মহাভারত · অধ্যায় 7.110
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.110.1
भारद्वाजं कथं युद्धे युयुधानो न्यवारयत् ।
सञ्जयाचक्ष्व तत्त्वेन परं कौतूहलं हि मे ॥ ७.११०.१ ॥
হে সঞ্জয়, যুদ্ধে যুযুধান কীভাবে ভারদ্বাজকে (দ্রোণকে) নিবারণ করেছিল? যথাযথভাবে বলো, আমার অত্যন্ত কৌতূহল হচ্ছে।
7.110.2
शृणु राजन्महाप्राज्ञ सङ्ग्रामं रोमहर्षणम् ।
द्रोणस्य पाण्डवैः सार्धं युयुधानपुरोगमैः ॥ ७.११०.२ ॥
হে রাজন, হে মহাপ্রাজ্ঞ, শোনো — যুযুধানের নেতৃত্বে পাণ্ডবদের সঙ্গে দ্রোণের রোমহর্ষক যুদ্ধের কথা শোনো।
7.110.3
वध्यमानं बलं दृष्ट्वा युयुधानेन मारिष ।
अभ्यद्रवत्स्वयं द्रोणः सात्यकिं सत्यविक्रमम् ॥ ७.११०.३ ॥
হে মারিষ, যুযুধানের দ্বারা সৈন্যবল নিহত হতে দেখে দ্রোণ নিজেই সত্যবিক্রম সাত্যকির দিকে ধাবিত হলেন।
7.110.4
तमापतन्तं सहसा भारद्वाजं महारथम् ।
सात्यकिः पञ्चविंशत्या क्षुद्रकाणां समार्पयत् ॥ ७.११०.४ ॥
হঠাৎ আক্রমণে ধেয়ে আসা সেই মহারথ ভারদ্বাজকে (দ্রোণকে) সাত্যকি পঁচিশটি ক্ষুদ্র বাণে বিদ্ধ করলেন।
7.110.5
द्रोणोऽपि युधि विक्रान्तो युयुधानं समाहितः ।
अविध्यत्पञ्चभिस्तूर्णं हेमपुङ्खैः शरैः शितैः ॥ ७.११०.५ ॥
যুদ্ধে বিক্রমী দ্রোণও একাগ্র হয়ে যুযুধানকে স্বর্ণপুচ্ছ পাঁচটি তীক্ষ্ণ বাণে দ্রুত বিদ্ধ করলেন।
7.110.6
ते वर्म भित्त्वा सुदृढं द्विषत्पिशितभोजनाः ।
अभ्ययुर्धरणीं राजन्वल्मीकमिव पन्नगाः ॥ ७.११०.६ ॥
হে রাজন, শত্রুমাংসভোজী সেই বাণগুলি অতি দৃঢ় বর্ম ভেদ করে বল্মীকে সাপের মতো পৃথিবীতে প্রবেশ করল।
7.110.7
दीर्घबाहुरभिक्रुद्धस्तोत्रार्दित इव द्विपः ।
द्रोणं पञ्चाशताऽविध्यन्नाराचैरग्निसन्निभैः ॥ ७.११०.७ ॥
দীর্ঘবাহু সাত্যকি অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে, অঙ্কুশে পীড়িত হাতির মতো, অগ্নিসদৃশ পঞ্চাশটি নারাচ বাণে দ্রোণকে বিদ্ধ করলেন।
7.110.8
भारद्वाजो रणे विद्धो युयुधानेन सत्वरम् ।
सात्यकिं बहुभिर्बाणैर्यतमानमविध्यत ॥ ७.११०.८ ॥
যুদ্ধে যুযুধানের দ্বারা দ্রুত বিদ্ধ হয়ে ভরদ্বাজপুত্র দ্রোণ, চেষ্টারত সাত্যকিকে বহু বাণে বিদ্ধ করলেন।
7.110.9
ततः क्रुद्धो महेष्वासो भूय एव महाबलः ।
सात्वतं पीडयामास व्रातेन नतपर्वणाम् ॥ ७.११०.९ ॥
তখন ক্রুদ্ধ, মহাধনুর্ধর ও মহাবলী দ্রোণ আবার সাত্বত সাত্যকিকে বাঁকানো গাঁটের বাণসমূহে পীড়িত করলেন।
7.110.10
स वध्यमानः समरे भारद्वाजेन सात्यकिः ।
नान्वपद्यत कर्तव्यं किञ्चिदेव विशाम्पते ॥ ७.११०.१० ॥
হে প্রজাপতি! যুদ্ধে ভরদ্বাজপুত্র দ্রোণের দ্বারা আঘাতপ্রাপ্ত হয়েও সাত্যকি কিছুই করণীয় খুঁজে পেলেন না।
7.110.11
विषण्णवदनश्चापि युयुधानोऽभवन्नृप ।
