महाभारत · अध्याय 6.98
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.98.1
वाक्शल्यैस्तव पुत्रेण सोऽतिविद्धो महामनाः ।
नोवाच दुःखोपहतो ह्यप्रियं प्रियमण्वपि ॥ ६.९८.१ ॥
तुमच्या पुत्राच्या वाग्बाणांनी खोलवर विद्ध झालेले ते महामना, दुःखाने पीडित होऊन, प्रिय किंवा अप्रिय असे थोडेही बोलले नाहीत.
6.98.2
स ध्यात्वा सुचिरं कालं दुःखरोषसमन्वितः ।
श्वसन्निव महानागः प्रणुन्नो वाक्शलाकया ॥ ६.९८.२ ॥
ते बराच वेळ विचार करत राहिले; दुःख आणि रोषाने भरलेले, वाक्शलाकेने डिवचलेल्या महागजासारखे उसासे टाकत.
6.98.3
उद्वृत्य चक्षुषी लोपान्निर्दहन्निव भारत ।
सदेवासुरगन्धर्वं लोकं काल इवापरः ॥ ६.९८.३ ॥
हे भारता, त्यांनी पापण्या वर करून डोळे फिरवले; देव, असुर, गंधर्वांसह जगाला जाळून टाकावे असे, जणू दुसरा कालच.
6.98.4
अब्रवीत्तव पुत्रं च सामपूर्वमिदं वचः ।
किं त्वं दुर्योधनैवं मां वाक्शल्यैरपकृन्तसि ॥ ६.९८.४ ॥
तुमच्या पुत्राला सामपूर्वक हे वचन बोलले: दुर्योधना, तू मला असे वाक्शल्यांनी का छेदतोस?
6.98.5
घटमानं यथाशक्तिं कुर्वाणं च तव प्रियम् ।
जुह्वानं समरे प्राणांस्तव वै प्रियकाम्यया ॥ ६.९८.५ ॥
यथाशक्ती झटत, तुमचे प्रिय करत, तुमच्या प्रियाच्या कामनेने युद्धात आपल्या प्राणांची आहुती देणारे.
6.98.6
यदा तु पाण्डवः शूरः खाण्डवेऽग्निमतर्पयत् ।
पराजित्य रणे शक्रं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६.९८.६ ॥
त्या शूर पांडवाने खांडववनात अग्नीला तृप्त केले आणि युद्धात इंद्राचा पराभव केला, तेच पुरेसे उदाहरण.
6.98.7
यदा च त्वां महाबाहो गन्धर्वैर्हृतमोजसा ।
अमोचयत्पाण्डुसुतः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६.९८.७ ॥
हे महाबाहो, गंधर्वांनी जेव्हा तुला बलपूर्वक हरण केले, तेव्हा पांडुपुत्राने तुला सोडवले. तेच पुरेसे उदाहरण आहे.
6.98.8
द्रवमाणेषु शूरेषु सोदरेषु तव प्रभो ।
सूतपुत्रे च राधेये पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६.९८.८ ॥
हे प्रभो, तुझे शूर बंधू पळत असताना आणि सूतपुत्र राधेयही पळत असताना, तेही पुरेसे उदाहरण आहे.
6.98.9
यच्च नः सहितान्सर्वान्विराटनगरे तदा ।
एक एवाजयत्पार्थः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६.९८.९ ॥
विराटनगरात आम्ही सर्वजण एकत्र असताना, तेव्हा एकट्या पार्थाने आम्हा सर्वांना जिंकले होते. तेही पुरेसे उदाहरण आहे.
6.98.10
द्रोणं च युधि संरब्धं मां च निर्जित्य संयुगे ।
वासांसि स समादत्त पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६.९८.१० ॥
युद्धात क्रुद्ध झालेल्या द्रोणाला आणि मलाही संग्रामात जिंकून त्याने आमची वस्त्रे घेतली. तेही पुरेसे उदाहरण आहे.
6.98.11
तथा द्रौणिं महेष्वासं शारद्वतमथापि च ।
गोग्रहे जितवान्पूर्वं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६.९८.११ ॥
तसेच महाधनुर्धर द्रौणी (अश्वत्थामा) आणि शारद्वत (कृप) यांना गोग्रहणाच्या वेळी पूर्वी त्याने जिंकले होते. तेही पुरेसे उदाहरण आहे.
