महाभारत · अध्याय 6.96
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.96.1
पुत्रं विनिहतं श्रुत्वा इरावन्तं धनञ्जयः ।
दुःखेन महताऽऽविष्टो निःश्वसन्पन्नगो यथा ॥ ६.९६.१ ॥
आपला पुत्र इरावान मारला गेला हे ऐकून धनंजय मोठ्या दुःखाने व्याप्त होऊन सापाप्रमाणे निःश्वास टाकू लागला.
6.96.2
अब्रवीत्समरे राजन्वासुदेवमिदं वचः ।
इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्टवान्पुरा ॥ ६.९६.२ ॥
हे राजा, युद्धात अर्जुन वासुदेवाला हे वचन म्हणाला: खरोखर महाप्राज्ञ विदुराने पूर्वीच हे पाहिले होते.
6.96.3
कुरूणां पाण्डवानां च क्षयं घोरं महामतिःक ।
स ततो निवारितवान्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ॥ ६.९६.३ ॥
कौरव आणि पांडवांचा भयंकर नाश त्या महामतीने पूर्वीच पाहिला होता, आणि तेव्हा त्याने जनेश्वर धृतराष्ट्राला त्यापासून रोखले होते.
6.96.4
अन्ये च बहवो वीराः संग्रामे मधुसूदन ।
निहताः कौरवैः सङ्ख्ये तथाऽस्माभिश्च कौरवाः ॥ ६.९६.४ ॥
हे मधुसूदना, युद्धात इतर अनेक वीर कौरवांकडून मारले गेले, आणि तसेच आमच्याकडून कौरवही मारले गेले.
6.96.5
अर्थहेतोर्नरश्रेष्ठ क्रियते कर्म कुत्सितम् ।
धिगर्थान्यत्कृते ह्येवं क्रियते ज्ञातिसंक्षयः ॥ ६.९६.५ ॥
हे नरश्रेष्ठा, धनासाठी निंद्य कर्म केले जाते. ज्या धनासाठी असा ज्ञातींचा नाश होतो, त्या धनाचा धिक्कार असो!
6.96.6
अधनस्य मृतं श्रेयो न च ज्ञातिवधाद्वनम् ।
किं नु प्राप्स्यामहे कृष्ण हत्वा ज्ञातीन्समागतान् ॥ ६.९६.६ ॥
धनहीनासाठी मृत्यूच श्रेयस्कर आहे, आणि ज्ञातींची हत्या करून वनात जाणेही श्रेयस्कर नाही. हे कृष्णा, एकत्र आलेल्या ज्ञातींना मारून आम्हाला काय मिळेल?
6.96.7
दुर्योधनापराधेन शकुनेः सौबलस्य च ।
क्षत्रिया निधनं यान्ति कर्णदुर्मन्त्रितेन च ॥ ६.९६.७ ॥
दुर्योधनाच्या अपराधामुळे, सुबलपुत्र शकुनीच्या अपराधामुळे आणि कर्णाच्या दुष्ट मसलतीमुळे क्षत्रिय मृत्यूला जात आहेत.
6.96.8
इदानीं च विजानामि सुकृतं मधुसूदन ।
कृतं राज्ञा महाबाहो याचता त सुयोधनम् ॥ ६.९६.८ ॥
आता मला समजत आहे, हे मधुसूदना; हे महाबाहो, राजाने सुयोधनाकडे याचना करून सत्कार्य केले होते.
6.96.9
राज्यार्धं पञ्च वा ग्रामान्नाकार्षीत्स च दुर्मतिःक ।
दृष्ट्वा हि क्षत्रियाञ्शूराञ्शयानान्धरणीतले ॥ ६.९६.९ ॥
त्या दुर्मतीने अर्धे राज्य किंवा पाच गावेही दिली नाहीत. भूमीवर पडलेल्या शूर क्षत्रियांना पाहून—
6.96.10
निन्दामि भृशमात्मानं धिगस्तु क्षत्रिजीविकाम् ।
अशक्तमिति मामेते ज्ञास्यन्ते क्षत्रिया रणे ॥ ६.९६.१० ॥
मी स्वतःची फार निंदा करतो. क्षत्रियाच्या जीविकेला धिक्कार असो! रणात हे क्षत्रिय मला अशक्त समजतील.
