মহাভারত · অধ্যায় 7.11
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.11.1
शृणु दिव्यानि कर्माणि वासुदेवस्य सञ्जय ।
कृतवान्यानि गोविन्दो यथा नान्याःपुमान्क्वचित् ॥ ७.११.१ ॥
হে সঞ্জয়, বাসুদেবের সেই দিব্য কর্মসমূহ শোনো, যা গোবিন্দ করেছিলেন, যেমন অন্য কোনো পুরুষ কখনো করেনি।
7.11.2
संवर्धता गोपकुले बालेनैव महात्मना ।
विख्यापितं बलं बाह्वोस्त्रिषु लोकेषु सञ्जय ॥ ७.११.२ ॥
গোপকুলে বড় হতে হতেই, বালক হয়েও সেই মহাত্মা তাঁর বাহুবল ত্রিলোকে বিখ্যাত করেছিলেন। হে সঞ্জয়!
7.11.3
पूतनां शकटं हत्वा केशिनं चैव वाजिनम् ।
ऋषभं धेनुकं चैव अरिष्टं च महाबलम् ॥ ७.११.३ ॥
পূতনা, শকট, এবং অশ্বরূপী কেশীকে বধ করে; ঋষভ, ধেনুক এবং মহাবল অরিষ্টকেও (বধ করেছিলেন)।
7.11.4
दावान्मुक्त्वा महाबाहुर्धृत्वा गोवर्धनं निगिम् ।
चाणूरं मुष्टिकं चैव रङ्गमध्ये निहत्य च ॥ ७.११.४ ॥
দাবানল থেকে মুক্ত করে, গোবর্ধন পর্বত তুলে ধরে, নিগি (নাগ)-কে; রঙ্গমধ্যে চাণূর ও মুষ্টিককে বধ করে সেই মহাবাহু।
7.11.5
प्रलम्बं नरकं जम्भं पीठं चापि महासुरम् ।
मुरुं चान्तकसङ्काशमवधीत्पुष्करेक्षणः ॥ ७.११.५ ॥
প্রলম্ব, নরক, জম্ভ, পীঠ, মহাসুর মুর, এবং যমসদৃশ মুরকে পদ্মলোচন বধ করেছিলেন।
7.11.6
तथा कंसो महातेजा जरासन्धेन पालितः ।
विक्रमेणैव कृष्णेन सगणः पातितो रणे ॥ ७.११.६ ॥
তেমনি জরাসন্ধ কর্তৃক রক্ষিত মহাতেজা কংস, তার অনুচরদের সহ, কৃষ্ণের বিক্রমে রণক্ষেত্রে নিহত হয়েছিল।
7.11.7
सुनामा रणविक्रान्तः समग्राक्षौहिणीपतिः ।
भोजराजस्य मध्यस्थो भ्राता कंसस्य वीर्यवान् ॥ ७.११.७ ॥
সুনামা, যুদ্ধে বিক্রমশালী, সম্পূর্ণ অক্ষৌহিণী সেনার অধিপতি, ভোজরাজের মধ্যম ভ্রাতা, কংসের বীর্যবান ভাই।
7.11.8
बलदेवद्वितीयेन कृष्णेनामित्रघातिना ।
तरस्वी समरे दग्धः ससैन्यः शूरसेनराट् ॥ ७.११.८ ॥
বলদেবকে দ্বিতীয় সঙ্গী রাখা শত্রুনাশক কৃষ্ণ কর্তৃক যুদ্ধে সেনাসহ বেগবান শূরসেনরাজ দগ্ধ হলেন।
7.11.9
दुर्वासा नाम विप्रर्षिस्तथा परमकोपनः ।
आराधितः सदारेण स चास्मै प्रददौ वरान् ॥ ७.११.९ ॥
দুর্বাসা নামে বিপ্রর্ষি, অত্যন্ত ক্রোধী, স্ত্রীসহ আরাধিত হয়েছিলেন; তিনি তাঁকে বর দিয়েছিলেন।
7.11.10
तथा गान्धारराजस्य सुतां वीरः स्वयंवरे ।
निर्जित्य पृथिवीपालानावहत्पुष्करेक्षणः ॥ ७.११.१० ॥
তেমনই সেই বীর, পদ্মলোচন, স্বয়ংবরে ভূপালদের জয় করে গান্ধাররাজের কন্যাকে বিবাহ করেছিলেন।
7.11.11
अमृष्यमाणा राजानो यस्य जात्या हया इव ।
रथे वैवाहिके युक्ताः प्रतोदेन कृतव्रणाः ॥ ७.११.११ ॥
