Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 6.99

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

6.99.1

ततः शान्तनवो भीष्मो निर्ययौ सह सेनया ।
व्यूहं चाव्यूहत महत्सर्वतोभद्रमात्मनः ॥ ६.९९.१ ॥

तब शान्तनु के पुत्र भीष्म सेना के साथ निकले और अपनी ओर से महान सर्वतोभद्र व्यूह की रचना की।

6.99.2

कृपश्च कृतवर्मा च शैब्यश्चैव महारथः ।
शकुनिः सैन्धवश्चैव काम्भोजश्च सुदक्षिणः ॥ ६.९९.२ ॥

कृप और कृतवर्मा, महारथी शैब्य, शकुनि, सिन्धु का राजा और कम्बोज का राजा सुदक्षिण भी।

6.99.3

भीष्मेण सहिताः सर्वे पुत्रैश्च तव भारत ।
अग्रतः सर्वसैन्यानां व्यूहस्य प्रमुखे स्थिताः ॥ ६.९९.३ ॥

हे भारत, भीष्म के साथ सब आपके पुत्र भी सभी सेनाओं के आगे, व्यूह के अग्रभाग में खड़े थे।

6.99.4

द्रोणो भूरिश्रवाः शल्यो भगदत्तश्च मारिष ।
दक्षिणं पक्षमाश्रित्य स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ॥ ६.९९.४ ॥

द्रोण, भूरिश्रवा, शल्य और भगदत्त, हे मान्य, व्यूह के दाहिने पक्ष का आश्रय लेकर कवचबद्ध होकर खड़े थे।

6.99.5

अश्वत्थामा सोमदत्तश्चावन्त्यौ च महारथौ ।
महत्या सेनया युक्ता वामं पक्षमपालयन् ॥ ६.९९.५ ॥

अश्वत्थामा और सोमदत्त, तथा अवन्ती के दोनों महारथी, विशाल सेना से युक्त होकर व्यूह के बायें पक्ष की रक्षा कर रहे थे।

6.99.6

दुर्योधनो महाराज त्रिगर्तैः सर्वतो वृतः ।
व्यूहमध्ये स्थितो राजन्पाण्डवान्प्रति भारत ॥ ६.९९.६ ॥

हे महाराज, त्रिगर्तों से चारों ओर घिरे दुर्योधन व्यूह के बीच में खड़े थे, हे राजन, हे भारत, पाण्डवों के सामने।

6.99.7

अलम्बुसो रथश्रेष्ठः श्रुतायुश्च महारथः ।
पृष्ठतः सर्वसैन्यानां स्थितौ व्यूहस्य दंशितौ ॥ ६.९९.७ ॥

अलम्बुस श्रेष्ठ रथी था और श्रुतायु महारथी था; वे दोनों सारी सेनाओं के पीछे व्यूह की ओर कवचबद्ध होकर खड़े थे।

6.99.8

एवं च तं तदा व्यूहं कृत्वा भारत तावकाः ।
सन्नद्धाः समदृश्यन्त प्रतपन्त इवाग्नयः ॥ ६.९९.८ ॥

हे भारत, इस प्रकार वे आपके लोग उस व्यूह को बनाकर कवचबद्ध दिखाई दिए, मानो जलती हुई अग्नियाँ हों।

6.99.9

ततो युधिष्ठिरो राजा भीमसेनश्च पाण्डवः ।
नकुलः सहदेवश्च माद्रीपुत्रावुभावपि ॥ ६.९९.९ ॥

फिर राजा युधिष्ठिर, पाण्डुपुत्र भीमसेन, नकुल और सहदेव तथा माद्री के दोनों पुत्र भी (वहाँ थे)।

6.99.10

अग्रतः सर्वसैन्यानां स्थिता व्यूहस्य दंशिताः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्च महारथः ॥ ६.९९.१० ॥

सारी सेनाओं के आगे व्यूह के कवचबद्ध वीर खड़े थे — धृष्टद्युम्न, विराट और महारथी सात्यकि।

6.99.11

स्थिताः सैन्येन महता परानीकविनाशनाः ।
शिखण्डी विजयश्चैव राक्षसश्च घटोत्कचः ॥ ६.९९.११ ॥