6.96.11
एतदर्थं मया युद्धं रोचितं मधुसूदन ।
संचोदय हयाञ्शीघ्रं धार्तराष्ट्रचमूं प्रति ॥ ६.९६.११ ॥
यासाठीच मी युद्ध निवडले आहे, हे मधुसूदना. घोड्यांना लवकर धृतराष्ट्रपुत्रांच्या सेनेकडे चालव.
6.96.12
प्रतरिष्ये महापारं भुजाभ्यां समरोदधिम् ।
नायं क्लीबायितुं कालो विद्यते माधव क्वचित् ॥ ६.९६.१२ ॥
मी बाहूंनी युद्धरूपी महासागर पार करीन. हे माधवा, आता भ्याडपणे वागण्याची वेळ नाही.
6.96.13
एवमुक्तस्तु पार्थेन केशवः परवीरहा ।
चोदयामास तानश्वान्पाण्डुरान्वातरंहसः ॥ ६.९६.१३ ॥
अर्जुनाने असे सांगितल्यावर शत्रुवीरांचा संहार करणाऱ्या केशवाने वायूसारख्या वेगवान त्या पांढऱ्या घोड्यांना पुढे हाकले.
6.96.14
अथ शब्दो महानासीत्तव सैन्यस्य भारत ।
मारुतोद्धूतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि ॥ ६.९६.१४ ॥
हे भरतवंशा, तेव्हा तुझ्या सैन्यात वाऱ्याने खवळलेल्या समुद्राच्या भरतीसारखा महान कोलाहल उठला.
6.96.15
अपराह्णे महाराज संग्रामः समपद्यत ।
पर्जन्यसमनिर्घोषो भीष्मस्य सह पाण्डवैः ॥ ६.९६.१५ ॥
हे महाराजा, दुपारनंतर मेघगर्जनेसारख्या घोषासह भीष्म आणि पांडव यांच्यात संग्राम सुरू झाला.
6.96.16
ततो राजंस्तव सुता भीमसेनमुपाद्रवन् ।
परिवार्य रणे द्रोणं वसवो वासवं यथा ॥ ६.९६.१६ ॥
हे राजा, तेव्हा तुझ्या पुत्रांनी भीमसेनावर हल्ला केला; वसू जसे इंद्राला वेढतात तसे रणात द्रोणाला वेढून उभे राहिले.
6.96.17
ततः शान्तनवो भीष्मः कृपश्च रथिनां वरः ।
भगदत्तः सुशर्मा च धनंजयमुपाद्रवन् ॥ ६.९६.१७ ॥
नंतर शंतनूचा पुत्र भीष्म, रथिकांमध्ये श्रेष्ठ कृप, भगदत्त आणि सुशर्मा यांनी धनंजयावर हल्ला केला.
6.96.18
हार्दिक्यो बाह्लिकश्चैव सात्यकिं समभिद्रुतौ ।
अम्बष्ठकस्तु नृपतिरभिमन्युमवस्थितः ॥ ६.९६.१८ ॥
हार्दिक्य (कृतवर्मा) आणि बाह्लिक दोघेही सात्यकीवर धावले; अंबष्ठक राजा अभिमन्यूसमोर उभा राहिला.
6.96.19
शेषास्त्वन्ये महाराज शेषानेव महारथान् ।
ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम् ॥ ६.९६.१९ ॥
हे महाराज, उरलेले इतर उरलेल्या महारथींशी भिडले. मग भयंकर, भीतीदायक असे युद्ध सुरू झाले.
6.96.20
भीमसेनस्तु संप्रेक्ष्य पुत्रांस्तव विशांपते ।
प्रजज्वाल रणे क्रुद्धो हविषा हव्यवाडिव ॥ ६.९६.२० ॥
हे नृपते, आपल्या पुत्रांना पाहून भीमसेन क्रोधाने रणात तुपाच्या आहुतीने यज्ञाग्नी भडकावा तसा प्रज्वलित झाला.
6.96.21
पुत्रास्तु तव कौन्तेयं छादयांचक्रिरे शरैः ।
प्रावृषीव महाराज जलदा इव पर्वतम् ॥ ६.९६.२१ ॥
आपल्या पुत्रांनी कौंतेयाला बाणांनी झाकून टाकले, हे महाराज, पावसाळ्यात मेघ पर्वताला झाकतात तसे.
