महाभारत · अध्याय 7.105
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.105.1
ध्वजान्बहुविधाकारान्भ्राजमानानतिश्रिया ।
पार्थानां मामकानां च तान्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ७.१०५.१ ॥
हे संजय, पाण्डवों और मेरे पक्ष के अनेक प्रकार के आकारवाले, अत्यंत शोभा से चमकते हुए उन ध्वजों का मुझसे वर्णन करो।
7.105.2
ध्वजान्बहुविधाकाराञ्शृणु तेषां महात्मनाम् ।
रूपतो वर्णतश्चैव नामतश्च निबोध मे ॥ ७.१०५.२ ॥
उन महात्माओं के अनेक प्रकार के आकारवाले ध्वजों को सुनो; रूप, रंग और नाम से मुझसे समझो।
7.105.3
तेषां तु रथमुख्यानां रथेषु विविधा ध्वजाः ।
प्रत्यदृश्यन्त राजेन्द्र ज्वलिता इव पावकाः ॥ ७.१०५.३ ॥
उन श्रेष्ठ रथियों के रथों पर विविध ध्वज दिखाई दिए, हे राजेंद्र, जलती हुई अग्नियों के समान।
7.105.4
काञ्चनाः काञ्चनापीडाः काञ्चनस्रगलङ्कृताः ।
काञ्चनानीव शृङ्गाणि काञ्चनस्य महागिरेः ॥ ७.१०५.४ ॥
स्वर्णमय, स्वर्णाभूषणों वाले और स्वर्णमाला से सजे, स्वर्णमय महापर्वत की चोटियों के समान।
7.105.5
अनेकवर्णा विविधा ध्वजाः परमशोभनाः ।
ते ध्वजाः संवृतास्तेषां पताकाभिः समन्ततः।
नानावर्णविराणाभिः शुशुभुः सर्वतो वृताः ॥ ७.१०५.५ ॥
अनेक रंगों के, विविध और अत्यंत सुंदर वे ध्वज, उनकी पताकाओं से चारों ओर ढके हुए, नाना रंगों की पताकाओं से घिरे होकर सब ओर शोभायमान हो रहे थे।
7.105.6
पताकाश्च ततस्तास्तु श्वसनेन समीरिताः ।
नृत्यमाना व्यदृश्यन्त रङ्गमध्ये विलासिकाः ॥ ७.१०५.६ ॥
फिर वे पताकाएँ वायु से हिलाई गईं, नाचती हुई दिखीं रणभूमि के मध्य में, मानो चंचल नर्तकियाँ हों।
7.105.7
इन्द्रायुधसवर्णाभाः पताका भरतर्षभ ।
दोधूयमाना रथिनां शोभयन्ति महारथान् ॥ ७.१०५.७ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, इन्द्रधनुष के समान रंग वाली पताकाएँ हिलती हुई रथियों के महारथियों की शोभा बढ़ा रही थीं।
7.105.8
सिंहलाङ्गूल उग्रास्यो ध्वजो वानरलक्षणः ।
धनञ्जयस्य सङ्ग्रामे प्रत्यदृश्यत भारत ॥ ७.१०५.८ ॥
हे भारत, संग्राम में धनंजय (अर्जुन) की ध्वजा सिंह की पूँछ वाली, भयंकर मुख वाली और वानर चिह्न वाली दिखाई दी।
7.105.9
स वानरध्वजो राजन्पताकाभिरलङ्कृतः ।
त्रासयामास तत्सैन्यं ध्वजो गाण्डीवधन्वनः ॥ ७.१०५.९ ॥
हे राजन्, पताकाओं से अलंकृत वह वानर-ध्वज गाण्डीवधारी की ध्वजा उस सेना को भयभीत कर रही थी।
7.105.10
तथैव सिंहलाङ्गूलं द्रोणपुत्रस्य भारत ।
