महाभारत · अध्याय 7.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.1.1
नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।
देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
तमप्रतिमसत्वौजोबलवीर्यपराक्रमम् ।
हतं देवव्रतं श्रुत्वा पाञ्चाल्येन शिखण्डिना ॥ ७.१.१ ॥
नारायणाला नमस्कार करून, नर आणि नरश्रेष्ठाला, देवी सरस्वती आणि व्यासांना वंदन करून, मग जयाचा उच्चार करावा. अप्रतिम सत्त्व, ओज, बल, वीर्य आणि पराक्रम असलेल्या देवव्रताला (भीष्माला) पांचाल्य शिखंडीने मारले हे ऐकून—
7.1.2
धृतराष्ट्रस्ततो राजा शोकव्याकूललोचनः ।
किमचेष्टत विप्रर्षे हते पितरि वीर्यवान् ॥ ७.१.२ ॥
तेव्हा राजा धृतराष्ट्र शोकाने व्याकूल नेत्रांचा होता. हे विप्रर्षे, पिता मारला गेल्यावर त्या वीराने काय केले?
7.1.3
तस्य पुत्रो हि भगवान्भीष्मद्रोणमुखै रथैः ।
पराजित्य महेष्वासान्पाण्डवान् राज्यमिच्छति ॥ ७.१.३ ॥
त्याचा पुत्र भगवान (दुर्योधन), भीष्म आणि द्रोण यांना पुढे ठेवलेल्या रथांनी महाधनुर्धर पांडवांना पराभूत करून राज्य इच्छितो.
7.1.4
तस्मिन्हते तु भगवन्केतौ सर्वधनुष्मताम् ।
यदचेष्टत कौरव्यस्तन्मे ब्रूहि तपोधन ॥ ७.१.४ ॥
त्या ध्वजासारख्या, सर्व धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्याचा वध झाल्यावर कौरवाने काय केले ते, हे तपोधना, मला सांगा.
7.1.5
निहतं पितरं श्रुत्वा धृतराष्ट्रो जनाधिपः ।
लेभे न शान्तिं कौरव्यश्चिन्ताशोकपरायणः ॥ ७.१.५ ॥
पिता मारला गेल्याचे ऐकून जनाधिप धृतराष्ट्राला शांती मिळाली नाही; तो कौरव चिंता आणि शोकात मग्न झाला.
7.1.6
तस्य चिन्तयतो दुःखमनिशं पार्थिवस्य तत् ।
आजगाम विशुद्धात्मा पुनर्गावल्गणिस्तदा ॥ ७.१.६ ॥
राजाच्या त्या सतत चिंता आणि दुःखात, विशुद्धात्मा गावल्गणी (संजय) पुन्हा आले.
7.1.7
व्यासप्रसादाद्विज्ञाय सर्वं वृत्तान्तमुत्तमम् ।
सैनिकानां च सर्वेषां सेनयोरुभयोस्तदा ॥ ७.१.७ ॥
व्यासांच्या कृपेने सर्व वृत्तान्त जाणून, आणि त्या वेळी दोन्ही सेनांतील सर्व सैनिकांचाही (वृत्तान्त जाणून).
7.1.8
शिबिरात्सञ्जयं प्राप्तं निशि नागाह्वयं पुरम् ।
आम्बिकेयो महाराज धृतराष्ट्रोऽन्वपृच्छत ॥ ७.१.८ ॥
रात्री छावणीतून नागाह्वय नगरात पोहोचलेल्या संजयाला, हे महाराजा, अंबिकेचा पुत्र धृतराष्ट्र याने विचारले.
7.1.9
श्रुत्वा भीष्मस्य निधनमप्रहृष्टमना भृशम् ।
पुत्राणां जयमाकाङ्क्षन्विललापातुरो यथा ॥ ७.१.९ ॥
भीष्माचे निधन ऐकून, अत्यंत अप्रसन्न मनाने, पुत्रांच्या विजयाची इच्छा करीत, व्याकुळ होऊन तो विलाप करू लागला.