6.96.22
स च्छाद्यमानो बहुधा पुत्रैस्तव विशांपते ।
सृक्विणी संलिहन्वीरः शार्दूल इव दर्पितः ॥ ६.९६.२२ ॥
हे नृपते, आपल्या पुत्रांनी अनेक प्रकारे झाकलेला तो वीर, ओठांचे कोपरे चाटत, गर्विष्ठ वाघासारखा दिसला.
6.96.23
व्यूढोरस्कस्ततो भीमः पोथयामास पार्थिवम् ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन सुमुक्तेन महारणे ॥ ६.९६.२३ ॥
मग विशाल छातीच्या भीमाने महायुद्धात अत्यंत धारदार, नीट सोडलेल्या क्षुरप्र बाणाने त्या राजाला पाडले.
6.96.24
ताडयामास संक्रुद्धः सोऽभवद्व्यथितेन्द्रियः ।
अपरेण तु भल्लेन पीतेन निशितेन तु।
अपातयत्कुण्डलितं सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ ६.९६.२४ ॥
क्रोधाने त्याने त्याला प्रहार केला; त्याची इंद्रिये व्याकुळ झाली. मग दुसऱ्या पिवळ्या, तीक्ष्ण भल्ल बाणाने, सिंह लहान हरिणाला पाडतो तसे, वेटोळे घालून उभ्या असलेल्याला पाडले.
6.96.25
ततः सुनिशितान्बाणान्भीमसेनः शिलाशितान् ।
स सप्त संदधे हन्तुं पुत्रास्ते भरतर्षभ ॥ ६.९६.२५ ॥
तेव्हा भीमसेनाने दगडावर धार लावलेले सात अत्यंत तीक्ष्ण बाण धनुष्यावर चढवले, हे भरतश्रेष्ठा, तुमच्या पुत्रांना मारण्यासाठी.
6.96.26
प्रेषिता भिमसेनेन शरास्ते दृढधन्वना ।
अपातयन्त पुत्रांस्ते रथेभ्यः सुमहारथान् ॥ ६.९६.२६ ॥
दृढ धनुष्य असलेल्या भीमसेनाने सोडलेल्या तुमच्या बाणांनी तुमच्या महारथी पुत्रांना रथांवरून खाली पाडले.
6.96.27
अनाधृष्टिं कुण्डभेदिं विराजं दीप्तलोचनम् ।
दीर्घबाहुं सुबाहुं च तथैव मकरध्वजम् ॥ ६.९६.२७ ॥
अनाधृष्टी, कुंडभेदी, विराज, दीप्तलोचन, दीर्घबाहू, सुबाहू आणि तसेच मकरध्वज.
6.96.28
प्रपतन्तिस्म वीरास्ते विरेजुर्भरतर्षभ ।
वसन्ते पुष्पशबलाः किंशुकाः पतिता इव ॥ ६.९६.२८ ॥
पडणारे तुमचे वीर शोभून दिसले, हे भरतश्रेष्ठा, वसंतात फुलांनी चितारलेले पळस वृक्ष पडावेत तसे.
6.96.29
ततः प्रदुद्रुवुः शेषास्तव पुत्रा महाहवे ।
तं कालमिव मन्यन्तो भीमसेनं महाबलम् ॥ ६.९६.२९ ॥
तेव्हा महायुद्धात तुमचे उरलेले पुत्र पळून गेले, त्या महाबली भीमसेनाला कालासारखे मानून.
6.96.30
द्रोणस्तु समरे वीरं निर्दहनक्तं सुतांस्तव ।
यथाद्रिं वारिधाराभिः समन्ताद्व्यकिरच्छरैः ॥ ६.९६.३० ॥
परंतु द्रोणाने युद्धात त्या वीराला, जो तुमच्या पुत्रांना जाळत होता, पर्वताला जलधारांनी झाकावे तसे बाणांनी चहूकडून झाकले.
6.96.31
तत्राद्भुतमपश्याम कुन्तीपुत्रस्य पौरुषम् ।
द्रोणेन वार्यमाणोऽपि निजघ्ने यत्सुतांस्तव ॥ ६.९६.३१ ॥
तेथे आम्ही कुंतीपुत्राचा अद्भुत पराक्रम पाहिला; द्रोणाने अडवूनही त्याने तुमच्या पुत्रांना ठार केले.