বিবাহরথে জোতা, জাতিতে ঘোড়ার মতো অসহিষ্ণু রাজারা অঙ্কুশে ক্ষতবিক্ষত হলেন।
7.11.12
जरासन्धं महाबाहुमुपायेन जनार्दनः ।
परेण घातयामास समग्राक्षौहिणीपतिम् ॥ ७.११.१२ ॥
জনার্দন উপায়ে, সম্পূর্ণ অক্ষৌহিণী সেনার অধিপতি মহাবাহু জরাসন্ধকে অন্যের দ্বারা বধ করালেন।
7.11.13
चेदिराजं च विक्रान्तं राजसेनापतिं बली ।
अर्घे विवदमानं च जघान पशुवत्तदा ॥ ७.११.१३ ॥
বলবান তিনি তখন চেদিরাজকে, বিক্রমী রাজসেনাপতিকে, এবং অর্ঘ্য নিয়ে বিবাদরত ব্যক্তিকে পশুর মতো বধ করলেন।
7.11.14
सौभं दैत्यपुरं खस्थं शाल्वगुप्तं दुरासदम् ।
समुद्रकुक्षौ विक्रम्य पातयामास माधवः ॥ ७.११.१४ ॥
আকাশে অবস্থিত, শাল্বের দ্বারা রক্ষিত, দুর্গম দৈত্যনগরী সৌভকে মাধব সমুদ্রের গর্ভে বিক্রমে পতিত করলেন।
7.11.15
अङ्गान्वङ्गान्कलिङ्गंश्च मागधान्काशिकोसलान् ।
वात्स्यगार्ग्यकरूषांश्च पौण्ड्रांश्चाप्यजयद्रणे ॥ ७.११.१५ ॥
অঙ্গ, বঙ্গ, কলিঙ্গ, মাগধ, কাশী-কোশল, বাৎস্য-গার্গ্য-করূষ এবং পৌণ্ড্রদেরও তিনি যুদ্ধে জয় করলেন।
7.11.16
आवन्त्यान्दाक्षिणात्यांश्च पार्वतीयान्दशेरकान् ।
काश्मीरकानौरसिकान्पिशाचांश्च समुद्गलान् ॥ ७.११.१६ ॥
আবন্ত্য, দাক্ষিণাত্য, পার্বত্য দশেরক, কাশ্মীরক, ঔরসিক, পিশাচ এবং সমুদ্গলদেরও তিনি জয় করলেন।
7.11.17
काम्भोजान्वाटधानांश्च चोलान्पाण्ड्यांश्च सञ्जय ।
त्रिगर्तान्मालवांश्चैव दरदांश्च सुदुर्जयान् ॥ ७.११.१७ ॥
হে সঞ্জয়! কাম্বোজ, বাটধান, চোল, পাণ্ড্য, ত্রিগর্ত, মালব এবং দরদ—যারা অতি দুর্জয়—তাদেরও তিনি জয় করলেন।
7.11.18
नानादिग्भ्यश्च सम्प्राप्तान्खशांश्चैव शकांस्तथा ।
जितवान्पुण्डरीकाक्षो यवनं च सहानुगम् ॥ ७.११.१८ ॥
নানা দিক থেকে আগত খশ ও শকদের এবং অনুচরসহ যবনদেরও পুণ্ডরীকাক্ষ জয় করলেন।
7.11.19
प्रविश्य मकरावासं यादोगणनिषेवितम् ।
जिगाय वरुणं सङ्ख्ये सलिलान्तर्गतं पुरा ॥ ७.११.१९ ॥
মকরদের আবাসে প্রবেশ করে, জলচর প্রাণীদের সমূহে সেবিত সেই স্থানে, পূর্বে জলের গভীরে থাকা বরুণকে তিনি যুদ্ধে জয় করেছিলেন।
7.11.20
युधि पञ्चजनं हत्वा दैत्यं पातालवासिनम् ।
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो दिव्यं शङ्खमवाप्तवान् ॥ ७.११.२० ॥
যুদ্ধে পাতালবাসী দৈত্য পঞ্চজনকে বধ করে, হৃষীকেশ দিব্য শঙ্খ পাঞ্চজন্য লাভ করেছিলেন।
7.11.21
खाण्डवे पार्थसहितस्तोषयित्वा हुताशनम् ।
आग्नेयमस्त्रं दुर्धर्षं चक्रं लेभे महाबलः ॥ ७.११.२१ ॥
খাণ্ডবে পার্থের সঙ্গে অগ্নিকে তুষ্ট করে, মহাবল অজেয় আগ্নেয় অস্ত্র ও চক্র লাভ করেছিলেন।
7.11.22
