มหาภารตะ · อัธยายะ 6.96
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.96.1
पुत्रं विनिहतं श्रुत्वा इरावन्तं धनञ्जयः ।
दुःखेन महताऽऽविष्टो निःश्वसन्पन्नगो यथा ॥ ६.९६.१ ॥
เมื่ออรชุนได้ยินว่าโอรสอิรวาตถูกสังหารแล้ว ก็ถูกความเศร้าโศกอันใหญ่หลวงครอบงำ ถอนลมหายใจยาวดุจงูตัวหนึ่ง
6.96.2
अब्रवीत्समरे राजन्वासुदेवमिदं वचः ।
इदं नूनं महाप्राज्ञो विदुरो दृष्टवान्पुरा ॥ ६.९६.२ ॥
โอ้พระราชา ในสนามรบอรชุนได้ตรัสถ้อยคำเหล่านี้แก่พระวาสุเทพว่า แน่นอนทีเดียว วิทุระผู้มีปัญญายิ่งได้มองเห็นเรื่องนี้ไว้ล่วงหน้าตั้งแต่กาลก่อน
6.96.3
कुरूणां पाण्डवानां च क्षयं घोरं महामतिःक ।
स ततो निवारितवान्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ॥ ६.९६.३ ॥
ผู้มีปัญญาอันยิ่งใหญ่ได้เห็นความพินาศอันน่าสะพรึงของเผ่าเการพและปาณฑพ แล้วจึงทัดทานท้าวธฤตราษฎร์ผู้เป็นใหญ่แห่งประชาชนไม่ให้ทำเช่นนั้น
6.96.4
अन्ये च बहवो वीराः संग्रामे मधुसूदन ।
निहताः कौरवैः सङ्ख्ये तथाऽस्माभिश्च कौरवाः ॥ ६.९६.४ ॥
โอ้มธุสูทนะ ในสนามรบ วีรบุรุษอื่นอีกมากมายถูกพวกเการพสังหาร และเการพเหล่านั้นก็ถูกพวกเราสังหารเช่นเดียวกัน
6.96.5
अर्थहेतोर्नरश्रेष्ठ क्रियते कर्म कुत्सितम् ।
धिगर्थान्यत्कृते ह्येवं क्रियते ज्ञातिसंक्षयः ॥ ६.९६.५ ॥
โอ้ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่มนุษย์ การกระทำอันน่าตำหนิย่อมกระทำลงเพราะเห็นแก่ทรัพย์ น่าละอายเหลือเกินทรัพย์เช่นนั้น เพราะเห็นแก่ทรัพย์จึงทำให้วงศ์ญาติพินาศดังนี้
6.96.6
अधनस्य मृतं श्रेयो न च ज्ञातिवधाद्वनम् ।
किं नु प्राप्स्यामहे कृष्ण हत्वा ज्ञातीन्समागतान् ॥ ६.९६.६ ॥
สำหรับผู้ไร้ทรัพย์ ความตายยังดีกว่า และป่าก็ไม่ได้ดีกว่าการที่ต้องฆ่าวงศ์ญาติ โอ้กฤษณะ เราจะได้อะไรเล่าจากการฆ่าวงศ์ญาติที่มาประชุมกันอยู่ที่นี่
6.96.7
दुर्योधनापराधेन शकुनेः सौबलस्य च ।
क्षत्रिया निधनं यान्ति कर्णदुर्मन्त्रितेन च ॥ ६.९६.७ ॥
เพราะความผิดของทุรโยธน์ และของศกุนีบุตรแห่งสุพละ รวมทั้งเพราะคำปรึกษาอันชั่วร้ายของกรรณะ เหล่ากษัตริย์กำลังพากันไปสู่ความพินาศ
6.96.8
इदानीं च विजानामि सुकृतं मधुसूदन ।
कृतं राज्ञा महाबाहो याचता त सुयोधनम् ॥ ६.९६.८ ॥
บัดนี้เราเข้าใจแล้ว โอ้มธุสูทนะ พระราชาได้ทำดีแล้วที่ทรงขอร้องสุยโยธนะ โอ้ผู้มีแขนทรงพลัง
6.96.9
राज्यार्धं पञ्च वा ग्रामान्नाकार्षीत्स च दुर्मतिःक ।
दृष्ट्वा हि क्षत्रियाञ्शूराञ्शयानान्धरणीतले ॥ ६.९६.९ ॥
ผู้มีใจชั่วร้ายนั้นไม่ยอมให้แม้เพียงครึ่งหนึ่งของแผ่นดิน หรือเพียงห้าหมู่บ้าน เมื่อเห็นเหล่ากษัตริย์ผู้กล้าหาญนอนอยู่บนพื้นดิน
