महाभारत · अध्याय 7.106
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.106.1
अर्जुने सैन्धवं प्राप्ते भारद्वाजेन संवृताः ।
पाञ्चालाः कुरुभिः सार्धं किमकुर्वत स़ञ्जय ॥ ७.१०६.१ ॥
हे सञ्जय, जब अर्जुन सैन्धव के पास पहुँच गए, तब भारद्वाज (द्रोण) से घिरे हुए पाञ्चाल कौरवों के साथ क्या करते रहे?
7.106.2
अपराह्णे महाराज सङ्ग्रमे रोमहर्षणे ।
पाञ्चालानां कुरूणां च द्रोणद्यूतमवर्तत ॥ ७.१०६.२ ॥
हे महाराज, अपराह्न में रोमांचकारी संग्राम में पाञ्चालों और कौरवों के बीच द्रोण के साथ द्यूत (संघर्ष) चल रहा था।
7.106.3
पाञ्चाला हि जिघांसन्तो द्रोणं संहृष्टचेतसः ।
अभ्यमुञ्चन्त गर्जन्तः शरवर्षाणि मारिष ॥ ७.१०६.३ ॥
हे मारिष, पाञ्चाल निश्चय ही द्रोण को मारने की इच्छा से, हर्षित मन से गर्जते हुए बाणों की वर्षा करने लगे।
7.106.4
ततस्तुल तुमुलस्तेषां सङ्ग्रामोऽवर्तताद्भुतः ।
पाञ्चालानां कुरूणां च घोरो देवासुरोपमः ॥ ७.१०६.४ ॥
तब उनके बीच पाञ्चालों और कौरवों का तुमुल, अद्भुत और भयानक संग्राम छिड़ गया, जो देवासुर संग्राम के समान था।
7.106.5
सर्वे द्रोणरथं प्राप्य पाञ्चालाः पाण्डवैः सह ।
तदनीकं बिभित्सन्तो महास्त्राणि व्यदर्शयन् ॥ ७.१०६.५ ॥
सभी पाञ्चाल पाण्डवों के साथ द्रोण के रथ के पास पहुँचकर उस सेना को विदीर्ण करने की इच्छा से महान अस्त्र प्रदर्शित करने लगे।
7.106.6
द्रोणस्य रथपर्यन्तं रथिनो रथमास्थिताः ।
कम्पयन्तोऽभ्यवर्तन्त वेगमास्थाय मध्यमम् ॥ ७.१०६.६ ॥
द्रोण के रथ के समीप, अपने-अपने रथों पर सवार रथी योद्धा (शत्रु को) कँपाते हुए मध्यम वेग से आगे बढ़े।
7.106.7
तमभ्ययाद्बृहत्क्षत्रः केकयानां महारथः ।
विमुञ्चन्निशितान्बाणान्महेन्द्राशनिसन्निभान् ॥ ७.१०६.७ ॥
केकयों का महारथी बृहत्क्षत्र उसकी ओर बढ़ा, महेंद्र के वज्र के समान तीखे बाण छोड़ते हुए।
7.106.8
तं तु प्रत्युद्ययौ शीघ्रं क्षेमधूर्तिर्महायशाः ।
विमुञ्चन्निशितान्बाणाञ्शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ७.१०६.८ ॥
किन्तु महायशस्वी क्षेमधूर्ति शीघ्र ही उसके सामने आ गया, सैकड़ों और हज़ारों तीखे बाण छोड़ते हुए।
7.106.9
धृष्टकेतुश्च चेदीनामृषभोऽतिबलोदितः ।
त्वरितोऽभ्यद्रवद्द्रोणं महेन्द्रमिव शम्बरः ॥ ७.१०६.९ ॥