वैनतेयं समारुह्य त्रासयित्वाऽमरावतीम् ।
महेन्द्रभवनाद्वीरः पारिजातमुपानयत् ॥ ७.११.२२ ॥
বৈনতেয (গরুড়) এর উপর আরোহণ করে, অমরাবতীকে ভীত করে, সেই বীর মহেন্দ্রের ভবন থেকে পারিজাত বৃক্ষ নিয়ে এসেছিলেন।
7.11.23
तच्च मर्षितवाञ्शक्रो जानंस्तस्य पराक्रमम् ।
राज्ञां चाप्यजितं कंचित्कृष्णेनेह न शुश्रुम ॥ ७.११.२३ ॥
তাঁর পরাক্রম জেনেও ইন্দ্র তা সহ্য করেছিলেন। এখানে কৃষ্ণ কর্তৃক অজিত কোনো রাজার কথা আমরা শুনিনি।
7.11.24
यच्च तन्महदाश्चर्यं सभायां मम सञ्जय ।
कृतवान्पुण्डरीकाक्षः कस्तदन्य इहार्हति ॥ ७.११.२४ ॥
সঞ্জয়, আমার সভায় পুণ্ডরীকাক্ষ (কৃষ্ণ) যে মহা আশ্চর্য ঘটিয়েছেন, তাঁর ছাড়া আর কে এখানে তা করার যোগ্য?
7.11.25
यच्च भक्त्या प्रसन्नोऽहमद्राक्षं कृष्णमीश्वरम् ।
तन्मे सुविदितं सर्वं प्रत्यक्षमिव चागमम् ॥ ७.११.२५ ॥
ভক্তিতে প্রসন্ন হয়ে ঈশ্বর কৃষ্ণকে আমি দর্শন করেছিলাম; তা সবই আমার সুবিদিত, যেন প্রত্যক্ষ।
7.11.26
नान्तो विक्रमयुक्तस्य बुद्ध्या युक्तस्य वा पुनः ।
कर्मणां शक्यते गन्तुं हृषीकेशस्य सञ्जय ॥ ७.११.२६ ॥
বিক্রম ও বুদ্ধিযুক্ত হৃষীকেশের কর্মের অন্ত পাওয়া সম্ভব নয়, হে সঞ্জয়।
7.11.27
तथा गदश्च साम्बश्च प्रद्युम्नोऽथ विदूरथः ।
अगावहोऽनिरुद्धश्च चारुदेष्णः ससारणः ॥ ७.११.२७ ॥
তেমনি গদ, সাম্ব, প্রদ্যুম্ন, তারপর বিদূরথ, অগাবহ, অনিরুদ্ধ, চারুদেষ্ণ ও সারণ।
7.11.28
उल्मुको निशठश्चैव झिल्ली बभ्रुश्च वीर्यवान् ।
पृथुश्च विपृथुश्चैव शमीङ्कोऽथारिमेजयः ॥ ७.११.२८ ॥
উল্মুক, নিশঠ, ঝিল্লী, বীর্যবান বভ্রু, পৃথু, বিপৃথু, শমীঙ্ক ও অরিমেজয়।
7.11.29
एतेऽन्ये बलवन्तश्च वृष्णिवीराः प्रहारिणः ।
कथंचित्पाण्जवानीकं श्रयेयुः समरे स्थिताः ॥ ७.११.२९ ॥
এঁরা ও অন্যান্য বলবান বৃষ্ণিবীরেরা, যুদ্ধে দণ্ডায়মান প্রহারকারীরা, কোনোভাবে পাণ্ডবসেনার আশ্রয় নিতে পারে।
7.11.30
आहूता वृष्णिवीरेण केशवेन महात्मना ।
ततः संशयितं सर्वे भवेदिति मतिर्मम ॥ ७.११.३० ॥
বৃষ্ণিবীর মহাত্মা কেশব কর্তৃক আহূত সকলে তখন সংশয়ে পড়বে, এই আমার মত।
7.11.31
नागायुतबलो वीरः कैलासशिखरोपमः ।
वनमाली हली रामस्तत्र यत्र जनार्दनः ॥ ७.११.३१ ॥
যেখানে জনার্দন, সেখানে দশ হাজার হাতির বলসম্পন্ন, কৈলাস শিখরের তুল্য, বনমালাধারী, হলধর বীর রামও আছেন।
7.11.32
यमाहुः सर्वपितरं वासुदेवं द्विजातयः ।
अपि वा ह्येष पाण्डूनां योत्स्यतेऽर्थाय सञ्जय ॥ ७.११.३२ ॥
ব্রাহ্মণেরা যাঁকে সবার পিতা বলেন, সেই বাসুদেব, হে সঞ্জয়, পাণ্ডবদের জন্য যুদ্ধ করবেন কি?