6.96.10
निन्दामि भृशमात्मानं धिगस्तु क्षत्रिजीविकाम् ।
अशक्तमिति मामेते ज्ञास्यन्ते क्षत्रिया रणे ॥ ६.९६.१० ॥
เราตำหนิตนเองอย่างยิ่ง น่าเสียดายอาชีพของกษัตริย์! ในสนามรบ กษัตริย์เหล่านี้จะรู้จักเราว่าเป็นผู้ไร้กำลัง
6.96.11
एतदर्थं मया युद्धं रोचितं मधुसूदन ।
संचोदय हयाञ्शीघ्रं धार्तराष्ट्रचमूं प्रति ॥ ६.९६.११ ॥
เพื่อจุดหมายนี้เองเราจึงเลือกการรบ โอ้มธุสูทนะ จงเร่งม้าให้รีบไปยังกองทัพของโอรสธฤตราษฎร์
6.96.12
प्रतरिष्ये महापारं भुजाभ्यां समरोदधिम् ।
नायं क्लीबायितुं कालो विद्यते माधव क्वचित् ॥ ६.९६.१२ ॥
ด้วยแขนของเรา เราจะข้ามมหาสมุทรแห่งการรบนี้ โอ้มาธวะ บัดนี้ไม่ใช่เวลาเลยที่จะแสดงความขลาดเขลา
6.96.13
एवमुक्तस्तु पार्थेन केशवः परवीरहा ।
चोदयामास तानश्वान्पाण्डुरान्वातरंहसः ॥ ६.९६.१३ ॥
เมื่อพระปารถะตรัสดังนี้ พระเกศวะผู้สังหารวีรบุรุษของศัตรู ก็ทรงชักม้าขาวเหล่านั้นซึ่งวิ่งเร็วดุจลม
6.96.14
अथ शब्दो महानासीत्तव सैन्यस्य भारत ।
मारुतोद्धूतवेगस्य सागरस्येव पर्वणि ॥ ६.९६.१४ ॥
ครั้งนั้น โอ้ภารตะ เสียงอันดังใหญ่ได้ดังขึ้นในกองทัพของท่าน ดุจมหาสมุทรที่ถูกลมพัดให้ปั่นป่วนในคราวน้ำขึ้น
6.96.15
अपराह्णे महाराज संग्रामः समपद्यत ।
पर्जन्यसमनिर्घोषो भीष्मस्य सह पाण्डवैः ॥ ६.९६.१५ ॥
ในตอนบ่าย โอ้มหาราช การรบได้เกิดขึ้น กึกก้องดุจเมฆฝน ระหว่างภีษมะกับเหล่าปาณฑพ
6.96.16
ततो राजंस्तव सुता भीमसेनमुपाद्रवन् ।
परिवार्य रणे द्रोणं वसवो वासवं यथा ॥ ६.९६.१६ ॥
ครั้งนั้น โอ้พระราชา โอรสของท่านได้พุ่งเข้าใส่ภีมเสน และในสนามรบได้ล้อมโทรณะไว้ ดุจเหล่าวสุล้อมพระอินทร์
6.96.17
ततः शान्तनवो भीष्मः कृपश्च रथिनां वरः ।
भगदत्तः सुशर्मा च धनंजयमुपाद्रवन् ॥ ६.९६.१७ ॥
ครั้งนั้น ภีษมะบุตรแห่งศันตนุ และกฤปะผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่นักรบรถ พร้อมด้วยภคทัตตและสุศรมัน ได้พุ่งเข้าใส่ธนัญชัย
6.96.18
हार्दिक्यो बाह्लिकश्चैव सात्यकिं समभिद्रुतौ ।
अम्बष्ठकस्तु नृपतिरभिमन्युमवस्थितः ॥ ६.९६.१८ ॥
หารทิกยะ (กฤตวรมัน) และพาหลีกะต่างพุ่งเข้าใส่สาตยากิ ส่วนพระราชาอัมพัษฐกยืนเผชิญหน้าอภิมันยุ
6.96.19
शेषास्त्वन्ये महाराज शेषानेव महारथान् ।
ततः प्रववृते युद्धं घोररूपं भयावहम् ॥ ६.९६.१९ ॥
โอ้มหาราช ส่วนที่เหลือได้ต่อสู้กับมหารถที่เหลืออยู่ ครั้งนั้นการรบอันน่าสะพรึงกลัว มีรูปลักษณ์น่าหวาดหวั่น ได้เริ่มต้นขึ้น
6.96.20
भीमसेनस्तु संप्रेक्ष्य पुत्रांस्तव विशांपते ।
प्रजज्वाल रणे क्रुद्धो हविषा हव्यवाडिव ॥ ६.९६.२० ॥
