध्यमाना व्यदृश्यन्त शतशोऽथ सहस्रशः ।
पतिद्भिस्तुरगै राजन्समास्तीर्यत मेदिनी ॥ ६.८९.३३ ॥
शेकडो आणि हजारो मारले जाताना ते दिसत होते. हे राजा, पडणाऱ्या घोड्यांनी पृथ्वी व्यापली गेली.
6.89.34
निर्जिह्वैश्च श्वसद्भिश्च कूजद्भिश्च गतासुभिः ।
हयैर्बभौ नरश्रेष्ठ नानारूपधरैर्धरा ॥ ६.८९.३४ ॥
जीभ बाहेर लोंबत, धापत, खिंकाळत, प्राण गेलेल्या घोड्यांनी, हे नरश्रेष्ठा, नानाविध रूपे धारण केलेली धरा शोभली.
6.89.35
अर्जुनेन हतैः सङ्ख्ये तथा भारत राजभिः ।
प्रबभौ वसुधा घोरा तत्रतत्र विशांपते ॥ ६.८९.३५ ॥
अर्जुनाने युद्धात मारलेल्या राजांमुळे, हे भारता, हे विशांपते, तिथे तिथे भयंकर पृथ्वी शोभली.
6.89.36
रथैर्भग्नैर्ध्वजैश्छिन्नैर्निकृत्तैश्च महायुधैः ।
चामरैर्व्यजनैश्चैव च्छत्रैश्च सुमहाप्रभैः ॥ ६.८९.३६ ॥
मोडलेल्या रथांनी, तुटलेल्या ध्वजांनी, छिन्न महाशस्त्रांनी, चामरांनी, व्यजनांनी आणि अति तेजस्वी छत्रांनी (पृथ्वी शोभली).
6.89.37
हरैर्निष्कैः सकेयूरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
उष्णीषैरपविद्धैश्च पताकाभिश्च सर्वशः ॥ ६.८९.३७ ॥
हार, सोन्याचे अलंकार, बाजूबंद, मस्तके, कुंडलांसह, पगड्या, फेकलेल्या, आणि ध्वज — सर्वत्र.
6.89.38
अनुकर्षैः शुभै राजन्योक्रैश्चैव सरश्मिभिः ।
संकीर्णा वसुधा भाति वसन्ते कुसुमैरिव ॥ ६.८९.३८ ॥
हे राजा, सुंदर जू, जोखडे आणि लगामांनी विखुरलेली ही पृथ्वी वसंतात फुलांनी आच्छादलेल्यासारखी शोभते.
6.89.39
एवमेष क्षयो वृत्तः पाण्डूनामपि भारत ।
क्रुद्धे शान्तनवे भीष्मे द्रोणे च रथसत्तमे ॥ ६.८९.३९ ॥
हे भरता, शंतनूपुत्र भीष्म आणि रथश्रेष्ठ द्रोण क्रुद्ध झाले तेव्हा पांडवांचाही असाच विनाश झाला.
6.89.40
अश्वत्थाम्नि कृपे चैव तथैव कृतवर्मणि ।
तथेतरेषु क्रुद्धेषु तावकानामपि क्षयः ॥ ६.८९.४० ॥
अश्वत्थामा, कृप, कृतवर्मा आणि इतर क्रुद्ध योद्ध्यांमुळे आपल्या पक्षाचाही असाच विनाश झाला.