6.96.32
यथा गोवृषभो वर्षं संधारयति स्वात्पतत् ।
भीमस्तथा द्रोणमुक्तं शरवर्षमदीधरत् ॥ ६.९६.३२ ॥
जसा गोवृषभ अंगावर पडणाऱ्या पावसाला अडवतो, तसा भीमाने द्रोणाने सोडलेला बाणांचा वर्षाव अडवला.
6.96.33
अद्भुतं च महाराज तत्र चक्रे वृकोदरः ।
यत्पुत्रांस्तेऽवधीत्सङ्ख्ये द्रोणं चैव न्यवारयत् ॥ ६.९६.३३ ॥
महाराज, तेथे वृकोदराने अद्भुत कर्म केले: युद्धात तुमच्या पुत्रांना मारले आणि द्रोणालाही अडवले.
6.96.34
पुत्रेषु तव वीरेषु चिक्रीडार्जुनपूर्वजः ।
मृगेष्विव महाराज चरन्व्याघ्रो महाबलः ॥ ६.९६.३४ ॥
महाराज, जसा महाबलवान वाघ हरिणांमध्ये फिरतो, तसा अर्जुनाचा ज्येष्ठ बंधू तुमच्या वीर पुत्रांमध्ये विहरला.
6.96.35
यथा हि पशुमध्यस्थो द्रावयेत पशून्वृकः ।
वृकोदरस्तव सुतांस्तथा व्यद्रावयद्रणे ॥ ६.९६.३५ ॥
जसा लांडगा गुरांमध्ये शिरून जनावरांना पांगवतो, तसा वृकोदराने रणात तुमच्या पुत्रांना पांगवले.
6.96.36
गाङ्गेयो भगदत्तश्च गोतमश्च महारथाः ।
पाण्डवं रभसं युद्धे वारयामासुरर्जुनम् ॥ ६.९६.३६ ॥
गांगेय, भगदत्त आणि गोतम हे महारथी युद्धात वेगाने येणाऱ्या पांडव अर्जुनाला अडवू लागले.
6.96.37
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां सोऽतिरथो रणे ।
प्रवीरांस्तव सैन्येषु प्रेषयामास मृत्यवे ॥ ६.९६.३७ ॥
त्याने अस्त्रांनी त्यांची अस्त्रे रोखून रणात तुमच्या सैन्यातील वीरांना मृत्यूकडे पाठवले.
6.96.38
अभिमन्युस्तु राजानमम्बष्ठं लोकविश्रुतम् ।
विरथं रथिनां श्रेष्ठं कारयामास सायकैः ॥ ६.९६.३८ ॥
पण अभिमन्यूने लोकप्रसिद्ध राजा अंबष्ठाला, रथिकांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्याला, बाणांनी रथहीन केले.
6.96.39
विरथो वध्यमानस्तु सौभद्रेण यशस्विना ।
अवप्लुत्य रथात्तूर्णमम्बष्ठो वसुधाधिपः ॥ ६.९६.३९ ॥
यशस्वी सौभद्राने प्रहार केलेला, रथहीन झालेला वसुधाधिप अंबष्ठ तत्काळ रथावरून खाली उडी मारून उतरला.
6.96.40
असिं चिक्षेप समरे सौभद्रस्य महात्मनः ।
आरुरोह रथं चैव हार्दिक्यस्य महाबलः ॥ ६.९६.४० ॥
त्या महाबलाढ्याने समरात महात्मा सौभद्रावर तलवार फेकली आणि हार्दिक्याच्या रथावर चढला.
6.96.41
आपतन्तं तु निस्त्रिंशं युद्धमार्गविशारदः ।
लाघवाद्व्यंसयामास सौभद्रः परवीरहा ॥ ६.९६.४१ ॥
युद्धमार्गात निपुण आणि शत्रुवीरांचा संहार करणाऱ्या सौभद्राने चपळाईने त्याच्यावर पडणारी तलवार उडवून लावली.