ส่วนภีมเสน เมื่อเห็นโอรสของท่าน โอ้ผู้เป็นใหญ่แห่งมนุษย์ ก็โกรธจัดและลุกโชติช่วงขึ้นในสนามรบ ดุจไฟบูชายัญที่ถูกเติมด้วยเนยใส
6.96.21
पुत्रास्तु तव कौन्तेयं छादयांचक्रिरे शरैः ।
प्रावृषीव महाराज जलदा इव पर्वतम् ॥ ६.९६.२१ ॥
โอ้มหาราช บุตรทั้งหลายของพระองค์ปกคลุมบุตรของนางกุนตีด้วยลูกศรทั้งหลาย เหมือนเมฆปกคลุมภูเขาในฤดูฝน
6.96.22
स च्छाद्यमानो बहुधा पुत्रैस्तव विशांपते ।
सृक्विणी संलिहन्वीरः शार्दूल इव दर्पितः ॥ ६.९६.२२ ॥
โอ้ผู้เป็นใหญ่แห่งมนุษย์ วีรบุรุษผู้ถูกบุตรของพระองค์ปกคลุมด้วยหลายวิธี ทั้งเลียมุมปากอยู่ ก็เหมือนเสือผู้ทรนงในตน
6.96.23
व्यूढोरस्कस्ततो भीमः पोथयामास पार्थिवम् ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन सुमुक्तेन महारणे ॥ ६.९६.२३ ॥
จากนั้นภีมะผู้มีอกกว้างก็โจมตีกษัตริย์ในมหาสงคราม ด้วยลูกศรปลายคมดุจใบมีดโกนอันคมกล้าและยิงมาอย่างแม่นยำ
6.96.24
ताडयामास संक्रुद्धः सोऽभवद्व्यथितेन्द्रियः ।
अपरेण तु भल्लेन पीतेन निशितेन तु।
अपातयत्कुण्डलितं सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ ६.९६.२४ ॥
ภีมะโกรธจัด จึงฟาดฟันกษัตริย์ ทำให้ประสาทสัมผัสของกษัตริย์สั่นสะเทือน แล้วด้วยลูกศรภัลละสีเหลืองอีกดอกหนึ่งที่คมกล้า ภีมะก็ทำให้กษัตริย์ผู้ขดตัวอยู่นั้นล้มลง เหมือนสิงห์ล้มกวางตัวเล็กฉะนั้น
6.96.25
ततः सुनिशितान्बाणान्भीमसेनः शिलाशितान् ।
स सप्त संदधे हन्तुं पुत्रास्ते भरतर्षभ ॥ ६.९६.२५ ॥
ต่อมา ภีมเสนาลับลูกศรที่คมมากบนหินแล้วใส่ลงบนคันธนูเจ็ดดอก เพื่อสังหารบุตรของพระองค์ โอ้ผู้เป็นยอดแห่งภรตะ
6.96.26
प्रेषिता भिमसेनेन शरास्ते दृढधन्वना ।
अपातयन्त पुत्रांस्ते रथेभ्यः सुमहारथान् ॥ ६.९६.२६ ॥
ลูกศรที่ภีมเสนผู้มีคันธนูมั่นคงยิงออกไป ได้ทำให้บุตรของพระองค์ซึ่งเป็นมหารถีเหล่านั้นล้มลงจากรถศึก
6.96.27
अनाधृष्टिं कुण्डभेदिं विराजं दीप्तलोचनम् ।
दीर्घबाहुं सुबाहुं च तथैव मकरध्वजम् ॥ ६.९६.२७ ॥
อนาธฤษฏิ กุณฑภेदิน วิราช ผู้มีดวงตาเปล่งประกาย ผู้มีพาหาอันยาว สุพาหุ และมกรธวัช ก็เช่นกัน
6.96.28
प्रपतन्तिस्म वीरास्ते विरेजुर्भरतर्षभ ।
वसन्ते पुष्पशबलाः किंशुकाः पतिता इव ॥ ६.९६.२८ ॥
โอ้ผู้เป็นยอดแห่งภรตะ วีรบุรุษของพระองค์ขณะล้มลงนั้นเปล่งแสงงดงาม เหมือนต้นกิศุกะที่มีดอกประดับเป็นลายด่าง ร่วงหล่นในฤดูใบไม้ผลิฉะนั้น
6.96.29
ततः प्रदुद्रुवुः शेषास्तव पुत्रा महाहवे ।
तं कालमिव मन्यन्तो भीमसेनं महाबलम् ॥ ६.९६.२९ ॥
จากนั้นบุตรของพระองค์ที่เหลืออยู่ก็หนีไปในมหาสงครามนั้น โดยคิดว่าภีมเสนผู้มีกำลังมหาศาลนั้นคือความตายเอง
6.96.30
द्रोणस्तु समरे वीरं निर्दहनक्तं सुतांस्तव ।
