Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 6.91

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

6.91.1

इरावन्तं तु निहतं दृष्ट्वा पार्था महारथाः ।
संग्रामे किमकुर्वन्त तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ६.९१.१ ॥

संजय, इरावान् मारे गए देखकर महारथी पार्थों ने युद्ध में क्या किया? वह मुझे बताओ।

6.91.2

इरावन्तं तु निहतं संग्रामे वीक्ष्य राक्षसः ।
व्यनदत्सुमहानादं भैमसेनिर्घटोत्कचः ॥ ६.९१.२ ॥

इरावान् को युद्ध में मारा गया देखकर भीमसेन के पुत्र घटोत्कच राक्षस ने अत्यंत गंभीर गर्जना की।

6.91.3

नदतस्तस्य शब्देन पृथिवी सागराम्बरा ।
सपर्वतवना राजंश्चचाल सुभृशं तदा ॥ ६.९१.३ ॥

उसके गर्जन की ध्वनि से सागरों से घिरी पृथ्वी, पर्वतों और वनों सहित, हे राजन्, तब अत्यंत काँप उठी।

6.91.4

अन्तरिक्षं दिशश्चैव सर्वाश्च प्रदिशस्तथा ।
चेलुश्च सहसा तत्र तेन नादेन नादिताः ॥ ६.९१.४ ॥

आकाश, सभी दिशाएँ और उपदिशाएँ भी उस गर्जन से पीड़ित होकर सहसा वहाँ काँप उठीं।

6.91.5

तं श्रुत्वा सुमहानादं तव सैन्यस्य भारत ।
ऊरुस्तम्भः समभवद्वेपथुः स्वेद एव च। ॥ ६.९१.५ ॥

हे भारत, उस अत्यंत महान गर्जन को सुनकर आपकी सेना में जाँघों में जकड़न हो गई, कंपन और पसीना भी उठ आया।

6.91.6

सर्व एव महाराज तावका दीनचेतसः ।
सर्वतः समचेष्टन्त सिंहभीता गजा इव । ॥ ६.९१.६ ॥

हे महाराज, आपके सभी सैनिक दीन-चित्त होकर चारों ओर वैसे ही व्याकुल होकर इधर-उधर भागने लगे, जैसे सिंह से डरे हुए हाथी।

6.91.7

नर्दित्वा सुमहानादं निर्घातमिव राक्षसः ।
ज्वलितं शूलमुद्यम्य रूपं कृत्वा विभीषणम् । ॥ ६.९१.७ ॥

राक्षस ने वज्रपात के समान अत्यन्त महान गर्जना करके, जलता हुआ शूल उठाकर और भयानक रूप धारण करके।

6.91.8

नानारूपप्रहरणैर्वृतो राक्षसपुङ्गवैः ।
आजघान सुसंक्रुद्धः कालान्तकयमोपभः । ॥ ६.९१.८ ॥

नाना रूपों वाले शस्त्रों से घिरा हुआ, अत्यन्त क्रुद्ध होकर वह, काल, अन्तक और यम के समान, प्रहार करने लगा।

6.91.9

तमापतन्तं संप्रेक्ष्य संक्रुद्धं भीमदर्शनम् ।
स्वबलं च भयात्तस्य प्रायशो विमुखीकृतम् । ॥ ६.९१.९ ॥

उसे क्रोध से भरा, भयानक रूप वाला, आक्रमण करते देखकर, उसके भय से उसकी अपनी सेना प्रायः विमुख हो गई।

6.91.10

ततो दुर्योधनो राजा घटोत्कचमुपाद्रवत् ।
प्रगृह्य विपुलं चापं सिंहवद्विनदन्मुहुः । ॥ ६.९१.१० ॥

तब राजा दुर्योधन ने विशाल धनुष उठाकर सिंह की भाँति बारम्बार गर्जना करते हुए घटोत्कच पर धावा बोल दिया।

6.91.11

पृष्ठतोऽनुययौ चैनं स्रवद्भिः पर्वतोपमैः ।
कुञ्जरैर्दशसाहस्रैर्वङ्गानामधिपः स्वयम् ॥ ६.९१.११ ॥

पीछे से उसका अनुसरण किया; पर्वत के समान, मद बहाते दस हज़ार हाथियों के साथ स्वयं वङ्गों का अधिपति।