7.11.33
स यदा तात सन्नह्येत्पाण्डवार्थाय सञ्जय ।
न तदा प्रतिसंयोद्धा भविता तत्र कश्चन ॥ ७.११.३३ ॥
হে তাত সঞ্জয়, তিনি যখন পাণ্ডবদের জন্য বর্ম পরিধান করবেন, তখন সেখানে তাঁর সঙ্গে যুদ্ধ করার মতো কেউ থাকবে না।
7.11.34
यदि स्म कुरवः सर्वे जयेयुर्नाम पाण्डवान् ।
वार्ष्णेयोऽर्थाय तेषां वै गृह्णीयाच्छस्त्रमुत्तमम् ॥ ७.११.३४ ॥
যদি সকল কৌরব পাণ্ডবদের জয় করেও ফেলে, তথাপি বার্ষ্ণেয় তাঁদের জন্য উত্তম অস্ত্র ধারণ করবেন।
7.11.35
ततः सर्वान्नरव्याघ्रो हत्वा नरपतीन्रणे ।
कौरवांश्च महाबाहुःकुन्त्यै दद्यात्स मेदिनीम् ॥ ७.११.३५ ॥
তখন সেই নরব্যাঘ্র, মহাবাহু, যুদ্ধে সকল রাজা ও কৌরবদের বধ করে কুন্তীকে সেই পৃথিবী দান করবেন।
7.11.36
यस्य यन्ता हृषीकेशो योद्धा यस्य धनञ्जयः ।
रथस्य तस्य कः सङ्ख्ये प्रत्यनीको भवेद्रथः ॥ ७.११.३६ ॥
যে রথের সারথি হৃষীকেশ এবং যোদ্ধা ধনঞ্জয়, যুদ্ধে সেই রথের বিপক্ষে কোন রথ দাঁড়াতে পারে?
7.11.37
न केनचिदुपायेन कुरूणां दृश्यते जयः ।
तस्मान्मे सर्वमाचक्ष्व यथा युद्धमवर्तत ॥ ७.११.३७ ॥
কোনো উপায়েই কুরুদের জয় দেখা যাচ্ছে না। অতএব যুদ্ধ কীভাবে চলেছিল, সব আমাকে বলো।
7.11.38
अर्जुनः केशवस्यात्मा कृष्णोऽप्यात्मा किरीटिनः ।
अर्जुने विजयो नित्यं कृष्णे कीर्तिश्च शाश्वती ॥ ७.११.३८ ॥
অর্জুন কেশবের আত্মা, কৃষ্ণও কিরীটীর আত্মা। অর্জুনে সর্বদা বিজয়, কৃষ্ণে শাশ্বত কীর্তি।
7.11.39
सर्वेष्वपि च लोकेषु बीभत्सुरपराजितः ।
प्राधान्येनैव भूयिष्ठममेयाः केशवे गुणाः ॥ ७.११.३९ ॥
সর্ব লোকেও বীভৎসু অপরাজিত। কেশবে প্রধানত অপরিমেয় গুণ রয়েছে।
7.11.40
मोहाद्दुर्योधनः कृष्णं यो न वेत्तीह केशवम् ।
मोहितो दैवयोगेन मृत्युपाशपुरस्कृतः। ॥ ७.११.४० ॥
মোহবশত দুর্যোধন এখানে কৃষ্ণ কেশবকে জানে না; দৈবযোগে মোহিত হয়ে মৃত্যুপাশে নীত হয়েছে।
7.11.41
न वेद कृष्णं दाशार्हमर्जुनं चैव पाण्डवम् ।
पूर्वदेवौ महात्मानौ नरनारायणावुभौ ॥ ७.११.४१ ॥
দাশার্হ কৃষ্ণ ও পাণ্ডব অর্জুনকে সে জানে না। তাঁরা দুজনেই প্রাচীন দেবতা, মহাত্মা নর ও নারায়ণ।
7.11.42
एकात्मानौ द्विधाभूतौ दृश्येते मानवैर्भुवि ।
मनसापि हि दुर्धर्षौ सेनामेतां यशस्विनौ ॥ ७.११.४२ ॥
একাত্মা এই দুজনকে মানুষ পৃথিবীতে দুই রূপে দেখে। মন দিয়েও এঁদের আঘাত করা যায় না; এই যশস্বী দুজন এই সেনাকে...