6.96.42
व्यंसितं वीक्ष्य निस्त्रिंशं सौभद्रेण रणे तदा ।
साधुसाध्विति सैन्यानां प्रणादोऽभूद्विशांपते ॥ ६.९६.४२ ॥
रणात सौभद्राने तलवार उडवून लावलेली पाहून, हे नरपते, सैन्यांमध्ये "साधु, साधु" असा जयघोष उठला.
6.96.43
धृष्टद्युम्नमुखास्त्वन्ये तव सैन्यमयोधयन् ।
तथैव तावकाः सर्वे पाण्डुसैन्यमयोधयन् ॥ ६.९६.४३ ॥
धृष्टद्युम्न ज्यांच्या पुढे होता असे इतर तुमच्या सैन्याशी लढले. त्याचप्रमाणे तुमचे सर्व वीर पांडवसैन्याशी लढले.
6.96.44
तत्राक्रन्दो महानासीत्तव तेषां च भारत ।
निघ्नतां दृढमन्योन्यं कुर्वतां कर्म दुष्करम् ॥ ६.९६.४४ ॥
तेथे तुमच्या आणि त्यांच्या सैन्यात मोठा गोंधळ उडाला, हे भारता. एकमेकांवर जोरदार प्रहार करत ते दुष्कर कर्मे करत होते.
6.96.45
अन्योन्यं हि रणे शूराः केशेष्वाक्षिष्य मानिनः ।
नखदन्तैरयुध्यन्त मुष्टिभिर्जानुभिस्तथा ॥ ६.९६.४५ ॥
रणांगणात एकमेकांचे केस धरून ओढणारे अभिमानी वीर नखे व दातांनी, मुठींनी आणि गुडघ्यांनी लढत होते.
6.96.46
तलैश्चैवाथ निस्त्रिंशैर्बाहुभिश्च सुसंस्थितैः ।
विवरं प्राप्य चान्योन्यमनयन्यमसादनम् ॥ ६.९६.४६ ॥
तळहातांनी, तलवारींनी आणि सुस्थिर बाहूंनी, संधी मिळताच त्यांनी एकमेकांना यमसदनाला पाठवले.
6.96.47
न्यहनच्च पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा ।
व्याकुलीकृतसंकल्पा युयुधुस्तत्र मानवाः ॥ ६.९६.४७ ॥
पित्याने पुत्राला आणि पुत्राने पित्याला मारले. अशा व्याकुल संकल्पाने माणसे तेथे लढत होती.
6.96.48
रणे चारूणि चापानि हेमपृष्ठानि मारिष ।
हतानामपविद्धानि कलापाश्च महाधनाः ॥ ६.९६.४८ ॥
रणांगणावर, हे मारिष, मारलेल्या वीरांची सुंदर सोन्याने मढवलेली धनुष्ये आणि मौल्यवान भाते फेकलेल्या स्थितीत पडली होती.
6.96.49
जातरूपमयैः पुङ्खै राजतैर्निशिताः शराः ।
तैलधौता व्यराजन्त निर्मुक्तभुजगोपमाः ॥ ६.९६.४९ ॥
सोन्याची पिसे आणि चांदीची टोके असलेले तीक्ष्ण बाण तेलाने धुतल्यासारखे चमकत होते, कात टाकलेल्या सापांसारखे.
6.96.50
खङ्गाश्च दान्तत्सरवो जातरूपपरिष्कृताः ।
चर्माणि चापविद्धानि रुक्मचित्राणि धन्विनां ॥ ६.९६.५० ॥
हस्तिदंती मुठी आणि सोन्याने सजवलेल्या तलवारी, तसेच धनुर्धरांच्या सोनेरी चित्रांनी नटलेल्या ढाली धनुष्यांवरून फेकलेल्या स्थितीत पडल्या होत्या.
6.96.51
सुवर्णाविकृताः प्रासाः प्रभग्ना हेमभूषिताः ।
जातरूपमया यष्ट्यः शक्त्यश्च कनकोज्ज्वलाः ॥ ६.९६.५१ ॥
सोन्याने सजवलेले तुटलेले भाले, सोन्याच्या काठ्या आणि सोन्यासारखी चमकणारी शक्ती-अस्त्रे.
6.96.52
अवस्कन्दाश्च पतिता मुसलानि गुरूणि च ।
परिघाः पट्टसाश्चैव भिण्डिपालाश्च मारिष ॥ ६.९६.५२ ॥
पडलेले अवस्कंद, जड मुसळे, परिघ, पट्टिश आणि भिंडिपाल, हे मारिष.