और चेदियों का वृषभ धृष्टकेतु, अत्यंत बल से उद्दीप्त होकर, शीघ्रता से द्रोण पर टूट पड़ा, जैसे शम्बर महेंद्र पर।
7.106.10
तमापतन्तं सहसा व्यादितास्यमिवान्तकम् ।
वीरधन्वा महेष्वासस्त्वरमाणः समभ्ययात् ॥ ७.१०६.१० ॥
उस पर अचानक झपटते हुए, खुले मुख वाले यम के समान, महाधनुर्धर वीरधन्वा शीघ्रता से आगे बढ़ा।
7.106.11
युधिष्ठिरं महाराजं जिगीषुं समवस्थितम् ।
सहानीकं ततो द्रोणो न्यवारयत वीर्यवान् ॥ ७.१०६.११ ॥
महाराज युधिष्ठिर विजय की इच्छा से सेना सहित डटे थे; तब पराक्रमी द्रोण ने उन्हें रोक दिया।
7.106.12
नकुलं कुशलं युद्धे पराक्रन्तं पराक्रमी ।
अभ्यगच्छत्समायान्तं विकर्णस्ते सुतः प्रभो ॥ ७.१०६.१२ ॥
हे प्रभो, आपके पुत्र विकर्ण ने युद्ध में कुशल और पराक्रम से आगे बढ़ते हुए नकुल को, जो उसकी ओर आ रहा था, रोकने के लिए आगे बढ़कर सामना किया।
7.106.13
सहदेवं तथाऽऽयान्तं दुर्मुखः शत्रुकर्शनः ।
शैररनेकसाहस्रैः समवाकिरदाशुगैः ॥ ७.१०६.१३ ॥
उसी प्रकार आते हुए सहदेव को शत्रुओं को पीड़ित करने वाले दुर्मुख ने हज़ारों तेज़ बाणों से ढक दिया।
7.106.14
सात्यकिं तु नरव्याघ्रं व्याघ्रदत्तस्त्ववारयत् ।
शरैः सुनिशितैस्तीक्ष्णैः कम्पयन्वै मुहुर्मुहुः ॥ ७.१०६.१४ ॥
परन्तु व्याघ्रदत्त ने नरव्याघ्र सात्यकि को अत्यंत तीखे, पैने बाणों से बार-बार कंपाते हुए रोक दिया।
7.106.15
द्रौपदेयान्नरव्याघ्रान्मुञ्चतः सायकोत्तमान् ।
संरब्धान्रथिनः श्रेष्ठान्सौमदत्तिरवारयत् ॥ ७.१०६.१५ ॥
नरव्याघ्र द्रौपदी-पुत्रों को, जो उत्तम बाण छोड़ रहे थे, क्रुद्ध और श्रेष्ठ रथियों को सौमदत्ति ने रोक दिया।
7.106.16
भीमसेनं तदा क्रुद्धं भीमरूपो भयानकः ।
प्रत्यवारयदायान्तमार्श्यशृङ्गिर्महाबलः ॥ ७.१०६.१६ ॥
तब क्रुद्ध आते हुए भीमसेन को भयंकर रूप वाले, भयानक और महाबली ऋष्यशृंगि ने रोक दिया।
7.106.17
तयोः समभवद्युद्धं नरराक्षसयोर्मृधे ।
यादृगेव पुरावृत्तं रामरावणयोर्नृप ॥ ७.१०६.१७ ॥
हे राजन्! उन दोनों में नर और राक्षस के बीच वैसा ही युद्ध हुआ, जैसा पूर्वकाल में राम और रावण के बीच हुआ था।
7.106.18
ततो युधिष्ठिरो द्रोणं नवत्या नतपर्वणाम् ।
आजघ्ने भरतश्रेष्ठः सर्वमर्मसु भारत ॥ ७.१०६.१८ ॥
तब भरतश्रेष्ठ युधिष्ठिर ने द्रोण को नब्बे झुके हुए गाँठ वाले बाणों से सभी मर्मस्थानों पर प्रहार किया। हे भारत!