7.1.10
संशोच्य तु महात्मानं भीष्मं भीमपराक्रमम् ।
किमकार्षुःपरं तात कुरवः कालचोदिताः ॥ ७.१.१० ॥
महात्मा भीष्म, ज्याचा पराक्रम भयंकर होता, त्याच्यासाठी शोक करून, हे तात, कालप्रेरित कौरवांनी पुढे काय केले?
7.1.11
तस्मिन्विनिहते शूरे दुराधर्षे महात्मनि ।
किं नु स्वित्कुरवोऽकार्षुर्निमग्नाः शोकसागरे ॥ ७.१.११ ॥
त्या शूर, दुर्धर्ष, महात्मा निहत झाल्यावर, शोकसागरात बुडालेल्या कौरवांनी काय केले?
7.1.12
तदुदीर्णं महत्सैन्यं त्रैलोक्यस्यापि सञ्जय ।
भयमुत्पादयेत्तीव्रं पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ ७.१.१२ ॥
हे संजया, त्रिलोकालाही भय उत्पन्न करणारी ती महान सेना महात्म्या पांडवांना तीव्र भय उत्पन्न करील.
7.1.13
को हि दौर्योधने सैन्ये पुमानासीन्महारथः ।
यं प्राप्य समरे वीरा न त्रस्यन्ति महाभये ॥ ७.१.१३ ॥
दुर्योधनाच्या सैन्यात असा कोणता महारथी पुरुष होता, ज्याला मिळाल्यावर युद्धात वीर महाभयातही भयभीत होत नाहीत?
7.1.14
देवव्रते तु निहते कुरूणामृषभे तदा ।
किमकार्षुर्नृपतयस्तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ७.१.१४ ॥
कुरूंमधील श्रेष्ठ वृषभ देवव्रत (भीष्म) मारला गेल्यावर त्या वेळी राजांनी काय केले? हे संजया, ते मला सांग.
7.1.15
शृणु राजन्नेकमना वचनं ब्रुवतो मम ।
यत्ते पुत्रास्तदाकार्षुर्हते देवव्रते मृधे ॥ ७.१.१५ ॥
हे राजा, एकाग्र मनाने माझे बोलणे ऐक — देवव्रत युद्धात मारला गेल्यावर तुझ्या पुत्रांनी जे केले ते हे.
7.1.16
निहते तु तदा भीष्मे राजन्सत्यपराक्रमे ।
तावकाः पाण्डवेयाश्च प्राध्यायन्त पृथक्पृथक् ॥ ७.१.१६ ॥
हे राजा, सत्यपराक्रमी भीष्म मारला गेल्यावर तुझ्या पक्षाचे आणि पांडवांचे लोक वेगवेगळे चिंतेत पडले.
7.1.17
विस्मिताश्च प्रहृष्टाश्च क्षत्रधर्मं निशम्य ते ।
स्वधर्मं निन्दमानास्ते प्रणिपत्य महात्मने ॥ ७.१.१७ ॥
क्षत्रधर्माचा विचार करून ते चकित आणि आनंदित झाले; आपल्याच स्वधर्माची निंदा करीत त्या महात्म्याला नमस्कार करून.
7.1.18
शयनं कल्पयामासुर्भीष्मायामितकर्मणे ।
सोपधानं नरव्याघ्र शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ७.१.१८ ॥
अमितकर्मा भीष्मासाठी त्यांनी शय्या सिद्ध केली — हे नरव्याघ्रा, उशीसह, वाकलेल्या पेरांच्या बाणांनी.