6.96.53
पतिता विविधाश्चापाश्चित्रा हेमपरिष्कृताः ।
कुथा बहुविधाकाराश्चामरा व्यजनानि च ॥ ६.९६.५३ ॥
पडलेली विविध प्रकारची चित्रित, सोन्याने सजवलेली धनुष्ये; अनेक आकारांचे आच्छादन, चामरे आणि पंखेही.
6.96.54
नानाविधानि शस्त्राणि प्रगृह्य पतिता नराः ।
जीवन्त इव दृश्यनते गतसत्त्वा महारथाः ॥ ६.९६.५४ ॥
विविध शस्त्रे हाती घेऊन पडलेले मानव जिवंतांसारखे दिसत होते, पण ते महारथी प्राणरहित होते.
6.96.55
गजाविमथितैर्गात्रैर्मुसलैर्भिन्नमस्तकाः ।
गजावाजिरथक्षुण्णाः शेरते स्म नराः क्षितौ ॥ ६.९६.५५ ॥
हत्तींनी मर्दलेली शरीरे आणि मुसळांनी फुटलेली मस्तके असलेले, हत्ती, घोडे व रथांनी चिरडलेले लोक जमिनीवर पडले होते.
6.96.56
तथैवाश्वनृनागानां शरीरैर्विबभौ तदा ।
संछन्ना वसुधा राजन्पर्वतैरिव शातितैः ॥ ६.९६.५६ ॥
तसेच घोडे, मनुष्य आणि हत्ती यांच्या शरीरांनी तेव्हा पृथ्वी आच्छादलेली शोभत होती, हे राजा, पाडलेल्या पर्वतांप्रमाणे.
6.96.57
समरे पतितैश्चैव शक्त्यृष्टिशरतोमरैः ।
निस्त्रिंशैः पट्टसैः प्रासैरवस्कन्दैः परश्वथैः ॥ ६.९६.५७ ॥
युद्धात पडलेल्या शक्ती, ऋष्टी, बाण, तोमर, तलवारी, पट्टस, प्रास, अवस्कंद व परशू यांनी.
6.96.58
परिघैर्भिण्डिपालैश्च शतघ्नीभिश्च मारिष ।
शरीरैः शस्त्रनिर्भिन्नैः समास्तीर्यत मेदिनी ॥ ६.९६.५८ ॥
परिघ, भिंदिपाल व शतघ्नी यांनी, हे मारिष, शस्त्रांनी छिन्न झालेल्या शरीरांनी पृथ्वी पसरली गेली.
6.96.59
विशब्दैरल्पशब्दैश्च शोणितौगपरिप्लुतैः ।
गतासुभिरमित्रघ्न विबभौ निचिता मही ॥ ६.९६.५९ ॥
शब्दरहित, मंद आक्रंदणारे, रक्तप्रवाहात बुडालेले, प्राणहीन शरीरांनी, हे अमित्रघ्ना, पृथ्वी भरलेली शोभत होती.
6.96.60
सतलत्रैः सकेयूरैर्बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः ।
हस्तिहस्तोपमैश्छिन्नैरूरुभिश्च तरस्विनाम् ॥ ६.९६.६० ॥
तलत्र व केयूरांसह, चंदनलिप्त, हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे छाटलेल्या बाहूंनी आणि वीरांच्या मांड्यांनी.
6.96.61
बद्धचूजामणिवरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
पातितै ऋषभाक्षाणां बभौ भारत मेदिनी ॥ ६.९६.६१ ॥
बांधलेल्या शेंड्यांतील श्रेष्ठ मण्यांसह आणि कुंडलांसह पडलेल्या मस्तकांनी, हे भारत, ऋषभाक्ष वीरांच्या पतनाने पृथ्वी शोभली.
6.96.62
कवचैः शोणितादिग्धैर्विप्रकीर्णैश्च काञ्चनैः ।
रराज सुभृशं भूमिः शान्तार्चिर्भिरिवानलैः ॥ ६.९६.६२ ॥
रक्ताने माखलेल्या आणि सर्वत्र विखुरलेल्या सोनेरी कवचांनी पृथ्वी अत्यंत शोभली, शांत ज्वाला असलेल्या अग्नींप्रमाणे.