7.106.19
तं द्रोणः पञ्चविंशत्या निजघान स्तनान्तरे ।
रोषितो भरतश्रेष्ठ कौन्तेयेन यशस्विना ॥ ७.१०६.१९ ॥
द्रोण ने क्रोधित होकर उसे पच्चीस बाणों से उसकी छाती के बीच में घायल किया, हे भरतश्रेष्ठ, यशस्वी कौन्तेय के द्वारा।
7.106.20
अदृश्यं समरे चक्रे राजानं सायकोत्तमैः ।
साश्वसूतध्वजं द्रोणः पश्यतां सर्वधन्विनाम् ॥ ७.१०६.२० ॥
द्रोण ने सभी धनुर्धरों के देखते-देखते राजा को उत्तम बाणों से युद्ध में अदृश्य कर दिया, उनके घोड़े, सारथी और ध्वज सहित।
7.106.21
ताञ्शरान्द्रोणमुक्तांस्तु शरवर्षेण पाण्डवः ।
अवारयत धर्मात्मा दर्शयन्पाणिलाघवम् ॥ ७.१०६.२१ ॥
परन्तु धर्मात्मा पाण्डव ने द्रोण के छोड़े उन बाणों को बाणों की वर्षा से रोक दिया, अपने हाथ की फुर्ती दिखाते हुए।
7.106.22
ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धो दर्मराजस्य संयुगे ।
चिच्छेद समरे धन्वी धनुस्तस्य महात्मनः ॥ ७.१०६.२२ ॥
तब अत्यंत क्रोधित द्रोण ने धर्मराज के युद्ध में, धनुर्धर होकर, उस महात्मा का धनुष युद्ध में काट डाला।
7.106.23
अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथः ।
शरैरनेकसाहस्रैः पूरयामास सर्वतः ॥ ७.१०६.२३ ॥
फिर धनुष कटे हुए उसको, शीघ्रता करते हुए उस महारथी ने हज़ारों बाणों से हर ओर से भर दिया।
7.106.24
अदृश्यं वीक्ष्य राजानं भारद्वाजस्य सायकैः ।
सर्वभूतान्यमन्यन्त हतमेव युधिष्ठिरम् ॥ ७.१०६.२४ ॥
द्रोण के बाणों से राजा को अदृश्य देखकर सभी प्राणियों ने समझा कि युधिष्ठिर सचमुच मारे गए।
7.106.25
केचिच्चैनममन्यन्त तथैव विमुखीकृतम् ।
हृतो राजेति राजेन्द्र ब्राह्मणेन महात्मना ॥ ७.१०६.२५ ॥
कुछ लोगों ने सोचा कि राजा को इस प्रकार मुख फेरने पर विवश कर दिया गया है, और हे राजेन्द्र, उस महात्मा ब्राह्मण ने उन्हें ले गए हैं।
7.106.26
स कृच्छ्रं परमं प्राप्तो धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
त्यक्त्वा तत्कार्मुकं छिन्नं भारद्वाजेन संयुगे।
आददेऽन्यद्धनुर्दिव्यं भारघ्नं वेगवत्तरम् ॥ ७.१०६.२६ ॥
धर्मराज युधिष्ठिर अत्यन्त संकट में पड़ गए; युद्ध में भारद्वाज के पुत्र द्रोण ने उनका धनुष काट दिया, तब उन्होंने उसे छोड़कर एक दूसरा दिव्य धनुष उठाया, जो भार सह सकता था और अधिक वेगवान था।
7.106.27
ततस्तान्सायकांस्तत्र दोणनुन्नान्सहस्रशः ।
चिच्छेद समरे वीरस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ७.१०६.२७ ॥
तब उस वीर ने युद्ध में द्रोण द्वारा चलाए गए उन हजारों बाणों को काट डाला, और वह दृश्य अद्भुत-सा हो गया।
7.106.28
छित्त्वा तु ताञ्शरान्राजक्रोधसंरक्तलोचनः ।
शक्तं जग्राह समरे गिरीणामपि दारिणीम्।
स्वर्णदण्डां महाघोरामष्टघण्टां भयावहाम् ॥ ७.१०६.२८ ॥
उन बाणों को काटकर राजा ने, जिनके नेत्र क्रोध से लाल हो गए थे, युद्ध में वह शक्ति उठा ली, जो पर्वतों को भी विदीर्ण कर दे; उसका दंड स्वर्णमय था, वह अत्यन्त भयानक, आठ घंटियों वाली और भय उत्पन्न करने वाली थी।
7.106.29
समुत्क्षिप्य च तां हृष्टो ननाद बलवद्बली ।
नादेन सर्वभूतानि त्रासयन्निव भारत ॥ ७.१०६.२९ ॥
उसे ऊपर उठाकर हर्षित होकर बलवान वीर ने प्रबल गर्जना की; हे भारत, उस गर्जन से मानो समस्त प्राणी भयभीत हो गए।
7.106.30
शक्तिं समुद्यतां दृष्ट्वा धर्मराजेन संयुगे ।
स्वस्ति द्रोणाय सहसा सर्वभूतान्यथाब्रुवन् ॥ ७.१०६.३० ॥
युद्ध में धर्मराज द्वारा उठाई गई शक्ति को देखकर सभी प्राणी सहसा बोल उठे, "द्रोण का कल्याण हो!"