ध्वजाघ्रं समपश्याम बालसूर्यसमप्रभम् ॥ ७.१०५.१० ॥
हे भारत, उसी प्रकार द्रोणपुत्र की सिंह-पूँछ वाली ध्वजा-शिखर को हमने बालसूर्य के समान प्रभा वाला देखा।
7.105.11
काञ्चनं पवनोद्धूतं शक्रध्वजसमप्रभम् ।
नन्दनं कौरवेन्द्राणां द्रौणेर्लक्ष्म समुच्छ्रितम् ॥ ७.१०५.११ ॥
स्वर्णमय, वायु से हिलता हुआ, इन्द्रध्वज के समान प्रभा वाला, कौरवेन्द्रों का आनन्द, द्रोणपुत्र का चिह्न ऊँचा उठा हुआ था।
7.105.12
हस्तिकक्ष्या पुनर्हैमी बभूवाधिरथेर्ध्वजः ।
आहवे खं महाराज ददृशे पूरयन्निव ॥ ७.१०५.१२ ॥
हे महाराज, फिर अधिरथ के पुत्र का स्वर्णमय हाथी-बंधन वाला ध्वज युद्ध में आकाश को भरता हुआ सा दिखाई दिया।
7.105.13
पताकी काञ्चनः स्रग्वी ध्वजः कर्णस्य संयुगे ।
नृत्यतीव रथोपस्थे श्वसनेन समीरितः ॥ ७.१०५.१३ ॥
पताका वाला, सोने का, मालाओं से सजा कर्ण का ध्वज युद्ध में रथ के आसन पर मानो नाच रहा था, हवा से हिलता हुआ।
7.105.14
आचार्यस्य तु पाण्डूनां ब्राह्मणस्य तपस्विनः ।
गोवृषो गौतमस्यासीत्कृपस्य सुपरिष्कृतः ॥ ७.१०५.१४ ॥
पाण्डवों के आचार्य, तपस्वी ब्राह्मण (द्रोण) का, और गौतम कृप का सुसज्जित वृषभ-चिह्नित ध्वज था।
7.105.15
स तेन भ्राजते राजन्गोवृषेण महारथः ।
त्रिपुरघ्नरथो यद्वद्गोवृषेण विराजता ॥ ७.१०५.१५ ॥
हे राजन्, वह महारथी उस वृषभ-ध्वज से वैसे ही शोभित था जैसे त्रिपुरविनाशक (शिव) का रथ चमकते वृषभ से शोभित होता है।
7.105.16
मयूरो वृषसेनस्य काञ्चनो मणिरत्नवान् ।
व्याहरिष्यन्निवातिष्ठत्सेनाग्रमुपशोभयन् ॥ ७.१०५.१६ ॥
वृषसेन का सोने का, मणि-रत्नों से युक्त मयूर-ध्वज मानो बोलने को तैयार हुआ सेना के अग्रभाग की शोभा बढ़ाता खड़ा था।
7.105.17
तेन तस्य रथो भाति मयूरेण महात्मनः ।
यथा स्कन्दस्य राजेन्द्र मयूरेण विराजता ॥ ७.१०५.१७ ॥
हे राजेन्द्र, उस मयूर से उस महात्मा का रथ वैसे ही शोभित था जैसे स्कन्द का रथ चमकते मयूर से शोभित होता है।
7.105.18
मद्रराजस्य शल्यस्य ध्वजाग्रेऽग्निशिखामिव ।
सौवर्णीं प्रतिपश्याम सीतामप्रतिमां शुभाम् ॥ ७.१०५.१८ ॥
मद्रराज शल्य के ध्वज के अग्रभाग पर हमने अग्नि की ज्वाला के समान सोने का, अनुपम सुंदर हल-चिह्न देखा।
7.105.19
सा सीता भ्राजते तस्य रथमास्थाय मारिष ।
सर्वबीजविरूढेव यथा सीता श्रिया वृता ॥ ७.१०५.१९ ॥
हे मान्य, वह सीता (हल-रेखा का सुनहरा चिह्न) उसके रथ पर आरूढ़ होकर ऐसे चमक रही है, जैसे सभी बीजों से अंकुरित होकर श्री से घिरी हुई सीता (हल-रेखा) हो।