6.98.12
विजित्य च यदा कर्णं सदा पुरुषमानिनम् ।
उत्तरायै ददौ वस्त्रं पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६.९८.१२ ॥
सदैव स्वतःला पुरुष मानणाऱ्या कर्णाला जिंकून त्याने उत्तरेला वस्त्र दिले, तेही पुरेसे उदाहरण आहे.
6.98.13
निवातकवचान्युद्धे वासवेनापि दुर्जयान् ।
जितवान्समरे पार्थः पर्याप्तं तन्निदर्शनम् ॥ ६.९८.१३ ॥
युद्धात इंद्रालाही अजिंक्य असलेल्या निवातकवचांना पार्थाने समरात जिंकले; हेच पुरेसे उदाहरण आहे.
6.98.14
को हि शक्तो रणे जेतुं पाण्डवं रभसं तदा ।
यस्य गोप्ता जगद्गोप्ता शङ्खचक्रगदाधरः ॥ ६.९८.१४ ॥
त्या वेळी युद्धात त्या वेगवान पांडवाला जिंकण्यास कोण समर्थ आहे, ज्याचा रक्षक शंख-चक्र-गदाधारी जगद्रक्षक आहे?
6.98.15
वासुदेवोऽनन्तशक्तिः सृष्टिसंहारकारकः ।
सर्वेश्वरो देवदेवः परमात्मा सनातनः ॥ ६.९८.१५ ॥
वासुदेव अनंत शक्तिमान आहे, सृष्टी आणि संहाराचा कर्ता आहे; सर्वेश्वर, देवांचा देव, परमात्मा, सनातन आहे.
6.98.16
उक्तोऽस्ति बहुशो राजन्नारदाद्यैर्महर्षिभिः ।
त्वं तु मोहान्न जानीषे वाच्यावाच्यं सुयोधन ॥ ६.९८.१६ ॥
हे राजा! नारद आदी महर्षींनी हे अनेकदा सांगितले आहे; पण हे सुयोधना, मोहामुळे काय बोलावे आणि काय बोलू नये हे तुला कळत नाही.
6.98.17
मुमूर्षुर्हि नरः सर्वान्वृक्षान्पश्यति काञ्चनान् ।
तथा त्वमपि गान्धारे विपरीतानि पश्यसि ॥ ६.९८.१७ ॥
मरणोन्मुख माणसाला सर्व झाडे सोन्याची दिसतात; तसेच हे गांधारीपुत्रा, तूही उलटेच पाहतोस.
6.98.18
स्वयं वैरं महत्कृत्वा पाण्डवैः सह सृञ्जयैः ।
युद्ध्यस्व तानद्य रणे पश्यामः पुरुषो भव।
अशक्याः पाण्डवा जेतुं देवैरपि सवासवैः ॥ ६.९८.१८ ॥
तू स्वतः पांडव व सृंजयांशी मोठे वैर करून आज रणात त्यांच्याशी युद्ध कर; आम्ही पाहू, पुरुष हो. इंद्रासह देवांनाही पांडवांना जिंकणे अशक्य आहे.
6.98.19
अहं तु सोमकान्सर्वान्पाञ्चालांश्च समागतान् ।
निहनिष्ये नरव्याघ्र वर्जयित्वा शिखण्डिनम् ॥ ६.९८.१९ ॥
हे नरव्याघ्रा, येथे जमलेल्या सर्व सोमक आणि पांचालांचा मी वध करीन; फक्त शिखंडीला सोडीन.
6.98.20
तैर्वाऽहं निहतः सङ्ख्ये गमिष्ये यमसादनम् ।
तान्वा निहत्य समरे प्रीतिं दास्याम्यहं तव ॥ ६.९८.२० ॥
एकतर त्यांच्याकडून मी युद्धात मारला जाऊन यमलोकाला जाईन, किंवा त्यांना युद्धात मारून मी आपल्याला आनंद देईन.
6.98.21
पूर्व हि स्त्री समुत्पन्ना शिखण्डी राजवेश्मनि ।
वरदानात्पुमाञ्जातः सैषा वे स्त्री शिखण्डिनी ॥ ६.९८.२१ ॥
पूर्वी शिखंडी राजवाड्यात स्त्री म्हणून जन्मली; वरदानामुळे ती पुरुष झाली. हीच ती स्त्री शिखंडिनी.