यथाद्रिं वारिधाराभिः समन्ताद्व्यकिरच्छरैः ॥ ६.९६.३० ॥
แต่โทรณะในการรบได้ปกคลุมวีรบุรุษผู้กำลังเผาผลาญบุตรของพระองค์ด้วยลูกศรรอบด้าน ดุจกระแสน้ำปกคลุมภูเขาฉะนั้น
6.96.31
तत्राद्भुतमपश्याम कुन्तीपुत्रस्य पौरुषम् ।
द्रोणेन वार्यमाणोऽपि निजघ्ने यत्सुतांस्तव ॥ ६.९६.३१ ॥
ที่นั่น เราได้เห็นความกล้าหาญอันน่าอัศจรรย์ของบุตรนางกุนตี แม้โทรณะจะขัดขวาง เขาก็ยังสังหารบุตรของพระองค์
6.96.32
यथा गोवृषभो वर्षं संधारयति स्वात्पतत् ।
भीमस्तथा द्रोणमुक्तं शरवर्षमदीधरत् ॥ ६.९६.३२ ॥
เหมือนวัวตัวผู้ในฝูงโคยับยั้งฝนที่ตกลงมาบนตน ภีมะก็ยับยั้งห่าลูกศรที่โทรณะยิงออกมาฉันนั้น
6.96.33
अद्भुतं च महाराज तत्र चक्रे वृकोदरः ।
यत्पुत्रांस्तेऽवधीत्सङ्ख्ये द्रोणं चैव न्यवारयत् ॥ ६.९६.३३ ॥
และโอ้มหาราช ที่นั่นวฤโกทรได้กระทำการอัศจรรย์ คือเขาสังหารบุตรของพระองค์ในการรบ และยังยับยั้งโทรณะไว้ด้วย
6.96.34
पुत्रेषु तव वीरेषु चिक्रीडार्जुनपूर्वजः ।
मृगेष्विव महाराज चरन्व्याघ्रो महाबलः ॥ ६.९६.३४ ॥
โอ้มหาราช พี่ชายของอรชุนผู้มีกำลังมหาศาลได้ร่าเริงท่ามกลางบุตรผู้กล้าหาญของพระองค์ เหมือนเสือผู้ทรงพลังท่องไปท่ามกลางฝูงกวาง
6.96.35
यथा हि पशुमध्यस्थो द्रावयेत पशून्वृकः ।
वृकोदरस्तव सुतांस्तथा व्यद्रावयद्रणे ॥ ६.९६.३५ ॥
เหมือนหมาป่าที่อยู่ท่ามกลางฝูงสัตว์เลี้ยงไล่สัตว์ให้กระจัดกระจาย วฤโกทรก็ได้ไล่บุตรของพระองค์ให้กระจัดกระจายไปในสนามรบฉันนั้น
6.96.36
गाङ्गेयो भगदत्तश्च गोतमश्च महारथाः ।
पाण्डवं रभसं युद्धे वारयामासुरर्जुनम् ॥ ६.९६.३६ ॥
มหารถีคงคาเกยะ ภคทัตต์ และโคตมะ พยายามยับยั้งปาณฑพอรชุนผู้กำลังพุ่งเข้าสู่การรบอย่างดุดัน
6.96.37
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य तेषां सोऽतिरथो रणे ।
प्रवीरांस्तव सैन्येषु प्रेषयामास मृत्यवे ॥ ६.९६.३७ ॥
มหารถีผู้ไม่มีใครเทียบได้นั้น ได้ใช้อาวุธของตนปัดป้องอาวุธของพวกเขาในสนามรบ และส่งวีรบุรุษของพระองค์ท่ามกลางกองทัพไปสู่ความตาย
6.96.38
अभिमन्युस्तु राजानमम्बष्ठं लोकविश्रुतम् ।
विरथं रथिनां श्रेष्ठं कारयामास सायकैः ॥ ६.९६.३८ ॥
ส่วนอภิมันยุได้ทำให้พระราชาอัมพัษฐะผู้เป็นที่รู้จักในโลกและเป็นยอดของมหารถี ต้องตกจากรถศึกด้วยลูกศรของตน
6.96.39
विरथो वध्यमानस्तु सौभद्रेण यशस्विना ।
अवप्लुत्य रथात्तूर्णमम्बष्ठो वसुधाधिपः ॥ ६.९६.३९ ॥
อัมพัษฐะผู้เป็นเจ้าแห่งแผ่นดิน ถูกบุตรของสุภัทราผู้มีชื่อเสียงยิงจนเสียรถ จึงกระโดดลงจากรถศึกอย่างรวดเร็ว
6.96.40
असिं चिक्षेप समरे सौभद्रस्य महात्मनः ।
आरुरोह रथं चैव हार्दिक्यस्य महाबलः ॥ ६.९६.४० ॥