भारद्वाजं रणे दृष्ट्वा विसृजन्तं शिताञ्शरान् ॥ ७.११०.११ ॥
হে রাজন! রণে ভরদ্বাজপুত্র দ্রোণকে তীক্ষ্ণ বাণ নিক্ষেপ করতে দেখে যুযুধান (সাত্যকি)-এরও মুখ বিষণ্ণ হয়ে গেল।
7.110.12
तं तु सम्प्रेक्ष्य ते पुत्राः सैनिकाश्च विशाम्पते ।
प्रहृष्टमनसो भूत्वा सिंहवद्व्यनदन्मुहुः ॥ ७.११०.१२ ॥
হে প্রজাপতি! তাকে দেখে আপনার পুত্ররা ও সৈন্যরা প্রফুল্ল মনে সিংহের মতো বারবার গর্জন করে উঠল।
7.110.13
तं श्रुत्वा निनदं घोरं पीड्यमानं च माधवम् ।
युधिष्ठिरोऽब्रवीद्राजा सर्वसैन्यानि भारत ॥ ७.११०.१३ ॥
সেই ভয়ংকর গর্জন শুনে এবং মাধব (সাত্যকি) পীড়িত হচ্ছেন জেনে রাজা যুধিষ্ঠির, হে ভারত, সমস্ত সৈন্যদের বললেন।
7.110.14
एष वृष्णिवरो वीरः सात्यकिः सत्यविक्रमः ।
ग्रस्यते युधि वीरेण भानुमानिव राहुणा।
अभिद्रवत गच्छध्वं सात्यकिर्यत्र युध्यते ॥ ७.११०.१४ ॥
বৃষ্ণিবীরদের শ্রেষ্ঠ, সত্যবিক্রম বীর সাত্যকি যুদ্ধে এক বীরের দ্বারা রাহু যেমন সূর্যকে গ্রাস করে তেমনভাবে ধৃত হচ্ছেন। যেখানে সাত্যকি যুদ্ধ করছেন সেখানে দ্রুত ছুটে যাও।
7.110.15
अभिद्रवत गच्छद्वं सात्यकिर्यत्र युध्यते ।
धृष्टद्युम्नं च पाञ्चाल्यमिदमाह जनाधिपः।
द्रोणं वारय सुक्षित्रं सात्यकिं मावधीद्द्विजः ॥ ७.११०.१५ ॥
সাত্যকি যেখানে যুদ্ধ করছেন সেখানে দ্রুত ছুটে যাও। তখন জনাধিপ পাঞ্চাল্য ধৃষ্টদ্যুম্নকে এই কথা বললেন: দ্রোণকে বাধা দাও, যাতে সেই দ্বিজ সাত্যকিকে বধ না করে।
7.110.16
अभिद्रव द्रुतं द्रोणं किमु तिष्ठसि पार्पत ।
न पश्यसि भयं द्रोणाद्धोरं नः समुपस्थितम् ॥ ७.११०.१६ ॥
দ্রুত দ্রোণের উপর আক্রমণ করো। হে পার্ষত, কেন দাঁড়িয়ে আছ? দ্রোণের কাছ থেকে আমাদের উপর আসন্ন ভয়ংকর বিপদ কি তুমি দেখছ না?
7.110.17
असौ द्रोणो महेष्वासो युयुधानेन संयुगे ।
क्रीडते सूत्रबद्धेन पक्षिणा बालको यथा ॥ ७.११०.१७ ॥
ওই মহাধনুর্ধর দ্রোণ যুদ্ধে যুযুধানের (সাত্যকির) সঙ্গে খেলা করছেন, যেমন বালক সুতোয় বাঁধা পাখির সঙ্গে খেলে।
7.110.18
तत्रैव सर्वे गच्छन्तु भीमसेनपुरोगमाः ।
त्वयैव सहिताः सर्वे युयुधानरथं प्रति ॥ ७.११०.१८ ॥
সকলে সেখানেই যাক, ভীমসেন যাঁদের অগ্রে; এবং তোমার সঙ্গে সবাই যুয়ুধানের রথের দিকে যাক।
7.110.19
पृष्ठतोऽनुगमिष्यामि त्वामहं सहसैनिकः ।
सात्यकिं मोक्षयस्वाद्य यमदंष्ट्रान्तरं गतम् ॥ ७.११०.१९ ॥
আমি সৈন্যসহ পিছন থেকে তোমার অনুগমন করব। আজ যমের দংষ্ট্রার মাঝে যাওয়া সাত্যকিকে মুক্ত করো।
7.110.20
सञ्जय उवाच ।
एवमुक्त्वा ततो राजा सर्वसैन्येन भारत।
अभ्यद्रवद्रणे द्रोणं युयुधानस्य कारणात् ॥ ७.११०.२० ॥