7.106.31
सा राजभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसन्निभा ।
प्रज्वालयन्ती गगनं दिशः सप्रदिशस्तथा।
द्रोणान्तिकमनुप्राप्ता दीप्तास्या पन्नगी यथा ॥ ७.१०६.३१ ॥
राजा की भुजाओं से छूटी, छूटे हुए सर्प के समान, वह आकाश, दिशाओं और उपदिशाओं को प्रज्वलित करती हुई द्रोण के समीप आ पहुँची, जैसे जलते मुख वाली सर्पिणी।
7.106.32
तामापतन्तीं सहसा दृष्ट्वा द्रोणो विशाम्पते ।
प्रादुश्चक्रै ततो ब्राह्ममस्त्रमस्त्रविदां वरः ॥ ७.१०६.३२ ॥
उस शक्ति को सहसा अपनी ओर आते देखकर, हे प्रजाओं के स्वामी, अस्त्रवेत्ताओं में श्रेष्ठ द्रोण ने तब ब्रह्मास्त्र प्रकट किया।
7.106.33
तदस्त्रं भस्मसात्कृत्वा तां शक्तिं घोरदर्शनाम् ।
जगाम स्यन्दनं तूर्णं पाण्डवस्य यशस्विनः ॥ ७.१०६.३३ ॥
उस अस्त्र ने उस भयंकर दिखने वाली शक्ति को भस्म कर दिया, और फिर वह यशस्वी पाण्डव के रथ की ओर शीघ्र चली गई।
7.106.34
ततो युधिष्ठिरो राजा द्रोणास्त्रं तत्समुद्यतम् ।
अशामयन्महाप्राज्ञो ब्रह्मास्त्रेणैव मारिष ॥ ७.१०६.३४ ॥
तब महाप्राज्ञ राजा युधिष्ठिर ने, हे मान्य, द्रोण के उठाए हुए उस अस्त्र को ब्रह्मास्त्र से ही शांत कर दिया।
7.106.35
विद्व्वा तं च रणे द्रोणं पञ्चभिर्नतपर्वभिः ।
क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन चिच्छेदास्य महद्धनुः ॥ ७.१०६.३५ ॥
युद्ध में उन्हें पाँच झुके हुए जोड़ों वाले बाणों से बींधकर, अत्यंत तीक्ष्ण क्षुरप्र से उन्होंने द्रोण का विशाल धनुष काट डाला।
7.106.36
तदपास्य धनुश्छिन्नं द्रोणः क्षत्रियमर्दनः ।
गदां चिक्षेप सहसा धर्मपुत्राय मारिष ॥ ७.१०६.३६ ॥
टूटा हुआ वह धनुष फेंककर, क्षत्रियों का मर्दन करने वाले द्रोण ने हे मान्य, तुरंत धर्मपुत्र युधिष्ठिर पर गदा फेंकी।
7.106.37
तामापतन्तीं सहसा गदां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः ।
गदामेवाग्रहीत्क्रुद्धश्चिक्षेप च परन्तप ॥ ७.१०६.३७ ॥
उस गदा को अचानक अपनी ओर झपटते देखकर युधिष्ठिर ने क्रुद्ध होकर गदा ही पकड़ी और हे शत्रुतापक, उसे फेंक दिया।
7.106.38
ते गदे सहसा मुक्ते समासाद्य परस्परम् ।
सङ्घर्षात्पावकं मुक्त्वा समेयातां महीतले ॥ ७.१०६.३८ ॥