6.98.22
तमहं न हनिष्यामि प्राणत्यागेऽपि भारत ।
याऽसौ प्राङ्वर्मिता धात्रा सैषा वै स्त्री शिखण्डिनी ॥ ६.९८.२२ ॥
हे भरतवंशा, प्राण गेले तरी मी त्याला मारणार नाही; पूर्वी विधात्याने जिला स्त्री म्हणून घडवले होते, तीच ही स्त्री शिखंडिनी.
6.98.23
सुखं स्वपिहि गान्धारे श्वोऽस्मि कर्ता महारणम् ।
यं जनाः कथयिष्यन्ति यावत्स्थास्यति मेदिनी ॥ ६.९८.२३ ॥
हे गांधारीपुत्रा, सुखाने झोप; उद्या मी असे महायुद्ध करीन की जोपर्यंत पृथ्वी टिकेल तोपर्यंत लोक त्याची कथा सांगतील.
6.98.24
एवमुक्तस्तव सुतो निर्जगाम जनेश्वर ।
अभिवाद्य गुरुं मूर्ध्ना प्रययौ स्वं निवेशनम् ॥ ६.९८.२४ ॥
हे जनेश्वरा, असे सांगितल्यावर आपला पुत्र बाहेर पडला; गुरूंना मस्तक नमवून वंदन करून तो आपल्या निवासस्थानी गेला.
6.98.25
आगम्य तु ततो राजा विसृज्य च महाजनम् ।
प्रविवेश ततस्तूर्णं क्षयं शत्रुक्षयंकरः ॥ ६.९८.२५ ॥
राजा परत येऊन महान जनसमूहाला निरोप देऊन, शत्रूंचा नाश करणारा तो तत्काळ आपल्या निवासस्थानी प्रविष्ट झाला.
6.98.26
प्रहृष्टः स निशां तां च गमयामास पार्थिवः ।
प्रभातायां च शर्वर्यां प्रातरुत्थाय तान्नृपः ॥ ६.९८.२६ ॥
आनंदित होऊन राजाने ती रात्र घालवली; प्रभात झाल्यावर सकाळी उठून त्या राजाने त्यांना (आज्ञा दिली).
6.98.27
राज्ञः समाज्ञापयत सेनां योजयतेति ह ।
अद्य भीष्मो रणे क्रद्धो निहनिष्यति सोमकान् ॥ ६.९८.२७ ॥
राजाच्या आज्ञेनुसार त्याने सैन्य सज्ज करण्याचा आदेश दिला; आज युद्धात संतप्त भीष्म सोमकांना ठार करील असे (म्हटले).
6.98.28
दुर्योधनस्य तच्छ्रुत्वा रात्रौ विलपितं बहु ।
मन्यमानः स तं राजन्प्रत्यादेशमिवात्मनः ॥ ६.९८.२८ ॥
रात्री दुर्योधनाचा तो पुष्कळ विलाप ऐकून, हे राजा, तो त्याला स्वतःसाठी एक निर्भर्त्सना मानून (विचार करू लागला).
6.98.29
निर्वेदं परमं गत्वा विनिन्द्य परवश्यताम् ।
दीर्घं दध्यौ शान्तनवो योद्धुकामोऽर्जुनं रणे ॥ ६.९८.२९ ॥
अत्यंत खिन्न होऊन, परावलंबनाची निंदा करून, युद्धात अर्जुनाशी लढू इच्छिणारा शंतनूचा पुत्र दीर्घकाळ विचार करू लागला.
6.98.30
इङ्गितेन तु तज्ज्ञात्वा गाङ्गेयेन विचिन्तितम् ।
दुर्योधनो महाराज दुःशासनमचोदयत् ॥ ६.९८.३० ॥
परंतु गंगापुत्राच्या इशाऱ्यावरून त्याचा विचार जाणून, हे महाराजा, दुर्योधनाने दुःशासनाला प्रेरित केले.
6.98.31
दुःशासन रथास्तूर्णं युज्यन्तां भीष्मरक्षिणः ।
द्वाविंशतिमनीकानि सर्वाण्येवाभिचोदय ॥ ६.९८.३१ ॥
दुःशासना, भीष्माचे रक्षण करणारे रथ त्वरित जुंपले जावेत. बावीस सैन्यतुकड्यांना पुढे चालवा.
6.98.32
अयं हि समनुप्राप्तो वर्षपूगाभिचिन्तितः ।
पाण्डवानां ससैन्यानां वधो राज्यस्य चागमः ॥ ६.९८.३२ ॥
अनेक वर्षे विचार केलेला हा प्रसंग आता आला आहे: सैन्यासह पांडवांचा वध आणि राज्याची प्राप्ती.