7.1.19
विधाय रक्षां भीष्माय समाभाष्य परस्परम् ।
अनुमान्य च गाङ्गेयं कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ॥ ७.१.१९ ॥
भीष्मांचे रक्षण ठरवून, एकमेकांशी चर्चा करून, गंगापुत्र भीष्मांची अनुमती घेऊन आणि त्यांना प्रदक्षिणा घालून।
7.1.20
क्रोधसंरक्तनयनाः समवेत्य परस्परम् ।
पुनर्युद्धाय निर्जग्मुः क्षत्रियाः कालचोदिताः ॥ ७.१.२० ॥
क्रोधाने लाल डोळे झालेले क्षत्रिय एकमेकांना भेटून, कालाने प्रेरित होऊन पुन्हा युद्धासाठी निघाले।
7.1.21
ततस्तूर्यनिनादैश्च भेरीणां निनदेन च ।
तावकानामनीकानि परेषां च विनिर्ययुः ॥ ७.१.२१ ॥
मग तुतारींच्या निनादाने आणि भेरींच्या गर्जनेने आपले आणि शत्रूंचे सैन्य बाहेर पडले।
7.1.22
व्यावृत्तेऽर्यम्णि राजेन्द्र पतिते जाह्नवीसुते ।
अमर्षवशमापन्नाः कालोपहतचेतसः ॥ ७.१.२२ ॥
हे राजेंद्रा! सूर्य परतल्यावर, जाह्नवीपुत्र पडल्यावर, क्रोधाच्या अधीन होऊन, कालाने हरण केलेल्या बुद्धीचे.
7.1.23
अनादृत्य वचः पथ्यं गाङ्गेयस्य महात्मनः ।
निर्ययुर्भरतश्रेष्टाः शस्त्राण्यादाय सत्वराः ॥ ७.१.२३ ॥
महात्मा गंगापुत्राचे हितकारक शब्द डावलून, भरतश्रेष्ठ शस्त्रे घेऊन त्वरेने बाहेर पडले.
7.1.24
मोहात्तव सपुत्रस्य वधाच्छान्तनवस्य च ।
कौरवा मृत्युनाऽऽहूताः सहिताः सर्वराजभिः ॥ ७.१.२४ ॥
तुमच्या मोहामुळे, पुत्रांसह, शंतनुपुत्र भीष्माच्या वधामुळे, मृत्यूने बोलावलेले कौरव सर्व राजांसह एकत्र झाले.
7.1.25
अजावय इवागोपा वने श्वापदसंकुले ।
कर्णकर्णेति चाक्रन्दञ्छेषा भारत पार्थिवाः।
भृशमुद्विग्नमनसो हीना देवव्रतेन ते ॥ ७.१.२५ ॥
हिंस्र श्वापदांनी भरलेल्या अरण्यात गुराखी नसलेल्या शेळ्या-मेंढ्यांप्रमाणे, 'कर्ण, कर्ण' असा आक्रोश करीत, हे भारता, उरलेले राजे देवव्रत (भीष्म) गेल्याने अत्यंत उद्विग्न मनाचे झाले.
7.1.26
पतिते भरतश्रेष्ठे बभूव कुरुवाहिनी ।
द्यौरिवापेतनक्षत्रा हीनं खमिव वायुना ॥ ७.१.२६ ॥
भरतश्रेष्ठ पडल्यावर कुरुसेना नक्षत्रांनी रहित आकाशासारखी, वाऱ्याने रिक्त आकाशासारखी झाली.
7.1.27
विपन्नसस्येव मही वाक्चैवासंस्कृता यथा ।
आसुरीव यथा सेना निगृहीते नृपे बलौ ॥ ७.१.२७ ॥
पीक नष्ट झालेल्या पृथ्वीसारखी, असंस्कृत वाणीसारखी, आणि बली राजा बंदिस्त झाल्यावर असुरसेनेसारखी झाली.
7.1.28
विधवेव वारारोहा शुष्कतोयेव निम्नगा ।
वृकैरिव वने रुद्धा पृषती हतयूथपा ॥ ७.१.२८ ॥
विधवा सुंदर स्त्रीसारखी, कोरड्या पाण्याच्या नदीसारखी, आणि यूथपती मारला गेल्यावर वनात लांडग्यांनी घेरलेल्या चितळीसारखी.
