মহাভারত · অধ্যায় 6.99
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
6.99.1
ततः शान्तनवो भीष्मो निर्ययौ सह सेनया ।
व्यूहं चाव्यूहत महत्सर्वतोभद्रमात्मनः ॥ ६.९९.१ ॥
তখন শান্তনুপুত্র ভীষ্ম সেনাদল নিয়ে বেরিয়ে এলেন এবং নিজপক্ষের জন্য মহান সর্বতোভদ্র ব্যূহ রচনা করলেন।
6.99.2
कृपश्च कृतवर्मा च शैब्यश्चैव महारथः ।
शकुनिः सैन्धवश्चैव काम्भोजश्च सुदक्षिणः ॥ ६.९९.२ ॥
কৃপ ও কৃতবর্মা, মহারথ শৈব্য, শকুনি, সিন্ধুরাজ এবং কম্বোজরাজ সুদক্ষিণ।
6.99.3
भीष्मेण सहिताः सर्वे पुत्रैश्च तव भारत ।
अग्रतः सर्वसैन्यानां व्यूहस्य प्रमुखे स्थिताः ॥ ६.९९.३ ॥
হে ভরতবংশধর, ভীষ্মের সঙ্গে মিলিত সকলে এবং আপনার পুত্রগণ সর্বসেনার অগ্রে, ব্যূহের মুখে দাঁড়ালেন।
6.99.4
द्रोणो भूरिश्रवाः शल्यो भगदत्तश्च मारिष ।
दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ॥ ६.९९.४ ॥
দ্রোণ, ভূরিশ্রবা, শল্য ও ভগদত্ত, হে মান্য, ব্যূহের দক্ষিণ পার্শ্ব আশ্রয় করে বর্মাবৃত হয়ে দাঁড়িয়ে ছিলেন।
6.99.5
अश्वत्थामा सोमदत्तश्चावन्त्यौ च महारथौ ।
महत्या सेनया युक्ता वामं पक्षमपालयन् ॥ ६.९९.५ ॥
অশ্বত্থামা, সোমদত্ত এবং অবন্তীর দুই মহারথ বিপুল সেনাসহ ব্যূহের বাম পার্শ্ব রক্ষা করছিলেন।
6.99.6
दुर्योधनो महाराज त्रिगर्तैः सर्वतो वृतः ।
व्यूहमध्ये स्थितो राजन्पाण्डवान्प्रति भारत ॥ ६.९९.६ ॥
হে মহারাজ, ত্রিগর্তদের দ্বারা চারদিকে পরিবেষ্টিত দুর্যোধন ব্যূহের মধ্যস্থলে পাণ্ডবদের সম্মুখে দাঁড়িয়ে ছিলেন, হে রাজন, হে ভরতবংশধর।
6.99.7
अलम्बुसो रथश्रेष्ठः श्रुतायुश्च महारथः ।
पृष्ठतः सर्वसैन्यानां स्थितौ व्यूहस्य दंशितौ ॥ ६.९९.७ ॥
অলম্বুস শ্রেষ্ঠ রথী ছিলেন এবং শ্রুতায়ু মহারথী ছিলেন; তাঁরা উভয়েই সকল সৈন্যের পশ্চাতে ব্যূহে বর্মাবৃত হয়ে দাঁড়িয়ে ছিলেন।
6.99.8
एवं च तं तदा व्यूहं कृत्वा भारत तावकाः ।
सन्नद्धाः समदृश्यन्त प्रतपन्त इवाग्नयः ॥ ६.९९.८ ॥
হে ভারত, এভাবে সেই ব্যূহ রচনা করে আপনার পক্ষের লোকেরা বর্মাবৃত হয়ে প্রজ্বলিত অগ্নির মতো দেখা গেল।
6.99.9
ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पाण्डवः ।
नकुलः सहदेवश्च माद्रीपुत्रावुभावपि ॥ ६.९९.९ ॥
তারপর রাজা যুধিষ্ঠির, পাণ্ডুপুত্র ভীমসেন, নকুল ও সহদেব এবং মাদ্রীর দুই পুত্রও সেখানে ছিলেন।
6.99.10
अग्रतः सर्वसैन्यानां स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्च महारथः ॥ ६.९९.१० ॥
সকল সৈন্যের সামনে ব্যূহে বর্মাবৃত বীরেরা দাঁড়িয়ে ছিলেন — ধৃষ্টদ্যুম্ন, বিরাট এবং মহারথী সাত্যকি।