6.91.12

पुत्रं तव महाराज चुकोप स निशाचरः ।
ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ॥ ६.९१.१२ ॥

हे महाराज! उस निशाचर ने आपके पुत्र पर क्रोध किया। तब एक भयंकर, रोंगटे खड़े कर देने वाला युद्ध आरम्भ हो गया।

6.91.13

राक्षसानां च राजेन्द्र दुर्योधनबलस्य च ।
गजानीकं च संप्रेक्ष्य मेघबृन्दमिवोदितम् ॥ ६.९१.१३ ॥

हे राजेन्द्र! राक्षसों और दुर्योधन की सेना के गजदल को देखकर, जो उठे हुए मेघसमूह के समान था,

6.91.14

अभ्यधावन्त संक्रुद्धा राक्षसाः शस्त्रपाणयः ।
नदन्तो विविधान्नादान्मेघा इव सविद्युतः ॥ ६.९१.१४ ॥

क्रोध से भरे राक्षस हाथों में शस्त्र लिए दौड़ पड़े, विविध गर्जनाएँ करते हुए, विद्युत सहित मेघों के समान।

6.91.15

शरशक्त्यृष्टिनाराचैर्निघ्नन्तो गजयोधिनः ।
भिण्डिपालैस्तथा शूलैर्मुद्गरैः सपरश्वथैः ॥ ६.९१.१५ ॥

बाणों, शक्तियों, ऋष्टियों और नाराचों से गजयोद्धाओं पर प्रहार करते हुए, तथा भिण्डिपालों, शूलों, मुद्गरों और परशुओं से भी।

6.91.16

पर्वताग्रैश्च वृक्षैश्च निजघ्नुस्ते महागजान् ।
भिन्नकुम्भान्विरुधिरान्भिन्नगात्रांश्च वारणान् ॥ ६.९१.१६ ॥

पर्वत-शिखरों और वृक्षों से उन्होंने महान गजों को मार गिराया; फटे कुम्भस्थलों वाले, रक्त से लथपथ, टूटे अंगों वाले हाथियों को।

6.91.17

अपश्याम महाराज वध्यमानान्निशाचरैः ।
तेषु प्रक्षीयमाणेषु भग्नेषु गजयोधिषु ॥ ६.९१.१७ ॥

हे महाराज! हमने देखा कि निशाचरों द्वारा मारे जाते हुए, उन गजयोद्धाओं के नष्ट और पराजित होते हुए।

6.91.18

दुर्योधनो महाराज राक्षसान्समुपाद्रवत् ।
अमर्षवशमापन्नस्त्यक्त्वा जीवितात्मनः ॥ ६.९१.१८ ॥

हे महाराज! दुर्योधन क्रोध के वश में होकर, अपने प्राणों की परवाह त्यागकर, राक्षसों पर टूट पड़ा।

6.91.19

मुमोच निशितान्बाणान्राक्षसेषु परंतप ।
जघान च महेष्वासः प्रधानांस्तत्र राक्षसान् ॥ ६.९१.१९ ॥

उसने राक्षसों पर तीखे बाण छोड़े, हे शत्रुतापन, और उस महाधनुर्धर ने वहाँ के प्रमुख राक्षसों को मार गिराया।

6.91.20

संक्रुद्धो भरतश्रेष्ठ पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
वेगवन्तं महारौद्रं विद्युज्जिह्वं प्रमाथिनम् ॥ ६.९१.२० ॥

हे भरतश्रेष्ठ, आपके पुत्र दुर्योधन अत्यंत क्रुद्ध हुए और उन्होंने वेगवान, महाभयंकर, विद्युत के समान जिह्वा वाले तथा विनाशकारी (राक्षस) पर प्रहार किया।

6.91.21

शरैश्चतुर्भिश्चतुरो निजघान महाबलः ।
ततः पुनरमेयात्मा शरवर्षं दुरासदम् ॥ ६.९१.२१ ॥

उस महाबली ने चार बाणों से चार (राक्षसों) को मार गिराया; फिर उस अमित आत्मा वाले ने दुर्जेय बाण-वर्षा की।