7.1.29
शरभाऽऽहतसिंहेव महती गिरिकन्दरा ।
सा सेना भरतश्रेष्ठे पतिते जाह्नवीसुते ॥ ७.१.२९ ॥
शरभाने घायाळ केलेल्या सिंहाची विशाल पर्वतगुहा जशी असते तशी ती सेना झाली, भरतश्रेष्ठ जाह्नवीपुत्र पडल्यावर.
7.1.30
विष्वग्वाताहतिक्षुब्धा नौरिवासीन्महार्णवे ।
बलिभिः पाण्डवैर्वीरैर्लब्धलक्षैर्भृशार्दिता ॥ ७.१.३० ॥
चहूकडून वाहणाऱ्या वाऱ्याने हलणाऱ्या महासागरातील नौकेसारखी ती सेना झाली; बलवान पांडववीरांनी लक्ष्य साधून तिला अत्यंत पीडा दिली.
7.1.31
सा तदासीद्भृशं सेना व्याकुलाश्वरथद्विपा ।
विपन्नभूयिष्ठनरा कृपणा ध्वस्तमानसा ॥ ७.१.३१ ॥
तेव्हा ती सेना अत्यंत व्याकुळ झाली होती; घोडे, रथ व हत्ती अस्ताव्यस्त होते; बहुतेक योद्धे मारले गेले होते; ती दीन व खचलेल्या मनाची झाली होती.
7.1.32
तस्यां त्रस्ता नृपतयः सैनिकाश्च पृथग्विधाः ।
पाताल इव मज्जन्तो हीना देवव्रतेन ते। ॥ ७.१.३२ ॥
त्या सेनेत घाबरलेले राजे आणि विविध प्रकारचे सैनिक पाताळात बुडत असल्यासारखे होते; देवव्रतापासून वंचित होऊन ते तसे झाले होते.
7.1.33
कर्णस्य कुरवोऽस्मार्षुः स हि देवव्रतोपमः ।
सर्वशस्त्रभृतां श्रेष्ठं रोचमानमिवातिथिम् ॥ ७.१.३३ ॥
कौरवांनी कर्णाची आठवण काढली; तो देवव्रतासारखा, सर्व शस्त्रधारींत श्रेष्ठ, तेजस्वी अतिथीसारखा होता.
7.1.34
बन्धुमापद्गतस्येव तमेवोपागमन्मनः ।
चुक्रुशुः कर्णकर्णेति तत्र भारत पार्थिवाः ॥ ७.१.३४ ॥
संकटात सापडलेल्या बांधवाप्रमाणे मन त्याच्याकडेच गेले; हे भारता, तेथे राजे 'कर्ण, कर्ण' असे ओरडू लागले.
7.1.35
राधेयं हितमस्माकं सूतपुत्रं तनुत्यजम् ।
स हि नाबुध्यत तदा दशाहानि महायशाः ॥ ७.१.३५ ॥
राधेचा पुत्र, आमचा हितकर्ता, सूतपुत्र, प्राणत्याग करण्यास सिद्ध असलेला कर्ण — तो महायशस्वी त्या वेळी दहा दिवस हे जाणत नव्हता.
7.1.36
सामात्यबन्धुः कर्णो वै तमानयत माचिरम्। ॥ ७.१.३६ ॥
अमात्य व बांधवांसह कर्णाला — त्याला त्वरित घेऊन या, उशीर करू नका.
7.1.37
रथेषु गण्यमानेषु बलविक्रमशालिषु ।
सङ्ख्यातोऽर्धरथः कर्णो द्विगुणः सन्नरर्षभः ॥ ७.१.३७ ॥
बल आणि पराक्रमी रथींची गणना करताना कर्णाला अर्धरथी मानले गेले; तो मनुष्यांतील श्रेष्ठ वृषभ, दुप्पट पराक्रमी होता.