ผู้มีกำลังมหาศาลนั้นได้ขว้างดาบในสนามรบใส่บุตรของสุภัทราผู้ยิ่งใหญ่ แล้วขึ้นไปบนรถศึกของหารทิกยะ
6.96.41
आपतन्तं तु निस्त्रिंशं युद्धमार्गविशारदः ।
लाघवाद्व्यंसयामास सौभद्रः परवीरहा ॥ ६.९६.४१ ॥
ส่วนโอรสของนางสุภัทรา ผู้เชี่ยวชาญในวิถีแห่งการรบและเป็นผู้สังหารวีรบุรุษฝ่ายศัตรู ได้ปัดดาบที่กำลังฟันลงมาที่ตนเสียได้ด้วยความว่องไว
6.96.42
व्यंसितं वीक्ष्य निस्त्रिंशं सौभद्रेण रणे तदा ।
साधुसाध्विति सैन्यानां प्रणादोऽभूद्विशांपते ॥ ६.९६.४२ ॥
เมื่อเห็นดาบถูกปัดออกโดยโอรสของนางสุภัทราในสนามรบ ก็มีเสียงร้องว่า "ดีแล้ว ดีแล้ว" ดังขึ้นจากทัพทั้งสอง โอ้จอมปฐพี
6.96.43
धृष्टद्युम्नमुखास्त्वन्ये तव सैन्यमयोधयन् ।
तथैव तावकाः सर्वे पाण्डुसैन्यमयोधयन् ॥ ६.९६.४३ ॥
ฝ่ายอื่นๆ มีธฤษฏทยุมน์เป็นผู้นำ ต่อสู้กับกองทัพของพระองค์ และเหล่าทหารของพระองค์ทั้งหมดก็ต่อสู้กับกองทัพปาณฑพในทำนองเดียวกัน
6.96.44
तत्राक्रन्दो महानासीत्तव तेषां च भारत ।
निघ्नतां दृढमन्योन्यं कुर्वतां कर्म दुष्करम् ॥ ६.९६.४४ ॥
ที่นั่นมีเสียงโกลาหลดังใหญ่ขึ้น โอ้ภารตะ จากทั้งทหารของพระองค์และของฝ่ายนั้น ขณะที่ต่างฟาดฟันกันอย่างดุเดือด และกระทำการอันยากยิ่ง
6.96.45
अन्योन्यं हि रणे शूराः केशेष्वाक्षिष्य मानिनः ।
नखदन्तैरयुध्यन्त मुष्टिभिर्जानुभिस्तथा ॥ ६.९६.४५ ॥
ในสนามรบ วีรบุรุษผู้ทะนงตนต่างคว้าผมของกันและกัน และต่อสู้ด้วยเล็บและเขี้ยว ด้วยหมัดและด้วยเข่า
6.96.46
तलैश्चैवाथ निस्त्रिंशैर्बाहुभिश्च सुसंस्थितैः ।
विवरं प्राप्य चान्योन्यमनयन्यमसादनम् ॥ ६.९६.४६ ॥
ด้วยฝ่ามือและด้วยดาบ และด้วยแขนที่วางได้อย่างเหมาะเจาะ เมื่อพบช่องว่าง ก็ส่งกันและกันไปสู่ที่อยู่ของยมะ
6.96.47
न्यहनच्च पिता पुत्रं पुत्रश्च पितरं तथा ।
व्याकुलीकृतसंकल्पा युयुधुस्तत्र मानवाः ॥ ६.९६.४७ ॥
บิตาฆ่าบุตร และบุตรฆ่าบิดา ดังนั้นมนุษย์ที่จิตใจสับสนจึงต่อสู้กันที่นั่น
6.96.48
रणे चारूणि चापानि हेमपृष्ठानि मारिष ।
हतानामपविद्धानि कलापाश्च महाधनाः ॥ ६.९६.४८ ॥
บนสนามรบ โอ้ท่านผู้เป็นที่เคารพ มีคันธนูอันงดงามที่ขอบทองของผู้ตาย และแล่งธนูอันมีค่ามากกระจัดกระจายอยู่
6.96.49
जातरूपमयैः पुङ्खै राजतैर्निशिताः शराः ।
तैलधौता व्यराजन्त निर्मुक्तभुजगोपमाः ॥ ६.९६.४९ ॥
ลูกศรคมที่มีขนนกทำด้วยทอง และหัวลูกศรทำด้วยเงิน ชุบด้วยน้ำมัน ส่องแสงเหมือนงูที่ลอกคราบแล้ว
6.96.50
खङ्गाश्च दान्तत्सरवो जातरूपपरिष्कृताः ।
चर्माणि चापविद्धानि रुक्मचित्राणि धन्विनां ॥ ६.९६.५० ॥
ดาบที่มีด้ามงาช้างประดับด้วยทอง และโล่สีทองลายของนักธนู ที่ถูกเหวี่ยงทิ้งจากคันธนู นอนระเกะระกะอยู่
