महाभारत · अध्याय 6.93
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.93.1
विमुखीकृत्य वर्सांस्तु तावकान्युधि राक्षसः ।
जिघांसुभरतश्रेष्ठ दुर्योधनमुपाद्रवत् ॥ ६.९३.१ ॥
हे भरतश्रेष्ठा! राक्षसाने युद्धात तुमच्या सैन्यतुकड्यांना माघार घ्यायला लावून, वध करण्याच्या इच्छेने दुर्योधनावर धाव घेतली.
6.93.2
तमापतन्तं संप्रेक्ष्य राजानं प्रति वेगितम् ।
अभ्यधावञ्जिघांसन्तस्तावका युद्धदुर्मदाःक ॥ ६.९३.२ ॥
राजाकडे वेगाने येणाऱ्या त्याला पाहून, युद्धमदाने उन्मत्त झालेले तुमचे योद्धे त्याला मारण्याच्या इच्छेने त्याच्यावर तुटून पडले.
6.93.3
तालमात्राणि चापानि विकर्षन्तो महारथाः ।
तमेकमभ्यधावन्त नदन्तः सिंहसङ्घवत् ॥ ६.९३.३ ॥
तालवृक्षाएवढी लांब धनुष्ये ओढत, सिंहांच्या झुंडीसारखे गर्जत महारथी त्याच्या एकट्यावर धावून गेले.
6.93.4
अथैनं शरवर्षेण समन्तात्पर्यवाकिरन् ।
पर्वतं वारिधाराभिः शरदीव वलाहकाः ॥ ६.९३.४ ॥
मग शरद ऋतूतील ढग जलधारांनी पर्वताला झाकतात, त्याप्रमाणे त्यांनी चोहोबाजूंनी बाणांच्या वर्षावाने त्याला झाकून टाकले.
6.93.5
स गाढविद्धो व्यथितस्तोत्रार्दित इव द्विपः ।
उत्पपात तदाऽऽकाशं समन्ताद्वैनतेयवत् ॥ ६.९३.५ ॥
खोलवर विद्ध होऊन वेदनेने व्याकूळ झालेला तो, अंकुशाने पीडलेल्या हत्तीप्रमाणे, तेव्हा गरुडासारखा आकाशात चोहोबाजूंना झेपावला.
6.93.6
व्यनदत्सुमहानादं जीमूत इव शारदः ।
दिशः खं विदिशश्चैव नादयन्भैरवस्वनः ॥ ६.९३.६ ॥
शरद ऋतूतील मेघाप्रमाणे त्याने प्रचंड गर्जना केली; भयंकर ध्वनीने दिशा, आकाश आणि उपदिशा दुमदुमवल्या.
6.93.7
राक्षसस्य तु तं शब्दं श्रुत्वा राजा युधिष्ठिरः ।
उवाच भरतश्रेष्ठ भीमसेनमरिन्दमम् ॥ ६.९३.७ ॥
राक्षसाचा तो शब्द ऐकून राजा युधिष्ठिर भरतश्रेष्ठ, शत्रुदमन भीमसेनाला म्हणाला.
6.93.8
युध्यते राक्षसो नूनं धार्तराष्ट्रैर्महारथैः ।
यथाऽस्य श्रूयते शब्दो नदतो भैरवं स्वनम् ॥ ६.९३.८ ॥
निश्चितच हा राक्षस धृतराष्ट्रपुत्रांच्या महारथींशी युद्ध करत आहे, कारण त्याचा भयंकर गर्जनेचा आवाज ऐकू येत आहे.
6.93.9
अतिभारं च पश्यामि तस्मिन्राक्षसपुङ्गवे ।
पितामहश्च संक्रुद्धः पाञ्चालान्हन्तुमुद्यतः ॥ ६.९३.९ ॥
त्या राक्षसश्रेष्ठावर मला मोठा भार दिसत आहे; पितामहही संतापून पांचालांना मारण्यास सज्ज झाले आहेत.
6.93.10
तेषां च रक्षणार्थाय युध्यते फल्गुनः परैः ।
एतज्ज्ञात्वा महाबाहो कार्यद्वयमुपस्थितम् ॥ ६.९३.१० ॥
त्यांच्या रक्षणासाठी फाल्गुन शत्रूंशी युद्ध करत आहे. हे महाबाहो, हे जाणून दोन कार्ये समोर उभी ठाकली आहेत.