महान सेना के साथ शत्रु-सेना का विनाश करने वाले वे खड़े थे — शिखण्डी, विजय, और राक्षस घटोत्कच।

6.99.12

चेकितानो महाबाहुः कुन्तिभोजश्च वीर्यवान् ।
स्थिता रणे महाराज महत्या सेनया वृताः ॥ ६.९९.१२ ॥

महाबाहु चेकितान और वीर्यवान कुन्तिभोज, हे महाराज, विशाल सेना से घिरे हुए रण में खड़े थे।

6.99.13

अभिमन्युर्महेष्वासो द्रुपदश्च महाबलः ।
युयुधानो महेष्वासो युधामन्युश्च वीर्यवान् ॥ ६.९९.१३ ॥

महाधनुर्धर अभिमन्यु, महाबली द्रुपद, महाधनुर्धर युयुधान और वीर्यवान युधामन्यु।

6.99.14

केकया भ्रातरश्चैव स्थिता युद्धाय दंशिताः ।
एवं तेऽपि महाव्यूहं प्रतिव्यूह्य सुदुर्जयम् ॥ ६.९९.१४ ॥

केकय के भाई भी युद्ध के लिए कवच पहनकर खड़े थे। इसी प्रकार उन्होंने भी अत्यन्त दुर्जय महाव्यूह के सामने व्यूह रचा।

6.99.15

पाण्डवाः समरे शूराः स्थिता युद्धाय दंशिताः ।
तावकास्तु रणे यत्ताः सहसेना नराधिपाः ॥ ६.९९.१५ ॥

समरभूमि के शूरवीर पाण्डव युद्ध के लिए कवच पहनकर खड़े थे, और आपके पक्ष के नरेश भी रणभूमि में सेनाओं सहित तैयार थे।

6.99.16

अभ्युद्ययू रणे पार्थान्भीष्मं कृत्वाऽग्रतो नृप ।
तथैव पाण्डवा राजन्भीमसेनपरोगमाः ॥ ६.९९.१६ ॥

हे राजन्! आपके पक्ष के लोग भीष्म को आगे रखकर रणभूमि में पार्थों पर चढ़ आए। हे राजन्! उसी प्रकार पाण्डव भी भीमसेन को आगे करके आगे बढ़े।

6.99.17

भीष्मं योद्धुमभीप्सन्तः संग्रामे विजयैषिणः ।
क्ष्वेलाः किलकिलाः शङ्खान्क्रकचान्गोविषाणिकाः ॥ ६.९९.१७ ॥

भीष्म से युद्ध करने की इच्छा रखकर, संग्राम में विजय चाहने वाले वे क्ष्वेल, किलकिल, शंख, क्रकच और गोविषाणिका बजाने लगे।

6.99.18

भेरीमृदङ्गपणवान्नादयन्तश्च पुष्करान् ।
पाण्डवा अभ्यवर्तन्त नदन्तो भैरवान्रवान् ॥ ६.९९.१८ ॥

भेरी, मृदंग और पणव तथा पुष्कर बजाते हुए पाण्डव भयंकर नाद करते हुए आगे बढ़े।

6.99.19

भेरीमृद्गशङ्खानां दुन्दुभीनां च निःस्वनैः ।
उत्कृष्टसिंहनादैश्च वल्गितैश्च पृथग्विधैः ॥ ६.९९.१९ ॥

भेरी, मृदंग और शंखों की, दुंदुभियों की ध्वनियों से, ऊँचे सिंहनादों से और अनेक प्रकार की उछल-कूद से (वह युद्धभूमि गूँज उठी)।

6.99.20

वयं प्रतिनदन्तस्तानगच्छाम त्वरान्विताः ।
सहसैवाभिसंक्रद्धास्तदासीत्तुमुलं महत् ॥ ६.९९.२० ॥

हम उन्हें गर्जना का उत्तर देते हुए, शीघ्रता से आगे बढ़े। सहसा अत्यंत क्रोधित होकर हम गए, और तब महान कोलाहल हुआ।

6.99.21

ततोऽन्योन्यं प्रधावन्तः संप्रहारं प्रचक्रिरे ।
ततः शब्देन महता प्रचकम्पे वसुंधरा ॥ ६.९९.२१ ॥

तब एक-दूसरे पर दौड़ते हुए उन्होंने घोर प्रहार किया। तब उस महान शब्द से पृथ्वी काँप उठी।