6.96.51
सुवर्णाविकृताः प्रासाः प्रभग्ना हेमभूषिताः ।
जातरूपमया यष्ट्यः शक्त्यश्च कनकोज्ज्वलाः ॥ ६.९६.५१ ॥
หอกที่ทองยังไม่บิดงอ แต่หักและประดับด้วยทอง ไม้เท้าทำด้วยทอง และทวนที่เปล่งประกายดังทอง
6.96.52
अवस्कन्दाश्च पतिता मुसलानि गुरूणि च ।
परिघाः पट्टसाश्चैव भिण्डिपालाश्च मारिष ॥ ६.९६.५२ ॥
อาวุธโจมตีที่ตกลงมา ตะบองหนัก ลูกเหล็ก ดาบใหญ่ และหอกซัดด้วย โอ้ท่านผู้เป็นที่เคารพ
6.96.53
पतिता विविधाश्चापाश्चित्रा हेमपरिष्कृताः ।
कुथा बहुविधाकाराश्चामरा व्यजनानि च ॥ ६.९६.५३ ॥
คันธนูหลายชนิดที่ตกอยู่ ลวดลายประดับทอง ผ้าคลุมม้าหลายรูปทรง พัดขนจามรีและพัดลม
6.96.54
नानाविधानि शस्त्राणि प्रगृह्य पतिता नराः ।
जीवन्त इव दृश्यनते गतसत्त्वा महारथाः ॥ ६.९६.५४ ॥
มนุษย์ที่ล้มลงพร้อมอาวุธหลายชนิดยังถืออยู่ในมือ ดูเหมือนยังมีชีวิต แม้มหารถเหล่านั้นจะหมดลมหายใจแล้ว
6.96.55
गजाविमथितैर्गात्रैर्मुसलैर्भिन्नमस्तकाः ।
गजावाजिरथक्षुण्णाः शेरते स्म नराः क्षितौ ॥ ६.९६.५५ ॥
มนุษย์ที่มีศีรษะแตกและร่างกายถูกช้างและตะบองทุบบด นอนอยู่บนพื้น ถูกช้าง ม้า และรถศึกเหยียบย่ำ
6.96.56
तथैवाश्वनृनागानां शरीरैर्विबभौ तदा ।
संछन्ना वसुधा राजन्पर्वतैरिव शातितैः ॥ ६.९६.५६ ॥
ในทำนองเดียวกัน แผ่นดินก็เปล่งรัศมีในขณะนั้น ปกคลุมด้วยร่างของม้า มนุษย์ และช้าง โอ้พระราชา ดังภูเขาที่ถูกโค่นลง
6.96.57
समरे पतितैश्चैव शक्त्यृष्टिशरतोमरैः ।
निस्त्रिंशैः पट्टसैः प्रासैरवस्कन्दैः परश्वथैः ॥ ६.९६.५७ ॥
ด้วยหอก ทวน ลูกศร และซัดที่ตกอยู่ในการรบ ด้วยดาบ ดาบใหญ่ หอก ตะบอง และขวานศึก
6.96.58
परिघैर्भिण्डिपालैश्च शतघ्नीभिश्च मारिष ।
शरीरैः शस्त्रनिर्भिन्नैः समास्तीर्यत मेदिनी ॥ ६.९६.५८ ॥
ด้วยลูกเหล็ก ก้อนหิน ซัด และอาวุธร้อยชีวิต โอ้ท่านผู้เป็นที่เคารพ แผ่นดินถูกปกคลุมด้วยร่างที่ถูกอาวุธแทงทะลุ
6.96.59
विशब्दैरल्पशब्दैश्च शोणितौगपरिप्लुतैः ।
गतासुभिरमित्रघ्न विबभौ निचिता मही ॥ ६.९६.५९ ॥
ด้วยร่างที่ไร้ลมหายใจ บ้างร้องเสียงดัง บ้างร้องแผ่วเบา เปียกชุ่มด้วยกระแสโลหิต โอ้ผู้สังหารศัตรู แผ่นดินเปล่งรัศมีอยู่ที่นั่นเกลื่อนกลาดหนาแน่น
6.96.60
सतलत्रैः सकेयूरैर्बाहुभिश्चन्दनोक्षितैः ।
हस्तिहस्तोपमैश्छिन्नैरूरुभिश्च तरस्विनाम् ॥ ६.९६.६० ॥
ด้วยแขนที่มีฝ่ามือและกำไลต้นแขน พรมด้วยจันทน์ และถูกตัดขาดเหมือนงวงช้าง และด้วยต้นขาของวีรบุรุษทั้งหลาย
6.96.61
बद्धचूजामणिवरैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
पातितै ऋषभाक्षाणां बभौ भारत मेदिनी ॥ ६.९६.६१ ॥