6.93.11
गच्छ रक्षस्व हैडिम्बं शंशयं परमं गतम् ।
भ्रातुर्वचनमाज्ञाय त्वरमाणो वृकोदरः ॥ ६.९३.११ ॥
जा, परम संकटात सापडलेल्या हैडिंबाचे (घटोत्कचाचे) रक्षण कर. भावाचे वचन जाणून त्वरेने वृकोदर (भीम) निघाला.
6.93.12
प्रययौ सिंहनादेन त्रासयन्सर्वपार्थिवान् ।
वेगेन महता राजन्पर्वकाले यथोदधिःक ॥ ६.९३.१२ ॥
सिंहनादाने सर्व राजांना भयभीत करीत तो निघाला. हे राजन्, पर्वकाळी उसळणाऱ्या समुद्राप्रमाणे महान वेगाने.
6.93.13
तमन्वगात्सत्यधृतिः सौचित्तिर्युद्धदुर्मदः ।
श्रेणिमान्वसुदानश्च पुत्रः काश्यस्य चाभिभूः ॥ ६.९३.१३ ॥
सत्यधृती, युद्धात मदोन्मत्त सौचित्ती, श्रेणिमान, वसुदान आणि काशीराजाचा पुत्र अभिभू त्याच्या मागे गेले.
6.93.14
अभिमन्युमुखाश्चैव द्रौपदेया महारथाः ।
क्षत्रदेवश्च विक्रन्तः क्षत्रधर्मा तथैव च ॥ ६.९३.१४ ॥
अभिमन्यूच्या नेतृत्वाखालील द्रौपदीचे महारथी पुत्र, पराक्रमी क्षत्रदेव आणि क्षत्रधर्मा हेही.
6.93.15
अनूपाधिपतिश्चैव नीलः स्वबलमास्थितः ।
महता रथवंशेन हैडिम्बं पर्यवारयन् ॥ ६.९३.१५ ॥
अनूपाधिपती नीलही स्वतःच्या सैन्यासह उभा राहून प्रचंड रथसमूहाने हैडिम्बाला (घटोत्कचाला) वेढू लागला.
6.93.16
कुञ्चरैश्च सदा मत्तैः षट्सहस्रैः प्रहारिभिःक ।
अभ्यरक्षन्त सहिता राक्षसेन्द्रं घटोत्कचम् ॥ ६.९३.१६ ॥
सहा हजार मदोन्मत्त, प्रहार करणाऱ्या हत्तींसह एकत्र येऊन त्यांनी राक्षसराज घटोत्कचाचे सदैव रक्षण केले.
6.93.17
सिंहनादेन महता नेमिघोषेण चैव ह ।
खुरशब्दनिपातैश्च कम्पयन्तो वसुंधराम् ॥ ६.९३.१७ ॥
प्रचंड सिंहनादाने, चाकांच्या घोषाने आणि खुरांच्या आघाताने पृथ्वी कंपित करीत.
6.93.18
तेषामापततां श्रुत्वा शब्दं तं तावकं बलम् ।
भीमसेनभयोद्विग्नं विवर्णवदनं तथा ॥ ६.९३.१८ ॥
त्यांची ती आक्रमण करीत येणारी गर्जना ऐकून भीमसेनाच्या भयाने व्याकूळ झालेल्या तुमच्या सैन्याचे चेहरे फिकट पडले.
6.93.19
परिवृत्य महाराज परित्यज्य घटोत्कचम् ।
ततः प्रववृते युद्धंक तत्र तेषां महात्मनाम् ॥ ६.९३.१९ ॥
हे महाराज, घटोत्कचाला सोडून त्यांनी त्याला वेढले. मग तेथे त्या महात्म्यांमध्ये युद्ध सुरू झाले.
6.93.20
तावकानां परेषां च संग्रामेष्वनिवर्तिनाम् ।
नानारूपाणि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः ॥ ६.९३.२० ॥
युद्धात मागे न हटणारे तुमचे व शत्रूचे महारथी अनेक रूपांची शस्त्रे सोडत होते.
6.93.21
अन्योन्यमभिधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे ।
व्यतिष्यक्तं महारौद्रं युद्धं भीरुभयावहम् ॥ ६.९३.२१ ॥
एकमेकांवर धावून ते जोराने भिडले. ते युद्ध मिसळलेले, अत्यंत भयंकर आणि भ्याड लोकांना भीती देणारे होते.