7.1.38
रथातिरथसङ्ख्यायां योऽग्रणीः शूरसम्भतः ।
सासुरानपि देवेशान्रणे यो योद्धुमुत्सहेत् ॥ ७.१.३८ ॥
रथी आणि अतिरथींच्या गणनेत जो अग्रेसर, शौर्याने परिपूर्ण आहे; जो युद्धात असुरांसह देवेशांशीही लढण्याचे धाडस करतो.
7.1.39
स तु तेनैव कोपेन राजन्गाङ्गेयमुक्तवान् ।
त्वयि जीवति कौरव्य नाहं योत्स्ये कदाचन। ॥ ७.१.३९ ॥
पण तो त्याच क्रोधाने गाङ्गेयाला म्हणाला: 'हे राजा, हे कौरवा, तू जिवंत असेपर्यंत मी कधीही युद्ध करणार नाही.'
7.1.40
त्वया तु पाण्डवेयेषु निहतेषु महामृधे ।
दुर्योधनमनुज्ञाप्य वनं यास्यामि कौरव ॥ ७.१.४० ॥
'पण तुझ्याकडून पांडव महायुद्धात मारले गेल्यानंतर, हे कौरवा, दुर्योधनाची अनुमती घेऊन मी वनात जाईन.'
7.1.41
हते वा त्वयि पार्थैस्तु युधि स्वर्गमुपेयुषि ।
हन्तास्म्येकरथेनैव कृत्स्नान् यान्मन्यसे रथान् ॥ ७.१.४१ ॥
'किंवा पार्थांकडून युद्धात तू मारला जाऊन स्वर्गाला गेल्यावर, तू ज्या सर्व रथांना समजतोस त्यांना मी एकट्या एका रथाने ठार करीन.'
7.1.42
एवमुक्त्वा महाबाहुर्दशाहान्येक एव स ।
नायुध्यत ततः कर्णः पुत्रस्य तव संयते ॥ ७.१.४२ ॥
असे बोलून तो महाबाहू दहा दिवस एकटाच युद्ध करत नव्हता; तेव्हा कर्ण तुझ्या पुत्राकरिता युद्धात लढला नाही.
7.1.43
भीष्मः समरविक्रान्तः पाण्डवेयस्य भारत ।
जघान समरे योधानसङ्ख्येयपराक्रमः ॥ ७.१.४३ ॥
हे भारता, युद्धात पराक्रमी भीष्मांनी असंख्य पराक्रमाने पांडवांच्या योद्ध्यांना रणात ठार केले.
7.1.44
तस्मिंस्तु निहते शूरे सत्यसन्धे महौजसि ।
त्वत्सुताः कर्णमस्मार्षुस्तर्तुकामा इव प्लवम् ॥ ७.१.४४ ॥
त्या शूर, सत्यसंध, महातेजस्वी वीराचा वध झाल्यावर तुमच्या पुत्रांना कर्णाची आठवण झाली, जसे पैलतीरी जाऊ इच्छिणारे नावेची आठवण काढतात.
7.1.45
तावकास्तव पुत्राश्च सहिताः सर्वराजभिः ।
हा कर्ण इति चाक्रन्दन्कालोऽयमिति अब्रुवन् ॥ ७.१.४५ ॥
तुमचे लोक आणि तुमचे पुत्र सर्व राजांसह "हा कर्ण!" असे आक्रंदत म्हणाले, "हा काळच आला आहे."
7.1.46
एवं ते स्म हि राधेयं सूतपुत्रं तनुत्यजम् ।
चुक्रुशुः सहिता योधास्तत्र तत्र महाबलाः ॥ ७.१.४६ ॥
अशा प्रकारे ते महाबली योद्धे एकत्र येऊन, देह त्यागलेल्या राधेय सूतपुत्र कर्णासाठी ठिकठिकाणी आक्रंदू लागले.