ศีรษะของวีรบุรุษผู้เลิศ ซึ่งมวยผมถูกมัดด้วยอัญมณีอันประเสริฐและยังสวมตุ้มหู ร่วงหล่นอยู่ทั่วไป ภารตะ แผ่นดินนั้นงดงามรุ่งเรืองด้วยวีรบุรุษตาดุจโคผู้ที่ล้มลงตาย
6.96.62
कवचैः शोणितादिग्धैर्विप्रकीर्णैश्च काञ्चनैः ।
रराज सुभृशं भूमिः शान्तार्चिर्भिरिवानलैः ॥ ६.९६.६२ ॥
แผ่นดินนั้นรุ่งเรืองอย่างยิ่ง ด้วยเกราะทองที่เปื้อนเลือดและกระจัดกระจายอยู่ทั่วไป เหมือนกองไฟที่เปลวได้ดับลงแล้ว
6.96.63
विप्रविद्धैः कलापैश्च पतितैश्च शरासनैः ।
विप्रकीर्णैः शरैश्चैव रुक्मपुङ्खैः समन्ततः ॥ ६.९६.६३ ॥
ด้วยแล่งธนูที่ถูกเหวี่ยงทิ้ง คันธนูที่ตกอยู่ และลูกศรปลายทองที่กระจัดกระจายไปทุกทิศ
6.96.64
रथैश्च सर्वतो भग्नैः किङ्किणीजालभूषितैः ।
वाजिभिश्च हतैर्बाणैः स्रस्तजिह्वैः सशोणितैः ॥ ६.९६.६४ ॥
ด้วยรถศึกที่แตกหักอยู่ทุกด้าน ประดับด้วยตาข่ายกระดิ่งเล็ก ๆ ที่กังวาน และด้วยม้าที่ถูกลูกศรสังหาร ลิ้นห้อยออกมา เปื้อนเลือด
6.96.65
अनुकर्षैः पताकाभिरुपासङ्गैर्ध्वजैरपि ।
प्रवीराणां महाशङ्खैर्विप्रकीर्णैश्च पाण्डुरैः ॥ ६.९६.६५ ॥
ด้วยเชือกลากรถ ธง สายรัดและธงชัยที่ลากไป และด้วยสังข์ใหญ่สีซีดของวีรชนผู้เป็นยอด ซึ่งกระจัดกระจายอยู่ทั่วไป
6.96.66
स्रस्तहस्तैश्च मातङ्गैः शयानैर्विबभौ मही ।
नानारूपेरलंकारैः प्रमदेवाभ्यलङ्कृता ॥ ६.९६.६६ ॥
แผ่นดินรุ่งเรืองด้วยช้างที่นอนอยู่ตรงนั้น งวงห้อยอ่อนแรง ประดับด้วยเครื่องอลังการหลากชนิด ราวกับสตรีงามที่แต่งกายประดับแล้ว
6.96.67
दन्तिभिश्चापरैस्तत्र सप्राणैर्गाढवेदनैः ।
करैः शब्दं विमुञ्चद्भिः शीकरं च मुहुर्मुहुः ॥ ६.९६.६७ ॥
ตรงนั้น มีช้างอื่นที่ยังมีชีวิตอยู่ ทนทุกข์ทรมานอย่างแสนสาหัส นอนร้องคำรามด้วยงวง และพ่นน้ำขึ้นซ้ำแล้วซ้ำเล่า
6.96.68
विबभौ तद्रणस्थानं स्यन्दमानैरिवाचलैः ।
नानारागैः कम्बलैश्च परिस्तोमेश्च दन्तिनाम् ॥ ६.९६.६८ ॥
สนามรบนั้นรุ่งเรืองด้วยผ้าห่มหลากสีและเครื่องคลุมหลังของช้าง ดุจภูเขาที่ไหลหลั่งลงมา
6.96.69
वैदूर्यमणिदण्डैश्च पतितैरङ्कुशैः शुभैः ।
घण्टाभिश्च गजेन्द्राणां पतिताभिः समन्ततः ॥ ६.९६.६९ ॥
ขอสับช้างงามที่มีด้ามประดับด้วยอัญมณีไพฑูรย์ตกอยู่ และกระดิ่งของช้างใหญ่ก็ตกกระจัดกระจายอยู่รอบด้าน
6.96.70
विपाटितविचित्राभिः कुथाभिरङ्कुशैस्तथा ।
ग्रैवेयैश्चित्ररूपैश्च रुक्मकक्ष्याभिरेव च ॥ ६.९६.७० ॥
สนามรบนั้นเกลื่อนกลาดด้วยผ้าคลุมหลังช้างลายต่าง ๆ ที่ขาดฉีกแล้ว ขอสับ สร้อยคอหลากรูปทรง และสายรัดทองคำ
6.96.71
यन्त्रैश्च बहुधा च्छिन्नैस्तोमरैश्चापि काञ्चनैः ।
रराज सुभृशं भूमिस्तत्रतत्र विशांपते
अश्वानां रेणुकपिलै रुक्मच्छन्नैरुरश्छदैः ॥ ६.९६.७१ ॥