6.98.33
तत्र कार्यमहं मन्ये भीष्मस्यैवाभिरक्षणम् ।
स नो गुप्तः सहायः स्याद्धन्यात्पार्थांश्च संयुगे ॥ ६.९८.३३ ॥
म्हणून भीष्माचे रक्षण करणे हेच मुख्य कार्य मी मानतो. सुरक्षित असताना ते आपले सहाय्यक ठरतील आणि युद्धात पृथेच्या पुत्रांना मारतील.
6.98.34
अब्रवीद्धि विशुद्धात्मा नाहं हन्यां शिखण्डिनम् ।
स्त्रीपूर्वको ह्यसौ राजंस्तस्माद्वर्ज्यो मया रणे ॥ ६.९८.३४ ॥
शुद्धात्मा म्हणाले: मी शिखंडीला मारणार नाही; तो पूर्वी स्त्री होता. म्हणून हे राजा, युद्धात मी त्याला वर्ज्य मानतो.
6.98.35
लोकस्तद्वेद यदहं पितुः प्रियचिकीर्षया ।
राज्यं स्फीतं महाबाहो स्त्रियश्च त्यक्तवान्पुरा ॥ ६.९८.३५ ॥
पित्याला संतुष्ट करण्याच्या इच्छेने मी पूर्वी समृद्ध राज्य आणि स्त्रियाही त्यागल्या होत्या, हे जग जाणते, हे महाबाहो.
6.98.36
नैव चाहं स्त्रियं जातु न स्त्रीपूर्वं कथंचन ।
हन्यां युधि नरश्रेष्ठ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥ ६.९८.३६ ॥
मी कधीही कोणत्याही स्त्रीला, किंवा पूर्वी स्त्री असलेल्याला, युद्धात कोणत्याही प्रकारे मारणार नाही. हे नरश्रेष्ठा, हे सत्य मी तुला सांगतो.
6.98.37
अयं स्त्रीपूर्वको राजञ्छिखण्डी यदि ते श्रुतः ।
उद्योगे कथितं सर्वं यथा जाता शिखण्डिनी ॥ ६.९८.३७ ॥
राजा, तुम्ही ऐकले असेल तर हा शिखंडी पूर्वी स्त्री होता. उद्योगपर्वात शिखंडिनी कशी जन्मली हे सर्व सांगितले आहे.
6.98.38
कन्या भूत्वा पुमाञ्जातः स च योत्स्यति भारत ।
तस्याहं प्रमुखे बाणान्न मुञ्चेयं कथंचन ॥ ६.९८.३८ ॥
कन्या असून तो पुरुष म्हणून जन्मला आहे, आणि हे भारता, तो युद्ध करील. मी त्याच्यासमोर कधीही बाण सोडणार नाही.
6.98.39
युद्धे हि क्षत्रियांस्तात पाण्डवानां जयैषिणः ।
सर्वानन्यान्हनिष्यामि संप्राप्तान्रणमूर्धनि ॥ ६.९८.३९ ॥
हे तात, युद्धात पांडवांच्या विजयाची इच्छा धरणाऱ्या सर्व क्षत्रियांना, आणि रणभूमीच्या अग्रभागी येणाऱ्या इतरांनाही मी ठार करीन.
6.98.40
एवं मां भरतश्रेष्ठ गाङ्गेयः प्राह शास्त्रवित् ।
तत्र सर्वात्मना मन्ये गाङ्गेयस्यैव पालनम् ॥ ६.९८.४० ॥
हे भरतश्रेष्ठा, शास्त्रज्ञ गाङ्गेय (भीष्म) यांनी मला असे सांगितले. म्हणून गाङ्गेयाचे रक्षणच मी पूर्ण मनाने योग्य मानतो.
6.98.41
अरक्ष्यमाणं हि वृको हन्यात्सिंहं महाहवे ।
मा वृकेणेव गाङ्गेयं घातयेम शिखण्डिना ॥ ६.९८.४१ ॥
संरक्षण नसलेल्या सिंहालाही महायुद्धात लांडगा मारू शकतो. लांडग्याकडून जसे, तसेच शिखंडीच्या हातून गाङ्गेयाचा वध आम्ही घडवू नये.