7.105.20
वराहः सिन्धुराजस्य राजतोऽभिविराजते ।
ध्वजाग्रे लोहिताङ्गाभो हेमजालपरिष्कृतः ॥ ७.१०५.२० ॥
सिन्धुराज का रजत-वराह ध्वजा के शिखर पर चमकता है; लाल अंगों जैसी आभा वाला, स्वर्ण-जाल से सजा हुआ।
7.105.21
शुशुभे केतुना तेन राजतेन जयद्रथः ।
यथा देवासुरे युद्धे पुरा पूषा स्म शोभते ॥ ७.१०५.२१ ॥
उस रजत ध्वजा से जयद्रथ ऐसे शोभित हुआ, जैसे देवासुर-युद्ध में प्राचीन काल में पूषा शोभा पाते थे।
7.105.22
सौमदत्तेः पुनर्यूपो यज्ञशीलस्य धीमतः ।
ध्वजः सूर्य इवाभाति सोमश्चात्र प्रदृश्यते ॥ ७.१०५.२२ ॥
सोमदत्त के पुत्र (भूरिश्रवा) का यज्ञ-स्तंभ रूपी ध्वज, उस यज्ञशील बुद्धिमान का, सूर्य जैसा चमकता है, और यहाँ सोम भी दिखाई देता है।
7.105.23
स यूपः काञ्चनो राजन्सौमदत्तेर्विराजते ।
राजसूये मखश्रेष्ठे यथा यूपः समुच्छ्रितः ॥ ७.१०५.२३ ॥
हे राजन्, सोमदत्त-पुत्र का वह स्वर्णिम यूप ऐसे चमकता है, जैसे श्रेष्ठ यज्ञ राजसूय में ऊँचा उठाया गया यूप।
7.105.24
शलस्य तु महाराज राजतो द्विरदो महान् ।
केतुः काञ्चनचित्राङ्गैर्मयूरैरुपशोभितः ॥ ७.१०५.२४ ॥
और, हे महाराज, शल्य का महान रजत-गज-ध्वज स्वर्णचित्रित अंगों वाले मयूरों से शोभित है।
7.105.25
स केतुः शोभयामास सैन्यं ते भरतर्षभ ।
यथा श्वेतो महानागो देवराजचमूं तथा ॥ ७.१०५.२५ ॥
वह ध्वज आपकी सेना को सुशोभित कर रहा था, हे भरतर्षभ, जैसे श्वेत महागज देवराज की सेना को सुशोभित करता है।
7.105.26
नागो मणिमयो राज्ञो ध्वजः कनकसंवृतः ।
किङ्किणीशतसंहादो भ्राजंश्चित्रो रथोत्तमे ॥ ७.१०५.२६ ॥
राजा का वह मणिमय नागध्वज, स्वर्ण से आवृत, सैकड़ों घंटियों की झंकार से गूँजता, उत्तम रथ पर चमक रहा था।
7.105.27
व्यभ्राजत भृशं राजन्पुत्रस्तव विशाम्पते ।
ध्वजेन महता सङ्ख्ये कुरूणामृषभस्तदा ॥ ७.१०५.२७ ॥
हे राजन्, हे प्रजापति, तब आपका पुत्र, कुरुओं का वह वृषभ, युद्ध में उस महान ध्वज के साथ अत्यधिक चमक उठा।
7.105.28
नवैते तव वाहिन्यामुच्छ्रिताः परमध्वजाः ।
व्यदीपयंस्ते पृतनां युगान्तादित्यसन्निभाः ॥ ७.१०५.२८ ॥
आपकी सेना में ये नौ उत्तम ध्वज ऊँचे उठे थे, और युगांत के सूर्यों के समान उन्होंने सेना को प्रकाशित किया।
7.105.29
दशमस्त्वर्जुनस्यासीदेक एव महाकपिः ।
अदीप्यतार्जुनो येन हिमवानिव शम्भुना ॥ ७.१०५.२९ ॥
परंतु अर्जुन का दसवाँ ध्वज केवल एक महाकपि था, जिससे अर्जुन उसी प्रकार प्रकाशित हुए जैसे शंभु से हिमालय प्रकाशित होता है।