6.91.22

मुमोच भरतश्रेष्ठो निशाचरबलं प्रति ।
तत्तु दृष्ट्वा महत्कर्म पुत्रस्य तव मारिष ॥ ६.९१.२२ ॥

भरतश्रेष्ठ ने राक्षस-सेना पर (बाण) छोड़े। हे माननीय, आपके पुत्र के उस महान कर्म को देखकर—

6.91.23

क्रोधेनाभिप्रजज्वाल भैमसेनिर्महाबलः ।
स विष्फार्य महच्चापमिन्द्राशनिसमप्रभम् ॥ ६.९१.२३ ॥

क्रोध से भीमसेन का वह महाबली पुत्र प्रज्वलित हो उठा; उसने इंद्र के वज्र के समान कांति वाले महान धनुष को खींचकर—

6.91.24

अभिदुद्राव वेगेन दुर्योधनमरिन्दमम् ।
तमापतन्तमुद्वीक्ष्य कालसृष्टमिवान्तकम् ॥ ६.९१.२४ ॥

वेग से उसने अरिंदम दुर्योधन पर धावा बोल दिया; उसे आते देखकर, मानो काल द्वारा भेजे गए यमराज की भाँति—

6.91.25

न विव्यथे महाराज पुत्रो दुर्योधनस्तव ।
अथैनमब्रवीत्क्रुद्धः क्रूरः संरक्तलोचनः ॥ ६.९१.२५ ॥

हे महाराज, आपके पुत्र दुर्योधन विचलित नहीं हुए। तब क्रोधित, क्रूर और लाल नेत्रों वाले उन्होंने उससे कहा।

6.91.26

अद्यानृण्यं गमिष्यामि पितॄणां मातुरेव च ।
ये त्वया सुनृशंसेन दीर्घकालं प्रवासिताः ॥ ६.९१.२६ ॥

आज मैं अपने पिताओं और माता का ऋण चुका दूँगा, जिन्हें तुमने, अति निर्दयी, दीर्घकाल तक वन में निर्वासित रखा।

6.91.27

यच्च ते पाण्डवा राजंश्छलद्यूते पराजिताः ।
यच्चैव द्रौपदी कृष्णा एववस्त्रा रजस्वला ॥ ६.९१.२७ ॥

हे राजन्, छलपूर्ण द्यूत में पाण्डव जो तुमसे पराजित हुए, और जो रजस्वला कृष्णा द्रौपदी केवल एक वस्त्र में थी,

6.91.28

सभामानीय दुर्बुद्धे बहुधा क्लेशिता त्वया ।
तव च प्रियकामेन आश्रमस्था दुरात्मना ॥ ६.९१.२८ ॥

हे दुर्बुद्धि, उसे सभा में लाकर तुमने अनेक प्रकार से पीड़ित किया, और तुम्हें प्रसन्न करने की इच्छा वाले दुरात्मा द्वारा आश्रम में रहती हुई (भी)।

6.91.29

सैन्धवेन परामृष्टा परिभूय पितॄन्मम ।
एतेषामपमानानामन्येषां च कुलाधम ॥ ६.९१.२९ ॥

सैन्धव (जयद्रथ) द्वारा वह अपमानित और दुर्व्यवहार से छूई गई, मेरे पिताओं का तिरस्कार करके। हे कुल के अधम, इन अपमानों और दूसरों के अपमानों का (बदला लूँगा)।

6.91.30

अन्तमद्य गमिष्यामि यदि नोत्सृजसे रणम् ।
एवमुक्त्वा तु हैडिम्बो महद्विष्फार्य कार्मुकम् ॥ ६.९१.३० ॥

यदि तुम युद्ध नहीं त्यागते, तो आज मैं (अपने जीवन का) अंत पा लूँगा। ऐसा कहकर हैडिम्ब (घटोत्कच) ने अपना विशाल धनुष तान लिया।

6.91.31

संदश्य दशनैरोष्ठं सृकिणी परिसंलिहन् ।
शरवर्षेण महता दुर्योधनमवाकिरत्।
पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकः ॥ ६.९१.३१ ॥

दाँतों से होंठ दबाकर, मुँह के कोनों को चाटते हुए उसने दुर्योधन को भारी बाण-वर्षा से ढक दिया, जैसे वर्षा ऋतु में मेघ पर्वत को जलधाराओं से ढक देता है।