6.96.63
विप्रविद्धैः कलापैश्च पतितैश्च शरासनैः ।
विप्रकीर्णैः शरैश्चैव रुक्मपुङ्खैः समन्ततः ॥ ६.९६.६३ ॥
फेकून दिलेल्या भात्यांनी, पडलेल्या धनुष्यांनी आणि सर्वत्र विखुरलेल्या सोनेरी पिसांच्या बाणांनी.
6.96.64
रथैश्च सर्वतो भग्नैः किङ्किणीजालभूषितैः ।
वाजिभिश्च हतैर्बाणैः स्रस्तजिह्वैः सशोणितैः ॥ ६.९६.६४ ॥
सर्वत्र मोडलेल्या रथांनी, लहान घंटांच्या जाळ्यांनी सजवलेल्या रथांनी आणि बाणांनी मारले गेलेल्या, जीभ लोंबकळणाऱ्या, रक्ताने माखलेल्या घोड्यांनी.
6.96.65
अनुकर्षैः पताकाभिरुपासङ्गैर्ध्वजैरपि ।
प्रवीराणां महाशङ्खैर्विप्रकीर्णैश्च पाण्डुरैः ॥ ६.९६.६५ ॥
ओढलेल्या दोऱ्यांनी, पताकांनी, उपसंगांनी व ध्वजांनी, आणि प्रमुख वीरांच्या मोठ्या पांढऱ्या शंखांनी जे विखुरले होते.
6.96.66
स्रस्तहस्तैश्च मातङ्गैः शयानैर्विबभौ मही ।
नानारूपेरलंकारैः प्रमदेवाभ्यलङ्कृता ॥ ६.९६.६६ ॥
खाली लोंबणाऱ्या सोंडांच्या पडलेल्या हत्तींनी पृथ्वी शोभली; नानाविध अलंकारांनी सजलेल्या स्त्रियांप्रमाणे ती अलंकृत झाली होती.
6.96.67
दन्तिभिश्चापरैस्तत्र सप्राणैर्गाढवेदनैः ।
करैः शब्दं विमुञ्चद्भिः शीकरं च मुहुर्मुहुः ॥ ६.९६.६७ ॥
तेथे जिवंत असलेले, तीव्र वेदनेने व्याकूळ झालेले इतर हत्ती सोंडांनी चीत्कार करत आणि वारंवार पाण्याचे तुषार उडवत पडले होते.
6.96.68
विबभौ तद्रणस्थानं स्यन्दमानैरिवाचलैः ।
नानारागैः कम्बलैश्च परिस्तोमेश्च दन्तिनाम् ॥ ६.९६.६८ ॥
विविध रंगांच्या घोंगड्यांनी आणि हत्तींच्या झुली-आच्छादनांनी ते रणांगण वाहणाऱ्या पर्वतांसारखे शोभू लागले.
6.96.69
वैदूर्यमणिदण्डैश्च पतितैरङ्कुशैः शुभैः ।
घण्टाभिश्च गजेन्द्राणां पतिताभिः समन्ततः ॥ ६.९६.६९ ॥
वैडूर्यमण्यांनी जडलेले दांडे असलेले सुंदर अंकुश पडले होते; महागजांच्या घंटाही सर्वत्र पडल्या होत्या.
6.96.70
विपाटितविचित्राभिः कुथाभिरङ्कुशैस्तथा ।
ग्रैवेयैश्चित्ररूपैश्च रुक्मकक्ष्याभिरेव च ॥ ६.९६.७० ॥
फाटलेली रंगीबेरंगी झूल, अंकुश, विविध आकारांची गळ्यातील आभूषणे आणि सोन्याचे पट्टे तिथे पसरले होते.
6.96.71
यन्त्रैश्च बहुधा च्छिन्नैस्तोमरैश्चापि काञ्चनैः ।
रराज सुभृशं भूमिस्तत्रतत्र विशांपते
अश्वानां रेणुकपिलै रुक्मच्छन्नैरुरश्छदैः ॥ ६.९६.७१ ॥
तुटलेल्या रथांच्या भागांनी आणि सोन्याने मढवलेल्या अनेक तुटक तोमरांनी ती भूमी अत्यंत शोभली. हे नृपती, इथेतिथे धुळीने तांबूस झालेल्या घोड्यांची सोन्याने आच्छादलेली छाती-कवचेही पडली होती.