6.99.22

पक्षिणश्च महाघोरं व्याहरन्तो विबभ्रमुः ।
सप्रभश्चोदितः सूर्यो निष्प्रभः समपद्यत ॥ ६.९९.२२ ॥

पक्षी भयानक स्वर में चीखते हुए चक्कर काटने लगे। तेजस्वी सूर्य, जिसे प्रेरित किया गया था, प्रभाहीन हो गया।

6.99.23

ववुश्च वातास्तुमुलाः शंसन्तः सुमहद्भयम् ।
घोराश्च घोरनिर्ह्रादाः शिवास्तत्र ववाशिरे ॥ ६.९९.२३ ॥

भयंकर पवनें चलीं, जो महान भय की सूचना दे रहीं थीं; और वहाँ भयानक गर्जना करती हुई भयंकर सियारिनें चिल्लाने लगीं।

6.99.24

वेदयन्त्यो महाराज महद्वैशसमागतम् ।
दिशः प्रज्वलिता राजन्पांसुवर्षं पपात च ॥ ६.९९.२४ ॥

हे महाराज, महान विपत्ति के आने की सूचना देती हुईं दिशाएँ जलती-सी प्रतीत हुईं; और हे राजन्, धूल की वर्षा होने लगी।

6.99.25

रुधिरेण समुन्मिश्रमस्थिवर्षं पपात च ।
रुदतां वाहनानां च नेत्रेभ्यः प्रापतञ्जलम् ॥ ६.९९.२५ ॥

रक्त से मिश्रित हड्डियों की वर्षा भी हुई, और रोते हुए वाहनों की आँखों से जल बह निकला।

6.99.26

सुस्रुवुश्च शकृन्मूत्रं प्रध्यायन्तो विशांपते ।
अन्तर्हिता महानादाः श्रूयन्ते भरतर्षभ ॥ ६.९९.२६ ॥

हे प्रजापति, ध्यान-मग्न होकर वे मल-मूत्र बहाने लगे; और हे भरतश्रेष्ठ, अदृश्य स्थानों से महान ध्वनियाँ सुनाई देने लगीं।

6.99.27

रक्षसां पुरुषादानां नदतां भैरवान्रवान् ।
संपतन्तश्च दृश्यन्ते गोमायबलवायसाः ॥ ६.९९.२७ ॥

पुरुषभक्षी राक्षस भयंकर चीत्कार करते हुए दिखाई देने लगे, और सियार, बल और कौवे झपटते हुए दिखाई दिए।

6.99.28

श्वानश्च विविधैर्नादैर्भषन्तस्तत्र मारिष ।
ज्वलिताश्च महोल्का वै समाहत्य दिवाकरम् ।
निपेतुः सहसा भूमौ वेदयन्त्यो महद्भयम् ॥ ६.९९.२८ ॥

वहाँ कुत्ते भी विविध स्वरों में भौंकते थे, हे मारिष; और जलती हुई बड़ी उल्काएँ सूर्य से टकराकर सहसा भूमि पर गिर पड़ीं, जो महान भय की सूचना दे रही थीं।

6.99.29

महान्त्यनीकानि महासमुच्छ्रये ।
ततस्तयोः पाण्डवधार्तराष्ट्रयोः।
चकम्पिरे शङ्खमृदङ्गनिःस्वनैः ।
प्रकम्पितानीव वनानि वायुना ॥ ६.९९.२९ ॥

महान सेनाएँ उस महान युद्ध-उत्थान में थीं। तब उन पांडवों और धृतराष्ट्र के पुत्रों की सेनाएँ शंख और मृदंग की ध्वनियों से काँप उठीं, जैसे वायु से हिलते वन।

6.99.30

नरेन्द्रनागाश्वसमाकुलाना-
मभ्यायतीनामशिवे मुहूर्ते।
बभूव घोषस्तुमुलश्चमूनां ।
वातोद्धुतानामिव सागराणाम् ॥ ६.९९.३० ॥

राजाओं, हाथियों और घोड़ों से भरी उन आगे बढ़ती सेनाओं के अशुभ मुहूर्त में ऐसा तुमुल घोष उठा, जैसे वायु से उछलते हुए महासागरों का गर्जन हो।