7.11.43
नाशयेतामिहेच्छन्तौ मानुषत्वाच्च नेच्छतः ।
युगस्येव विपर्यासो लोकानामिव मोहनम् ॥ ७.११.४३ ॥
এখানে ইচ্ছাকারী সেই দুজন ধ্বংস করবে; মানুষ হওয়ার কারণে, এবং না চাইলেও; যেন যুগের বিপর্যয়, যেন লোকসমূহের মোহ।
7.11.44
भीष्मस्य च वधस्तात द्रोणस्य च महात्मनः ।
न ह्येव ब्रह्मचर्येण न वेदाध्ययनेन च ॥ ७.११.४४ ॥
হে তাত, ভীষ্ম ও মহাত্মা দ্রোণের বধ — ব্রহ্মচর্য বা বেদাধ্যয়নেও তা নিবারণ করা যায় না।
7.11.45
न क्रियाभिर्न चास्त्रेण मृत्योः कश्चिन्निर्वायते ।
लोकसम्भावितौ वीरौ कृतास्त्रौ युद्धदुर्मदौ ॥ ७.११.४५ ॥
কর্ম দ্বারা বা অস্ত্র দ্বারা মৃত্যু থেকে কেউই রক্ষা পায় না; লোকে সম্মানিত, অস্ত্রবিদ্যায় দক্ষ, যুদ্ধমদে মত্ত দুই বীরও।
7.11.46
भीष्मद्रोणौ हतौ श्रुत्वा किन्नु जीवामि सञ्जय ।
यां तां श्रियमसूयामः पुरा दृष्ट्वा युधिष्ठिरे ॥ ७.११.४६ ॥
ভীষ্ম ও দ্রোণ নিহত হয়েছেন শুনে, হে সঞ্জয়, আমি কীভাবে বেঁচে আছি? পূর্বে যুধিষ্ঠিরের মধ্যে যে শ্রী দেখে আমরা ঈর্ষা করেছিলাম।
7.11.47
अद्य तामनुजानीमो भीष्मद्रोणवधेन ह ।
मत्कृते चाप्यनुप्राप्तः कुरूणामेष सङ्क्षयः ॥ ७.११.४७ ॥
আজ ভীষ্ম ও দ্রোণের বধে আমরা সত্যিই সেই শ্রী ছেড়ে দিয়েছি; আমার কারণেই কুরুদের উপর এই ধ্বংস এসেছে।
7.11.48
पक्वानां हि वधे सूत वज्रायन्ते तृणान्युत ।
अनन्तमिदमैश्वर्यं लोके प्राप्तो युधिष्ठिरः ॥ ७.११.४८ ॥
হে সূত, পক্বদের বধে তৃণও বজ্র হয়ে ওঠে; আর এই অনন্ত ঐশ্বর্য যুধিষ্ঠির লোকে লাভ করেছে।
7.11.49
यस्य कोपान्महात्मानौ भीष्मद्रोणौ निपातितौ ।
प्राप्तः प्रकृतितो धर्मो न धर्मो मामकान्प्रति ॥ ७.११.४९ ॥
যাঁর ক্রোধে মহাত্মা ভীষ্ম ও দ্রোণ নিহত হলেন, সেই ধর্ম স্বভাবতই এসেছে; আমার লোকদের প্রতি এ ধর্ম নয়।
7.11.50
क्रूरः सर्वविनाशाय कालोऽसौ नातिवर्तते ।
अन्यथा चिन्तिता ह्यर्था नरैस्तात मनस्विभिः।
अन्यथैव प्रपद्यन्ते दैवादिति मतिर्मम ॥ ७.११.५० ॥
সেই নিষ্ঠুর কাল সর্বনাশের জন্যই; তা অতিক্রম করা যায় না। হে তাত, মনস্বী মানুষদের চিন্তিত উদ্দেশ্যও দৈবক্রমে অন্যরকমভাবেই ঘটে—এটাই আমার মত।