6.99.11
स्थिताः सैन्येन महता परानीकविनाशनाः ।
शिखण्डी विजयश्चैव राक्षसश्च घटोत्कचः ॥ ६.९९.११ ॥
বিশাল সৈন্যবাহিনী নিয়ে শত্রুসেনা বিনাশকারী বীরেরা দাঁড়িয়ে ছিলেন — শিখণ্ডী, বিজয় এবং রাক্ষস ঘটোৎকচ।
6.99.12
चेकितानो महाबाहुः कुन्तिभोजश्च वीर्यवान् ।
स्थिता रणे महाराज महत्या सेनया वृताः ॥ ६.९९.१२ ॥
মহাবাহু চেকিতান ও বীর্যবান কুন্তিভোজ, হে মহারাজ, বিশাল সৈন্যে বেষ্টিত হয়ে রণে দাঁড়িয়ে ছিলেন।
6.99.13
अभिमन्युर्महेष्वासो द्रुपदश्च महाबलः ।
युयुधानो महेष्वासो युधामन्युश्च वीर्यवान् ॥ ६.९९.१३ ॥
মহাধনুর্ধর অভিমন্যু, মহাবল দ্রুপদ, মহাধনুর্ধর যুযুধান এবং বীর্যবান যুধামন্যু।
6.99.14
केकया भ्रातरश्चैव स्थिता युद्धाय दंशिताः ।
एवं तेऽपि महाव्यूहं प्रतिव्यूह्य सुदुर्जयम् ॥ ६.९९.१४ ॥
কেকয় ভ্রাতারাও যুদ্ধের জন্য বর্ম পরে দাঁড়ালেন। এইভাবে তাঁরাও সুদুর্জয় মহাব্যূহের বিপরীতে প্রতিব্যূহ রচনা করলেন।
6.99.15
पाण्डवाः समरे शूराः स्थिता युद्धाय दंशिताः ।
तावकास्तु रणे यत्ताः सहसेना नराधिपाः ॥ ६.९९.१५ ॥
সমরের বীর পাণ্ডবগণ যুদ্ধের জন্য বর্ম পরে দাঁড়ালেন; আর আপনার পক্ষের নৃপতিরাও সেনাসহ রণে প্রস্তুত ছিলেন।
6.99.16
अभ्युद्ययू रणे पार्थान्भीष्मं कृत्वाऽग्रतो नृप ।
तथैव पाण्डवा राजन्भीमसेनपरोगमाः ॥ ६.९९.१६ ॥
হে রাজন্! আপনার পক্ষ ভীষ্মকে সম্মুখে রেখে রণে পার্থদের দিকে এগিয়ে এল। হে রাজন্! তেমনি পাণ্ডবগণও ভীমসেনকে অগ্রে রেখে অগ্রসর হলেন।
6.99.17
भीष्मं योद्धुमभीप्सन्तः संग्रामे विजयैषिणः ।
क्ष्वेलाः किलकिलाः शङ्खान्क्रकचान्गोविषाणिकाः ॥ ६.९९.१७ ॥
ভীষ্মের সঙ্গে যুদ্ধ করার ইচ্ছায় সংগ্রামে জয়প্রার্থী তাঁরা ক্ষ্বেল, কিলকিল, শঙ্খ, ক্রকচ ও গোবিষাণিকা বাজাতে লাগলেন।
6.99.18
भेरीमृदङ्गपणवान्नादयन्तश्च पुष्करान् ।
पाण्डवा अभ्यवर्तन्त नदन्तो भैरवान्रवान् ॥ ६.९९.१८ ॥
ভেরী, মৃদঙ্গ, পণব ও পুষ্কর বাজাতে বাজাতে এবং ভয়ংকর রব তুলে পাণ্ডবগণ অগ্রসর হলেন।
6.99.19
भेरीमृद्गशङ्खानां दुन्दुभीनां च निःस्वनैः ।
उत्कृष्टसिंहनादैश्च वल्गितैश्च पृथग्विधैः ॥ ६.९९.१९ ॥
ভেরী, মৃদঙ্গ, শঙ্খ ও দুন্দুভির নিনাদে, উচ্চ সিংহনাদে এবং নানা প্রকার হুংকারে (সেই রণভূমি প্রতিধ্বনিত হলো)।
6.99.20
वयं प्रतिनदन्तस्तानगच्छाम त्वरान्विताः ।
सहसैवाभिसंक्रद्धास्तदासीत्तुमुलं महत् ॥ ६.९९.२० ॥
আমরা তাদের প্রতিগর্জন করতে করতে ত্বরান্বিত হয়ে এগিয়ে গেলাম; সহসা অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে গেলাম, তখন মহা কোলাহল হলো।
6.99.21