ท่านผู้เป็นใหญ่แห่งมนุษย์ แผ่นดินตรงนั้นตรงนี้รุ่งเรืองอย่างยิ่ง ด้วยชิ้นส่วนรถศึกที่แตกหักหลายแห่ง และหอกทองที่หักเป็นท่อนนับไม่ถ้วน ตรงนั้นมีเกราะอกทองของม้านอนอยู่ สีน้ำตาลแดงเพราะฝุ่น
6.96.72
सादिनां च भुजैश्छिन्नैः पतितैः साङ्गदैस्तथा ।
प्रासैश्च विमलैस्तीक्ष्णैर्विमलाभिस्तथर्ष्टिभिः ॥ ६.९६.७२ ॥
มีแขนของทหารม้าที่ถูกตัดขาดและตกอยู่พร้อมกำไลต้นแขน และมีหอกคมกล้าสะอาดและดาบเป็นประกายวาวตกอยู่ที่นั่นด้วย
6.96.73
उष्णीषैश्च तथा चित्रैर्विप्रविद्धैस्ततस्ततः ।
विचित्रैर्बाणवर्षैश्च जातरूपपरिष्कृतैः ॥ ६.९६.७३ ॥
ด้วยผ้าโพกศีรษะลวดลายงดงามที่ถูกเหวี่ยงไปโน่นนี่ ด้วยห่าฝนลูกศรหลากหลาย และด้วยเครื่องประดับที่ประดับด้วยทอง
6.96.74
अश्वास्तरपरिस्तोमै राङ्कवैर्मृदितैस्तथा ।
नरेन्द्रचूडामणिभिर्विचित्रैश्च महाधनैः ॥ ६.९६.७४ ॥
ด้วยกองผ้าปูหลังม้า ด้วยหนังรางกวะที่ถูกย่ำแหลก และด้วยอัญมณีกลางมงกุฎของกษัตริย์ทั้งหลาย กับสิ่งของหลากหลายอันมีค่ามหาศาล
6.96.75
छत्रैस्तथापविद्धैश्च चामरैर्व्यजनैरपि ।
पद्मेन्दुद्युतिभिश्चैव वदनैश्चारुकुण्डलैः ॥ ६.९६.७५ ॥
ด้วยร่มที่ถูกทิ้งเหวี่ยง ด้วยพัดขนจามรีและพัดลม และด้วยใบหน้าที่สว่างดุจดอกบัวและพระจันทร์ ประดับด้วยตุ้มหูงดงาม
6.96.76
क्लृप्तश्मश्रुभिरत्यर्थं वीराणां समलङ्कृतैः ।
अपविद्धैर्महाराज सुवर्णाज्ज्वलकुण्डलैः ॥ ६.९६.७६ ॥
ด้วยร่างที่ถูกทิ้งของวีรชน หนวดเคราของพวกเขาถูกแต่งไว้อย่างเรียบร้อยและประดับอย่างยิ่ง ท่านมหาราช ด้วยตุ้มหูที่เปล่งประกายดุจทองคำ
6.96.77
ग्रहनक्षत्रशबला द्यौरिवासीद्वसुंधरा ।
एवमेते महासेने मृदिते तत्र भारत ॥ ६.९६.७७ ॥
แผ่นดินนั้นกลายเป็นลายพร้อยดุจท้องฟ้าที่มีดาวเคราะห์และดวงดาว ภารตะ พวกเขานอนถูกย่ำแหลกอยู่ที่นั่นดังนี้ ข้าแต่ผู้เป็นนายทัพแห่งกองทัพใหญ่
6.96.78
परस्परं समासाद्य तव तेषां च संयुगे ।
तेषु श्रान्तेषु भग्नेषु मृदितेषु च भारत ॥ ६.९६.७८ ॥
ทหารของท่านกับทหารของฝ่ายนั้นประจันหน้ากันในการรบ ภารตะ เมื่อพวกเขาเหน็ดเหนื่อย แตกทัพ และถูกย่ำแหลก
6.96.79
रात्रिः समभवत्तत्र नापश्याम ततोऽनुगान् ।
ततोऽवहारं सैकन्यानां प्रचुक्रुः कुरुपाण्डवाः ॥ ६.९६.७९ ॥
ราตรีได้มาถึงที่นั่น และเราไม่อาจมองเห็นผู้ติดตามของเรา แล้วพวกกุรุและปาณฑพก็ถอนกำลังพร้อมกองทัพของตน
6.96.80
घोरे निशामुखे रौद्रे वर्तमाने महाभये ।
अवहारं ततः कृत्वा सहिताः कुरुपाणड्वाः ।
न्यविशन्त निशाकाले गत्वा स्वशिबिरं तदा ॥ ६.९६.८० ॥
เมื่อราตรีอันน่าสะพรึงและน่าหวาดหวั่นยิ่งนัก เริ่มย่างเข้ามา พวกกุรุและปาณฑพก็ถอนทัพพร้อมกัน แล้วเดินทางกลับเข้าค่ายของตนในยามค่ำคืน