6.93.22
हया हयैः समाजग्मुः पादाताश्च पदातिभिः ।
रथा रथैः समागच्छन्नागा नागैश्च संयुगे
अन्योन्यं समरे राजन्प्रार्थयानाः समभ्ययुः ॥ ६.९३.२२ ॥
घोडेस्वार घोडेस्वारांशी, पायदळ पायदळाशी, रथ रथांशी, हत्ती हत्तींशी युद्धात भिडले. हे राजा, एकमेकांना इच्छित ते रणांगणात समोरासमोर आले.
6.93.23
सहसा चाभवत्तीव्रं सन्निपातन्महद्रजः ।
गजाश्वरथपत्तीनां पादनेमिसमुद्धतम् ॥ ६.९३.२३ ॥
अचानक तीव्र मोठी धूळ उठली — हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळाच्या पायांनी व चाकांच्या कडांनी उडवलेली धूळ.
6.93.24
धूम्रारुणं रजस्तीव्रं रणभूमिं समावृणोत् ।
नैव स्वे न परे राजन्समजानन्परस्परम् ॥ ६.९३.२४ ॥
धुरासारखी तांबडी तीव्र धूळ रणभूमी झाकून गेली. हे राजा, आपल्या माणसांना किंवा शत्रूला ते एकमेकांना ओळखू शकले नाहीत.
6.93.25
पिता पुत्रं न जानीते पुत्रो वा पितरं तथा ।
निर्मर्यादे तथाभूते वैशसे रोमहर्षणे ॥ ६.९३.२५ ॥
पिता पुत्राला ओळखत नाही, पुत्रही पित्याला ओळखत नाही; अशा मर्यादाहीन, अंगावर काटा आणणाऱ्या संहारात.
6.93.26
शस्त्राणां भरतश्रेष्ठ मनुष्याणां च र्जताम् ।
सुमहानभवच्छब्दः प्रेतानामिव भारत ॥ ६.९३.२६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, शस्त्रांचा आणि गर्जणाऱ्या माणसांचा प्रचंड आवाज उठला, जणू प्रेतांचा कोलाहल.
6.93.27
गजवाजिमनुष्याणां शोणितान्रतरङ्गिणी ।
प्राववर्तत नदी तत्र केशशैवलशाद्वला ॥ ६.९३.२७ ॥
हत्ती, घोडे आणि माणसांच्या रक्ताच्या लाटांची नदी तिथे वाहू लागली; केस जणू शेवाळ व गवत.
6.93.28
नराणां चैव कायेभ्यः शिरसां पततां रणे ।
शुश्रुवे सुमहाञ्छब्दः पततामश्मनामिव ॥ ६.९३.२८ ॥
रणांगणात पडणाऱ्या माणसांच्या देहांतून आणि मस्तकांतून, पडणाऱ्या दगडांसारखा प्रचंड आवाज ऐकू आला.
6.93.29
विशिरस्कैर्मनुष्यैश्च छिन्नगात्रैश्च वारणैः ।
अश्वैः संभिन्नदेहैश्च संकीर्णाऽभूद्वसुंधरा ॥ ६.९३.२९ ॥
शिर नसलेले माणसे, अवयव तुटलेले हत्ती आणि तुकडे झालेल्या शरीरांचे घोडे यांनी पृथ्वी भरून गेली.
6.93.30
नानाविधानि शस्त्राणि विसृजन्तो महारथाः ।
अन्योन्यमभिधावन्तः संप्रहारार्थमुद्यताः ॥ ६.९३.३० ॥
महारथी विविध शस्त्रे सोडत, एकमेकांवर धावून जात, प्रहार करण्यास सज्ज झाले.
6.93.31
हया हयान्समासाद्य प्रेषिता हयसादिभिः ।
समाहत्य रणेऽन्योन्यं निपेतुर्गतजीविताः ॥ ६.९३.३१ ॥
घोडे घोड्यांवर चालून गेले, घोडेस्वारांनी पुढे ढकलले, रणांगणात एकमेकांवर आदळून प्राण सोडून पडले.
6.93.32
नरा नरान्समासाद्य क्रोधरक्तेक्षणा भृशम् ।
उरांस्युरोभिरन्योन्यं समाश्लिष्य निजघ्निरे ॥ ६.९३.३२ ॥
क्रोधाने लाल डोळे झालेले योद्धे योद्ध्यांवर अतिशय वेगाने तुटून पडले आणि छातीला छाती भिडवून एकमेकांना मारू लागले.