वे दोनों गदाएँ अचानक छूटकर एक-दूसरे से टकराईं और टक्कर से आग बरसाती हुई धरती पर आ गिरीं।
7.106.39
ततो द्रोणो भृशं क्रुद्धो धर्मराजस्य मारिष ।
चतुर्भिर्निशितैस्तीक्ष्णैर्हयाञ्जघ्ने शरोत्तमैः ॥ ७.१०६.३९ ॥
तब द्रोण अत्यन्त क्रुद्ध हुए और हे मारिष, धर्मराज के घोड़ों को चार तीखे, पैने और उत्तम बाणों से मार गिराया।
7.106.40
चिच्छेदैकेन भल्लेन धनुश्चेन्द्रध्वजोपमम् ।
केतुमेकेन चिच्छेद पाण्डवं चार्दयत्त्रिभिः ॥ ७.१०६.४० ॥
एक भल्ल बाण से उन्होंने इन्द्रध्वज के समान धनुष काट डाला, एक से ध्वज काट गिराया, और तीन से पाण्डव को पीड़ित किया।
7.106.41
हताश्वात्तुल रथात्तूर्णमवप्लुत्य युधिष्ठिरः ।
तस्थावूर्ध्वभुजो राजा व्यायुधो भरतर्षभ ॥ ७.१०६.४१ ॥
घोड़ों के मारे जाने पर युधिष्ठिर तुरन्त रथ से कूद पड़े, और हे भरतश्रेष्ठ, शस्त्रहीन राजा भुजाएँ ऊपर उठाए खड़े हो गए।
7.106.42
विरथं तं समालोक्य व्यायुधं च विशेषतः ।
द्रोणो व्यमोहयच्छत्रून्सर्वसैन्यानि चाभिभो ॥ ७.१०६.४२ ॥
उसे रथहीन और विशेषकर शस्त्रहीन देखकर द्रोण ने शत्रुओं और समस्त सेनाओं को मोहित कर दिया, हे अभिभो।
7.106.43
मुञ्चंश्चेषुगणांस्तीक्ष्णाँल्लघुहस्तो दृढव्रतः ।
अभिदुद्राव राजानं सिंहो मृगमिवोल्बणः ॥ ७.१०६.४३ ॥
तीखे बाणों के समूह छोड़ते हुए, फुर्तीले हाथों वाले और दृढ़ व्रत वाले (द्रोण) उस राजा पर ऐसे टूट पड़े जैसे भयंकर सिंह हिरण पर टूटता है।
7.106.44
तमभिद्रुतमालोक्य द्रोणेनामित्रघातिना ।
हाहेति सुमहाञ्शब्दः पाण्डूनां समजायत ॥ ७.१०६.४४ ॥
शत्रुघाती द्रोण को उस पर टूटते देखकर पाण्डवों में 'हाय! हाय!' का अत्यंत महान् शोर उठा।
7.106.45
हृतो राजा हृतो राजा भारद्वाजेन मारिष ।
इत्यांसीत्सुमहाञ्शब्दः पाण्डूसैन्यस्य सर्वतः ॥ ७.१०६.४५ ॥
हे आदरणीय! राजा पकड़ लिया गया, राजा पकड़ लिया गया — भारद्वाज (द्रोण) के द्वारा। इस प्रकार पाण्डव सेना में चारों ओर अत्यंत महान् शोर हुआ।
7.106.46
ततस्त्वरितमारुह्य सहदेवरथं नृपः ।
अपायाज्जवनैरश्वैः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ॥ ७.१०६.४६ ॥
तब राजा कुन्तीपुत्र युधिष्ठिर शीघ्रता से सहदेव के रथ पर चढ़कर तेज़ घोड़ों के साथ भाग निकले।