7.105.30
ततश्चित्राणि शुभ्राणि सुमहान्ति महारथाः ।
कार्मुकाण्याददुस्तूर्णमर्जुनार्थे परन्तपाः ॥ ७.१०५.३० ॥
तब महारथी, शत्रुओं को तपाने वाले वीरों ने अर्जुन के लिए शीघ्र ही चमकते, श्वेत और अत्यंत विशाल धनुष उठा लिए।
7.105.31
तथैव धनुरायच्छत्पार्थः शत्रुविनाशनः ।
गाण्डीवं दिव्यकर्मा तद्राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥ ७.१०५.३१ ॥
इसी प्रकार शत्रुओं का विनाश करने वाले पार्थ ने धनुष खींचा। हे राजन्, दिव्य कर्मों वाले उस गाण्डीव को आपकी दुर्मन्त्रणा के कारण (उन्होंने खींचा)।
7.105.32
तवापराधाद्राजानो निहता बहुशो युधि ।
नानादिग्भ्यः समाहूताः सहयाः सरथद्विपाः ॥ ७.१०५.३२ ॥
आपके अपराध के कारण अनेक राजा युद्ध में मारे गए। विभिन्न दिशाओं से बुलाए गए वे (राजा) घोड़ों, रथों और हाथियों सहित (आए थे)।
7.105.33
तेषामासीद्व्यातिक्षेपो गजर्तामितरेतरम् ।
दुर्योधनमुखानां च पाण्डूनामृषभस्य च ॥ ७.१०५.३३ ॥
उनके बीच परस्पर भीषण संघर्ष हुआ — हाथियों और (रथियों) का एक-दूसरे पर आक्रमण; दुर्योधन-प्रमुख (कौरवों) और पाण्डवों के वृषभ (श्रेष्ठ) के बीच भी।
7.105.34
तत्राद्भुतं परं चक्रे कौन्तेयः कृष्णसारथिः ।
यदेको बहुभिः सार्घं समागच्छदभीतवत् ॥ ७.१०५.३४ ॥
वहाँ कृष्ण जिनके सारथी थे, उन कुन्तीपुत्र ने अत्यन्त अद्भुत कर्म किया — वे अकेले ही बहुतों से निर्भय होकर भिड़ गए।
7.105.35
अशोभत महाबाहुर्गाण्डीवं विक्षिपन्धनुः ।
जिगीषुस्तान्नरव्याघ्रो जिघांसुश्च जयद्रथम् ॥ ७.१०५.३५ ॥
महाबाहु, नरव्याघ्र (अर्जुन) गाण्डीव धनुष को फैलाते हुए शोभित हुए — उन (शत्रुओं) को जीतने की इच्छा से और जयद्रथ को मारने की इच्छा से।
7.105.36
तत्रार्जुनो नरव्याघ्रः शरैर्मुक्तैः सहस्रशः ।
अदृश्यांस्तावकान्योधान्प्रचक्रे शत्रुतापनः ॥ ७.१०५.३६ ॥
वहाँ नरव्याघ्र अर्जुन, शत्रुओं को संतप्त करने वाले, हज़ारों बाण छोड़ते हुए आपके योद्धाओं को अदृश्य कर देते थे।
7.105.37
ततस्तेऽपि नरव्याघ्राः पार्थं सर्वे महारथाः ।
अदृश्यं समरे चक्रुः सायकौघैः समन्ततः ॥ ७.१०५.३७ ॥
तब उन सभी नरव्याघ्र महारथियों ने भी युद्ध में पार्थ (अर्जुन) को चारों ओर से बाणों की बाढ़ से अदृश्य कर दिया।
7.105.38
संवृते नरसिंहैस्तु कूरूणामृषभेऽर्जुने ।
महानासीत्समुद्भूतस्तस्य सैन्यस्य निःस्वनः ॥ ७.१०५.३८ ॥
कुरुओं के वृषभ अर्जुन को नरसिंहों ने घेर लिया, तब उस सेना में महान कोलाहल उठ खड़ा हुआ।