7.1.47
जामदग्न्याभ्यनुज्ञातमस्त्रे दुर्वारपौरुषम् ।
अगमन्नो मनः कर्णं बन्धुमात्ययिकेष्विव ॥ ७.१.४७ ॥
जमदग्नीपुत्र परशुरामाने शस्त्रविद्येत अनुमती दिलेल्या, दुर्वार पौरुषाच्या कर्णाकडे आमची मने गेली, जशी संकटकाळी बांधवाकडे मने जातात.
7.1.48
स हि शक्तो रणे राजञ्स्त्रातुमस्मान्महाभयात् ।
त्रिदशानिव गोविन्दः सततं सुमहाभयात् ॥ ७.१.४८ ॥
हे राजा, तो रणात आम्हांला मोठ्या भयापासून वाचवण्यास समर्थ होता, जसे गोविंद सदैव देवांना मोठ्या भयापासून वाचवतो.
7.1.49
तथा तु सञ्जयं कर्णं कीर्तयन्तं पुनः पुनः ।
आशीविषवदुच्छ्वस्य धृतराष्ट्रोऽब्रवीदिदम् ॥ ७.१.४९ ॥
अशा प्रकारे कर्णाची वारंवार स्तुती करणाऱ्या संजयाला धृतराष्ट्र सर्पासारखा उसासा टाकत म्हणाला.
7.1.50
यत्तद्वैकर्तनं कर्णमगमद्वो मनस्तदा ।
उप्यरक्षत्स राधेयः सूतपुत्रस्तनुत्यजः ॥ ७.१.५० ॥
तेव्हा तुमचे मन वैकर्तन कर्णाकडे गेले; राधेचा पुत्र, सूतपुत्र, प्राणत्याग करणारा तो त्याचे रक्षण करीत होता.
7.1.51
अपि तन्न मृषाकार्षीत्कच्चित्सत्यपराक्रमः ।
सम्भान्तानां तदार्तानां त्रस्तानां त्राणमिच्छतां ॥ ७.१.५१ ॥
सत्यपराक्रमी त्याने घाबरलेल्या, पीडित, भयभीत आणि संरक्षण इच्छिणाऱ्यांना दिलेले वचन व्यर्थ केले नसेल ना?
7.1.52
अपि तत्पूरयांचक्रे धनुर्धरवरो युधि ।
यत्तद्विनिहते भीष्मे कौरवाणामपाकृतम् ॥ ७.१.५२ ॥
युद्धात श्रेष्ठ धनुर्धर असलेल्या त्याने, भीष्म मारले गेल्यावर कौरवांकडून सुटलेले ते कार्य पूर्ण केले का?
7.1.53
तत्खण्डं पूरयन्कर्णः परेषामादधद्भयम् ।
स हि वै पुरुषव्याघ्रो लोके सञ्जय कथ्यते ॥ ७.१.५३ ॥
ती पोकळी भरून काढत कर्णाने शत्रूंमध्ये भय निर्माण केले. हे संजया, तोच जगात पुरुषव्याघ्र म्हणून ओळखला जातो.
7.1.54
आर्तानां बान्धवानां च क्रन्दतां च विशेषतः ।
परित्यज्य रणे प्राणांस्तत्त्राणार्थं च शर्म च।
कृतवान्मम पुत्राणां जयाशां सफलामपि ॥ ७.१.५४ ॥
पीडित आणि रडणाऱ्या नातलगांसाठी, विशेषतः त्यांच्या रक्षणासाठी, रणात प्राणत्याग करून आश्रय देऊन त्याने माझ्या पुत्रांची विजयाची आशाही सफल केली.
7.1.63
भीष्मेण हि महाबाहुः सर्वक्षत्रस्य पश्यतः ॥ ७.१.६३ ॥
खरोखर, महाबाहूला सर्व क्षत्रियांदेखत भीष्मांनी (पाडले).