7.11.51
तस्मादपरिहार्येऽर्थे सम्प्राप्ते कृच्छ्र उत्तमे ।
अपारणीये दुश्चिन्त्ये यथाभूतं प्रचक्ष्व मे ॥ ७.११.५१ ॥
অতএব, অপরিহার্য, অতি কঠিন সংকটে উপস্থিত, পার করা অসম্ভব এবং চিন্তা করাও দুঃসাধ্য এই ঘটনাকে যেমন সত্যিই ঘটেছে তেমনই আমাকে বল।
7.11.53
क्षत्रञ्जयः क्षत्रदेवः क्षत्रवर्मा च मानदः ।
धृष्टद्युम्नात्मजा वीराः के तान्द्रोणादवारयन् ॥ ७.११.५३ ॥
ক্ষত্রঞ্জয়, ক্ষত্রদেব, ক্ষত্রবর্মা ও মানদ — ধৃষ্টদ্যুম্নের বীর পুত্ররা — তাঁদের দ্রোণের হাত থেকে কে রক্ষা করেছিল?
7.11.54
शताद्विशिष्टं यं युद्धे सममन्यन्त वृष्णयः ।
चेकितानं महेष्वासं कस्तं द्रोणादवारयत् ॥ ७.११.५४ ॥
যুদ্ধে শত জনের চেয়েও শ্রেষ্ঠ বলে বৃষ্ণিরা যাকে সমান মনে করত, সেই মহাধনুর্ধর চেকিতানকে দ্রোণের হাত থেকে কে রক্ষা করেছিল?
7.11.55
वार्धक्षेमिः कलिङ्गानां यः कन्यामाहरद्युधि ।
अनाधृष्टिरदीनात्मा कस्तं द्रोणादवारयत् ॥ ७.११.५५ ॥
যুদ্ধে কলিঙ্গদের কন্যাকে যিনি হরণ করেছিলেন সেই বার্ধক্ষেমি এবং অদীনচিত্ত অনাধৃষ্টিকে দ্রোণের হাত থেকে কে রক্ষা করেছিল?
7.11.56
भ्रातरः पञ्च कैकेया धार्मिकाः सत्यविक्रमाः ।
इन्द्रगोपकसङ्काशा रक्तवर्मायुधध्वजाः ॥ ७.११.५६ ॥
কৈকেয়ের পাঁচ ভ্রাতা, ধার্মিক ও সত্যবিক্রম, ইন্দ্রগোপ কীটের ন্যায় দীপ্ত, রক্তবর্ণ কবচ, আয়ুধ ও ধ্বজাযুক্ত।
7.11.57
मातृष्वसुः सुता वीराः पाण्डवानां जयार्थिनः ।
तान्द्रोणं हन्तुमायातान्के वीराः पर्यवारयन् ॥ ७.११.५७ ॥
পাণ্ডবদের মাসতুতো ভাই সেই বীরেরা, জয়াকাঙ্ক্ষী হয়ে দ্রোণকে বধ করতে আসা তাঁদের কোন বীরেরা রুখেছিল?
7.11.58
यं योधयन्तो राजानो नाजयन्वारणावते। ॥ ७.११.५८ ॥
বারণাবতে যুদ্ধ করেও রাজারা যাকে জয় করতে পারেনি।
7.11.59
धनुष्मतां वरं शूरं सत्यसन्धं महाबलम् ।
द्रोणात्कस्तं नरव्याघ्रं युयुत्सुं पर्यवारयत् ॥ ७.११.५९ ॥
ধনুর্ধরদের শ্রেষ্ঠ, শূর, সত্যসন্ধ, মহাবল, নরব্যাঘ্র যুযুৎসুকে দ্রোণের হাত থেকে কে রক্ষা করেছিল?