6.93.33
प्रेषिताश्च महामात्रैर्वारणाः परवारणैः ।
अभ्यघ्नन्त विषणाग्रैर्वारणानेव संयुगे ॥ ६.९३.३३ ॥
महावतांनी पुढे ढकललेले हत्ती शत्रूच्या हत्तींवर चालून गेले आणि युद्धात सुळ्यांच्या टोकांनी हत्तींनाच प्रहार करू लागले.
6.93.34
ते जातरुधिरोत्पीडाः पताकाभिरलङ्कृताः ।
संसक्ताः प्रत्यदृश्यन्त मेघा इव सविद्युतः ॥ ६.९३.३४ ॥
रक्ताने माखलेले, ध्वजांनी सजलेले, एकमेकांत गुंतलेले ते हत्ती विजेसह मेघांसारखे दिसत होते.
6.93.35
केचिद्भिन्ना विषाणाग्रैर्भिन्नकुम्भाश्च तोमरैः ।
विनदन्तोऽभ्यधावन्त गर्जमाना धना इव ॥ ६.९३.३५ ॥
काही हत्ती सुळ्यांच्या टोकांनी आणि काही तोमरांनी मस्तक फुटून, किंचाळत, गर्जणाऱ्या मेघांसारखे धावत सुटले.
6.93.36
केचिद्धस्तैर्द्विधाच्छिन्नैश्छिन्नगात्रास्तथाऽपरे ।
निपेतुस्तुमुले तस्मिंश्छिन्नपक्षा इवाद्रयः ॥ ६.९३.३६ ॥
काही हत्तींच्या सोंडा दोन तुकडे होऊन, इतरांचे अवयव छिन्न होऊन, त्या कोलाहलात पंख छाटलेल्या पर्वतांसारखे कोसळले.
6.93.37
पार्श्वैस्तु दारितैरन्ये वारणैर्वरवारणाः ।
मुमुचुः शोणितं भूरि धातूनिव महीधराः ॥ ६.९३.३७ ॥
बाजूंनी फाटलेल्या इतर श्रेष्ठ हत्तींनी पर्वत धातू सोडतात तसे भरपूर रक्त सोडले.
6.93.38
नाराचनिहतास्त्वन्ये तथा विद्धाश्च तोमरैः ।
विनदन्तोऽभ्यधावन्त विशृङ्गा इव पर्वताः ॥ ६.९३.३८ ॥
नाराचांनी मारलेले आणि तोमरांनी भोसकलेले इतर गर्जना करत पुढे धावले, शिंगे नसलेल्या पर्वतांसारखे.
6.93.39
केचित्क्रोधसमाविष्टा मदान्धा निरवग्रहाः ।
रथान्हयान्पदातींश्च ममृदुः शतशो रणे ॥ ६.९३.३९ ॥
काही क्रोधाने भरलेले, मदाने आंधळे आणि बेलगाम होऊन युद्धात शेकडो रथ, घोडे आणि पायदळ तुडवू लागले.
6.93.40
तथा हया हयारोहैस्ताडिताः प्रासतोमरैः ।
तेन तेनाभ्यवर्तन्त कुर्वन्तो व्याकुला दिशः ॥ ६.९३.४० ॥
तसेच घोडे घोडेस्वारांच्या प्रास आणि तोमरांनी मारले जाऊन दिशांना व्याकूळ करत इकडे तिकडे धावले.
6.93.41
रथिनो रथिभिः सार्धं कुलपुत्रास्तनुत्यजः ।
परां शक्तिं समास्थाय चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ॥ ६.९३.४१ ॥
रथी रथींसह, कुलपुत्र, देह त्यागण्यास तयार असलेले, परम शक्तीचा आश्रय घेऊन निर्भयपणे कर्मे करू लागले.
6.93.42
स्वयंवर इवामर्दे प्रजह्रुरितरेतरम् ।
प्रार्थयाना यशो राजन्स्वर्गं वा युद्धशालिनः ॥ ६.९३.४२ ॥
हे राजा, स्वयंवराप्रमाणे या घोर संग्रामात युद्धप्रिय योद्धे कीर्ती किंवा स्वर्गाची इच्छा धरून एकमेकांवर प्रहार करू लागले.
6.93.43
तस्मिंस्तथा वर्तमाने संग्रामे रोमहर्षणे ।
धार्तराष्ट्रं महत्सैन्यं प्रययौ विमुखीकृतम् ॥ ६.९३.४३ ॥
असे ते रोमांचकारी युद्ध चालू असताना धृतराष्ट्राच्या पुत्रांचे मोठे सैन्य तोंड फिरवून पळून गेले.