ततोऽन्योन्यं प्रधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे ।
ततः शब्देन महता प्रचकम्पे वसुंधरा ॥ ६.९९.२१ ॥
তারপর পরস্পরের দিকে ধাবিত হয়ে তারা ভীষণ আঘাত-প্রত্যাঘাত করল; তখন সেই মহা শব্দে বসুন্ধরা কেঁপে উঠল।
6.99.22
पक्षिणश्च महाघोरं व्याहरन्तो विबभ्रमुः ।
सप्रभश्चोदितः सूर्यो निष्प्रभः समपद्यत ॥ ६.९९.२२ ॥
পাখিরা ভয়ংকর রবে চিৎকার করে ঘুরতে লাগল; দীপ্তিময় সূর্য প্রভাহীন হয়ে পড়ল।
6.99.23
ववुश्च वातास्तुमुलाः शंसन्तः सुमहद्भयम् ।
घोराश्च घोरनिर्ह्रादाः शिवास्तत्र ववाशिरे ॥ ६.९९.२३ ॥
মহা ভয় সূচিত করে প্রচণ্ড বায়ু বইল; সেখানে ভয়ংকর ডাকে শৃগালীরা চিৎকার করে উঠল।
6.99.24
वेदयन्त्यो महाराज महद्वैशसमागतम् ।
दिशः प्रज्वलिता राजन्पांसुवर्षं पपात च ॥ ६.९९.२४ ॥
হে মহারাজ, মহা বিপর্যয় আসন্ন বলে জানিয়ে দিকগুলি যেন জ্বলে উঠল; হে রাজন, ধুলার বৃষ্টি পড়তে লাগল।
6.99.25
रुधिरेण समुन्मिश्रमस्थिवर्षं पपात च ।
रुदतां वाहनानां च नेत्रेभ्यः प्रापतञ्जलम् ॥ ६.९९.२५ ॥
রক্তে মিশ্রিত হাড়ের বৃষ্টি পড়ল, আর কাঁদতে থাকা বাহনদের চোখ থেকে জল ঝরল।
6.99.26
सुस्रुवुश्च शकृन्मूत्रं प्रध्यायन्तो विशांपते ।
अन्तर्हिता महानादाः श्रूयन्ते भरतर्षभ ॥ ६.९९.२६ ॥
হে নরপতি, ধ্যানমগ্ন হয়ে তারা মলমূত্র ঝরাল; হে ভরতশ্রেষ্ঠ, লুকানো স্থান থেকে মহা শব্দ শোনা গেল।
6.99.27
रक्षसां पुरुषादानां नदतां भैरवान्रवान् ।
संपतन्तश्च दृश्यन्ते गोमायबलवायसाः ॥ ६.९९.२७ ॥
নরমাংসভক্ষক রাক্ষসরা ভয়ংকর চিৎকার করতে করতে দেখা গেল; শৃগাল, শকুন ও কাকেরা ঝাঁপিয়ে পড়তে দেখা গেল।
6.99.28
श्वानश्च विविधैर्नादैर्भषन्तस्तत्र मारिष ।
ज्वलिताश्च महोल्का वै समाहत्य दिवाकरम् ।
निपेतुः सहसा भूमौ वेदयन्त्यो महद्भयम् ॥ ६.९९.२८ ॥
সেখানে কুকুরেরা নানা স্বরে ঘেউ ঘেউ করল, হে মারিষ; আর জ্বলন্ত বৃহৎ উল্কারা সূর্যকে আঘাত করে সহসা ভূমিতে পড়ল, মহাভয়ের সংকেত দিয়ে।
6.99.29
महान्त्यनीकानि महासमुच्छ्रये ।
ततस्तयोः पाण्डवधार्तराष्ट्रयोः।
चकम्पिरे शङ्खमृदङ्गनिःस्वनैः ।
प्रकम्पितानीव वनानि वायुना ॥ ६.९९.२९ ॥
সেই মহাযুদ্ধের উত্থানে বিশাল বাহিনী ছিল। তখন পাণ্ডব ও ধৃতরাষ্ট্রপুত্রদের সেই উভয় বাহিনী শঙ্খ ও মৃদঙ্গের শব্দে কেঁপে উঠল, বায়ুতে কাঁপতে থাকা বনের মতো।
6.99.30
नरेन्द्रनागाश्वसमाकुलाना-
मभ्यायतीनामशिवे मुहूर्ते।
बभूव घोषस्तुमुलश्चमूनां ।
वातोद्धुतानामिव सागराणाम् ॥ ६.९९.३० ॥
রাজা, হাতি ও ঘোড়ায় পরিপূর্ণ এগিয়ে আসা বাহিনীগুলোর অশুভ মুহূর্তে বাতাসে উদ্বেল সাগরের মতো এক তুমুল গর্জন উঠল।