6.96.72
सादिनां च भुजैश्छिन्नैः पतितैः साङ्गदैस्तथा ।
प्रासैश्च विमलैस्तीक्ष्णैर्विमलाभिस्तथर्ष्टिभिः ॥ ६.९६.७२ ॥
घोडेस्वारांचे तुटलेले बाहू बाजूबंदांसह पडले होते; चमकणारे तीक्ष्ण भाले आणि तेजस्वी तलवारीही तिथे होत्या.
6.96.73
उष्णीषैश्च तथा चित्रैर्विप्रविद्धैस्ततस्ततः ।
विचित्रैर्बाणवर्षैश्च जातरूपपरिष्कृतैः ॥ ६.९६.७३ ॥
रंगीबेरंगी पगड्यांनी, इकडे-तिकडे फेकल्या गेलेल्या वस्तूंनी, विचित्र बाणवर्षावांनी आणि सोन्याने सुशोभित वस्तूंनी.
6.96.74
अश्वास्तरपरिस्तोमै राङ्कवैर्मृदितैस्तथा ।
नरेन्द्रचूडामणिभिर्विचित्रैश्च महाधनैः ॥ ६.९६.७४ ॥
घोड्यांच्या अंथरुणांच्या ढिगांनी, चिरडलेल्या राङ्कव कातड्यांनी, राजांच्या चूडामणींनी आणि विचित्र महामूल्य वस्तूंनी.
6.96.75
छत्रैस्तथापविद्धैश्च चामरैर्व्यजनैरपि ।
पद्मेन्दुद्युतिभिश्चैव वदनैश्चारुकुण्डलैः ॥ ६.९६.७५ ॥
फेकल्या गेलेल्या छत्रांनी, चामरे व व्यजनांनी, कमळ आणि चंद्रासारख्या कांतीच्या, सुंदर कुंडले धारण केलेल्या मुखांनी.
6.96.76
क्लृप्तश्मश्रुभिरत्यर्थं वीराणां समलङ्कृतैः ।
अपविद्धैर्महाराज सुवर्णाज्ज्वलकुण्डलैः ॥ ६.९६.७६ ॥
व्यवस्थित दाढ्या असलेल्या, अत्यंत अलंकृत वीरांच्या, टाकलेल्या (देहांनी), हे महाराज, सोन्यासारख्या तेजस्वी कुंडलांनी.
6.96.77
ग्रहनक्षत्रशबला द्यौरिवासीद्वसुंधरा ।
एवमेते महासेने मृदिते तत्र भारत ॥ ६.९६.७७ ॥
ग्रह-नक्षत्रांनी चितारलेल्या आकाशासारखी पृथ्वी झाली होती. अशा प्रकारे, हे महासेना, ते सर्व तेथे चिरडलेले होते, हे भारता.
6.96.78
परस्परं समासाद्य तव तेषां च संयुगे ।
तेषु श्रान्तेषु भग्नेषु मृदितेषु च भारत ॥ ६.९६.७८ ॥
तुमचे आणि त्यांचे सैन्य युद्धात एकमेकांसमोर आले. ते थकून, भग्न होऊन आणि चिरडले गेले तेव्हा, हे भारता.
6.96.79
रात्रिः समभवत्तत्र नापश्याम ततोऽनुगान् ।
ततोऽवहारं सैकन्यानां प्रचुक्रुः कुरुपाण्डवाः ॥ ६.९६.७९ ॥
तेथे रात्र झाली; आम्हाला आमचे अनुयायी दिसले नाहीत. तेव्हा कौरव आणि पांडव आपापल्या सैन्यासह माघारी फिरले.
6.96.80
घोरे निशामुखे रौद्रे वर्तमाने महाभये ।
अवहारं ततः कृत्वा सहिताः कुरुपाणड्वाः ।
न्यविशन्त निशाकाले गत्वा स्वशिबिरं तदा ॥ ६.९६.८० ॥
भयंकर, रौद्र आणि महाभयाच्या रात्रीच्या प्रारंभी कौरव आणि पांडव माघारी फिरून रात्री आपापल्या छावणीत शिरले.