6.98.42
मातुलः शकुनिः शल्यः कृपो द्रोणो विविंशतिः ।
यत्ता रक्षन्तु गाङ्गेयं तस्मिन्गुप्ते ध्रुवो जयः ॥ ६.९८.४२ ॥
मामा शकुनी, शल्य, कृप, द्रोण, विविंशती यांनी सावध राहून गाङ्गेयाचे रक्षण करावे. तो सुरक्षित असताना विजय निश्चित आहे.
6.98.43
एतच्छ्रुत्वा तु ते सर्वे दुर्योधनवचस्तदा ।
सर्वतो रथवंशेन गाङ्गेयं पर्यवारयन् ॥ ६.९८.४३ ॥
दुर्योधनाचे ते शब्द ऐकून ते सर्व तेव्हा रथांच्या रांगेने सर्व बाजूंनी गाङ्गेयाला (भीष्माला) वेढून उभे राहिले.
6.98.44
पुत्राश्च तव गाङ्गेयं परिवार्य ययुर्मुदा ।
कम्पयन्तो भुवं द्यां च क्षोभयन्तश्च पाण्डवान् ॥ ६.९८.४४ ॥
आपले पुत्र गाङ्गेयाला वेढून आनंदाने पुढे गेले; पृथ्वी आणि आकाश कंपित करीत आणि पाण्डवांना क्षुब्ध करीत.
6.98.45
ते रथैः सुप्रसंयुक्तैर्दन्तिभिश्च महारथाः ।
परिवार्य रणे भीष्मं दंशिताः समवस्थिताः ॥ ६.९८.४५ ॥
ते महारथी सुसज्ज रथ व हत्तींसह, कवच धारण करून, रणभूमीवर भीष्माला वेढून दृढपणे उभे राहिले.
6.98.46
यथा देवासुरे युद्धे त्रिदशा वज्रधारिणम् ।
सर्वे ते स्म व्यतिष्ठन्त रक्षन्तस्तं महारथम् ॥ ६.९८.४६ ॥
देवासुर युद्धात देवांनी वज्रधारी (इंद्र) याचे रक्षण करीत उभे राहिले, तसेच ते सर्व त्या महारथाचे रक्षण करीत उभे राहिले.
6.98.47
ततो दुर्योधनो राजा पुनर्भ्रातरमब्रवीत् ।
सव्यं चक्रं युधामन्युरुत्तमौजाश्च दक्षिणम्।
गोप्तारावर्जुनस्यैतावर्जुनोऽपि शिखण्डिनः ॥ ६.९८.४७ ॥
मग राजा दुर्योधनाने पुन्हा आपल्या भावाला सांगितले — 'डाव्या चक्रावर युधामन्यू आणि उजव्या चक्रावर उत्तमौजा हे अर्जुनाचे रक्षक आहेत; अर्जुन शिखंडीचा रक्षक आहे.'
6.98.48
रक्ष्यमाणः स पार्थेन तथास्माभिर्विवर्जितः ।
यथा भीष्मं न नो हन्याद्दुःशासन तथा कुरु ॥ ६.९८.४८ ॥
'हे दुःशासना, अर्जुनाने संरक्षिलेला तो आमच्यापासून दूर ठेवला गेला आहे; म्हणून तो आमच्या भीष्माला मारू शकणार नाही असे कर.'
6.98.49
भ्रातुस्तद्वचनं श्रुत्वा पुत्रो दुःशासनस्तव ।
भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा प्रययौ सह सेनया ॥ ६.९८.४९ ॥
भावाचे ते वचन ऐकून आपला पुत्र दुःशासन भीष्मांना पुढे करून सेनेसह निघाला.
6.98.50
भीष्मं तु रथवंशेन दृष्ट्वा समभिसंवृतम् ।
अर्जुनो रथिनां श्रेष्ठो धृष्टद्युम्नमुवाच ह ॥ ६.९८.५० ॥
रथांच्या रांगांनी वेढलेल्या भीष्मांना पाहून रथिकांत श्रेष्ठ अर्जुन धृष्टद्युम्नाला म्हणाला.
6.98.51
शिखण्डिनं नरव्याघ्रं भीष्मस्य प्रमुखे नृप ।
स्थापयस्वाद्य पाञ्चाल्य तस्य गोप्ताऽहमित्युत ॥ ६.९८.५१ ॥
हे राजा, हे पांचाल्या! आज नरव्याघ्र शिखंडीला भीष्मांसमोर उभे कर; 'मी त्याचा रक्षक आहे' असेही म्हण.