7.11.60
यः पुत्रं काशिराजस्य वाराणस्यां महारथम् ।
समरे स्त्रीषु गृध्यन्तं भल्लेनापाहरद्रथात् ॥ ७.११.६० ॥
কাশিরাজের পুত্র, মহারথ, যুদ্ধে স্ত্রীলোকের প্রতি লোলুপ বারাণসীর সেই বীরকে যিনি ভল্ল দিয়ে রথ থেকে নামিয়ে নিয়েছিলেন।
7.11.61
धृष्टद्युम्नं महेष्वासं पार्थानां मन्त्रधारिणम् ।
युक्तं दुर्योधनानर्थे सृष्टं द्रोणवधाय च ॥ ७.११.६१ ॥
ধৃষ্টদ্যুম্ন, মহাধনুর্ধর, পার্থদের মন্ত্রণাদাতা, দুর্যোধনের জন্য নিযুক্ত, দ্রোণবধের জন্য প্রেরিত।
7.11.62
निर्दहन्तं रणे योधान्दारयन्तं च सर्वतः ।
द्रोणाभिमुखमायान्तं के शूराः पर्यवारयन् ॥ ७.११.६२ ॥
যুদ্ধে যোদ্ধাদের দগ্ধ ও চতুর্দিকে বিদীর্ণ করে দ্রোণের অভিমুখে আসা তাকে কোন বীরেরা রুখেছিল?
7.11.63
उत्सङ्ग इव सम्वृद्धं द्रुपदस्यास्त्रवित्तमम् ।
शैखण्डिनं शस्त्रगुप्तं के द्रोणादवारयन् ॥ ७.११.६३ ॥
দ্রুপদের কোলে বেড়ে ওঠা, অস্ত্রবিদদের শ্রেষ্ঠ, অস্ত্রে সুরক্ষিত শৈখণ্ডীকে দ্রোণের হাত থেকে কোন বীরেরা রক্ষা করেছিল?
7.11.64
य इमां पृथिवीं कृत्स्नां चर्मवत्समवेष्टयत् ।
महता रथघोषेण मुख्यारिघ्नो महारथः ॥ ७.११.६४ ॥
যিনি এই সমগ্র পৃথিবীকে চর্মের মতো বেষ্টন করেছিলেন, রথের মহা গর্জনে প্রধান শত্রুদের নিধনকারী সেই মহারথ।
7.11.65
दशाश्वमेधानाजहे स्वन्नपानाप्तदक्षिणान् ।
निरर्गलान्सर्वमेधान्पुत्रवत्पालयन्प्रजाः ॥ ७.११.६५ ॥
তিনি দশটি অশ্বমেধ যজ্ঞ করেছিলেন; সেগুলিতে প্রচুর অন্ন-পানীয় ও দক্ষিণা দেওয়া হয়েছিল; সব যজ্ঞ বাধাহীনভাবে সম্পন্ন হয়েছিল, আর তিনি প্রজাদের পুত্রের মতো পালন করেছিলেন।
7.11.66
विसृष्टा दक्षिणा यस्य गङ्गाजलमवारयत् ।
गङ्गास्रोतसि यावत्यः सिकता अप्यशेषतः।
तावतीर्गा ददौ वीर उशीनरसुतोऽध्वरे ॥ ७.११.६६ ॥
যাঁর দক্ষিণা গঙ্গার জলকেও রোধ করেছিল; গঙ্গাস্রোতে যত বালুকণা আছে, তত গরু সেই উশীনরপুত্র বীর যজ্ঞে দান করেছিলেন।
7.11.67
न पूर्वे नापरे चक्रुरिदं केचन मानवाः ।
इतीदं चुक्रुशुर्देवाः कृते कर्मणि दुष्करे ॥ ७.११.६७ ॥
আগে বা পরে কোনো মানুষ এটি করেনি; এই দুষ্কর কর্ম সম্পন্ন হলে দেবতারা এভাবে চিৎকার করে উঠলেন।
7.11.68
पश्यामस्त्रिषु लोकेषु न तं संस्थास्नुचारिषु ।
जातं चापि जनिष्यन्तं द्वितीयं चापि साम्प्रतम् ॥ ७.११.६८ ॥
ত্রিলোকে, স্থিত ও চলমানদের মধ্যে, তাঁর মতো কাউকে জন্মাতে, জন্মাবে বা এখন দ্বিতীয় কাউকে আমরা দেখি না।
7.11.69
अन्यमौशीनराच्छेब्याद्धुरो वोढारमित्युत ।
गतिं यस्य न यास्यन्ति मानुषा लोकवासिनः ॥ ७.११.६९ ॥
উশীনর বংশের শৈব্য ছাড়া অন্য এক ভারবাহক; লোকবাসী মানুষেরা যার পথে যাবে না।
7.11.70
तस्य नप्तारमायान्तं शैब्यं कः समवारयत् ।
द्रोणायाभिमुखं यत्तं व्यात्ताननमिवान्तकम् ॥ ७.११.७० ॥
তাঁর নাতি শৈব্য আসছিল, দ্রোণের সম্মুখে মুখ-ব্যাদান করা যমের মতো উদ্যত ছিল—কে তাকে বাধা দিল?
7.11.71
विराटस्य रथानीकं मत्स्यस्यामित्रघातिनः ।
प्रेप्सन्तं समरे द्रोणं के वीराः पर्यवारयन् ॥ ७.११.७१ ॥
বিরাটের রথবাহিনী ও শত্রুনিধনকারী মৎস্যরাজের বাহিনীতে, যুদ্ধে দ্রোণের কাছে পৌঁছাতে ইচ্ছুক তাকে কোন বীরেরা ঘিরে রুখল?
7.11.72
सद्यो वृकोदराज्जातो महाबलपराक्रमः ।
मायावी राक्षसो वीरो यस्मान्मम महद्भयम् ॥ ७.११.७२ ॥
সম্প্রতি বৃকোদর (ভীম) থেকে জাত, মহাবল ও পরাক্রমী, মায়াবী রাক্ষস বীর; যার থেকে আমার মহাভয়।
7.11.73
पार्थानां जयकामं तं तं पुत्राणां मम कण्टकम् ।
घटोत्कचं महात्मानं कस्तं द्रोणादवारयत् ॥ ७.११.७३ ॥
পার্থদের জয়াকাঙ্ক্ষী, আমার পুত্রদের কণ্টক সেই মহাত্মা ঘটোৎকচকে দ্রোণ থেকে কে রুখল?
7.11.74
एते चान्ये च बहवो येषामजितं युधि ।
त्यक्तारः संयुगे प्राणान्किं तेषामजितं युधि ॥ ७.११.७४ ॥
এরা ও অন্য বহু, যুদ্ধে যাদের জয় হয়নি; যুদ্ধে যারা প্রাণ ত্যাগ করেছে। তবে যুদ্ধে তাদের অজেয়তায় কী লাভ?
7.11.75
येषां च पुरुषव्याघ्रः शार्ङ्गधन्वा व्यपाश्रयः ।
लोकानां गुरुरत्यर्थं लोकनाथः सनातनः। ॥ ७.११.७५ ॥
যাদের আশ্রয় ছিলেন সেই পুরুষব্যাঘ্র, শার্ঙ্গধনু ধারী, লোকসমূহের অত্যন্ত গুরু, লোকনাথ, সনাতন।
7.11.76
नारायणोरणे नाथो दिव्यो दिव्यात्मकः प्रभुः ।
यस्य दिव्यानि कर्माणि प्रवदन्ति मनीषिणः। ॥ ७.११.७६ ॥
নারায়ণ, যুদ্ধে নাথ, দিব্য, দিব্যস্বরূপ, প্রভু; তাঁর দিব্য কর্মসমূহ জ্ঞানীরা বলেন।
7.11.77
तान्यहं कीर्तयिष्यामि भक्त्या स्थैर्यार्थमात्मनः ॥ ७.११.७७ ॥
সেগুলি আমি ভক্তিভরে, নিজের স্থিরতার জন্য বর্ণনা করব।
7.11.88
षण्मासानपि संरब्धा जिघांसन्तो युधां पतिं ॥ ७.११.८८ ॥
ছয় মাস পর্যন্তও ক্রুদ্ধ হয়ে, যোদ্ধাদের প্রভুকে বধ করতে ইচ্ছুক হয়ে।