এইরূপ বলে তখন রাজা সর্বসৈন্য নিয়ে যুযুধানের জন্য যুদ্ধে দ্রোণের উপর ধাবিত হলেন, হে ভারত।
7.110.21
तत्रारावो महानासीद्द्रोणमेकं युयुत्सताम् ।
पाण्डवानां च भद्रं ते सृञ्जयानां च सर्वशः ॥ ७.११०.२१ ॥
সেখানে দ্রোণ একাকী, যুদ্ধেচ্ছু পাণ্ডব ও সৃঞ্জয়দের মহা কোলাহল উঠল। তোমার মঙ্গল হোক।
7.110.22
ते समेत्य नरव्याघ्रा भारद्वाजं महारथम् ।
अभ्यवर्षञ्शरैस्तीक्ष्णैः कङ्कबर्हिणवाजितैः ॥ ७.११०.२२ ॥
সেই নরব্যাঘ্ররা একত্র হয়ে মহারথ ভারদ্বাজের উপর কঙ্ক ও ময়ূরের পালকযুক্ত তীক্ষ্ণ শর বর্ষণ করল।
7.110.23
स्मयन्नेव तु तान्वीरान्द्रोणः प्रत्यग्रहीत्स्वयम् ।
अतिथीनागतान्यद्वत्सलिलेनासनेन च ॥ ७.११०.२३ ॥
কিন্তু দ্রোণ হাসতে হাসতে সেই বীরদের স্বয়ং গ্রহণ করলেন, যেমন আগত অতিথিকে জল ও আসন দিয়ে অভ্যর্থনা করা হয়।
7.110.24
तर्पितास्ते शरैस्तस्य भारद्वाजस्य धन्विनः ।
आतिथेयं गृहं प्राप्य तर्प्यन्तेऽतिथयो यथा ॥ ७.११०.२४ ॥
সেই ধনুর্ধর ভারদ্বাজের শরে তারা তৃপ্ত হলেন, যেমন অতিথিরা আতিথ্যগৃহে পৌঁছে তৃপ্ত হন।
7.110.25
भारद्वाजं च ते सर्वे न शेकुः प्रतिवीक्षितुम् ।
मध्यन्दिनमनुप्राप्तं सहस्रांशुमिव प्रभो ॥ ७.११०.२५ ॥
হে প্রভু, তাঁরা সকলে ভারদ্বাজকে (দ্রোণকে) সরাসরি দেখতে পারলেন না, যেমন মধ্যাহ্নে উদিত সহস্রাংশু সূর্যের দিকে তাকানো যায় না।
7.110.26
तांस्तु सर्वान्महेष्वासान्द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ।
अतापयच्छरव्रातैर्गभस्तिभिरिवांशुमान् ॥ ७.११०.२६ ॥
অস্ত্রধারীদের শ্রেষ্ঠ দ্রোণ সেই মহাধনুর্ধরদের সকলকে শরসমূহে সূর্য যেমন কিরণে তপ্ত করে তেমনই তপ্ত করলেন।
7.110.27
वध्यमाना महाराज पाण्डवाः सृञ्जयास्तथा ।
त्रातारं नाध्यगच्छन्त पङ्कमग्ना इव द्विपाः ॥ ७.११०.२७ ॥
হে মহারাজ, নিহত হতে থাকা পাণ্ডব ও সৃঞ্জয়রা কাদায় আটকে পড়া হাতির মতো কোনো ত্রাণকর্তা খুঁজে পেল না।
7.110.28
द्रोणस्य च व्यदृश्यन्त विसर्पन्तो महाशराः ।
गभस्तय इवार्कस्य प्रतपन्तः समन्ततः ॥ ७.११०.२८ ॥
দ্রোণের মহাশরগুলি সূর্যের কিরণের মতো চারদিকে ছড়িয়ে তাপ দিতে দিতে দেখা গেল।
7.110.29
तस्मिन्द्रोणेन निहताः पाञ्चालाः पञ्चविंशतिः ।
महारथाः समाख्याता धृष्टद्युम्नस्य सम्मताः ॥ ७.११०.२९ ॥
সেই যুদ্ধে দ্রোণের হাতে নিহত হলেন পঞ্চাশজন... না, পঁচিশজন পাঞ্চাল মহারথ, যাঁরা প্রসিদ্ধ এবং ধৃষ্টদ্যুম্নের প্রিয় ছিলেন।
7.110.30
पाण्डूनां सर्वसैन्येषु पाञ्चालानां तथैव च ।
द्रोणं स्म ददृशुः शूरं विनिघ्नन्तं वरान्वरान् ॥ ७.११०.३० ॥
পাণ্ডব ও পাঞ্চালদের সব সৈন্যদলে সবাই দেখল বীর দ্রোণ শ্রেষ্ঠের পর শ্রেষ্ঠদের বধ করছেন।
7.110.31
केकयानां शतं हत्वा विद्राव्य च समन्ततः ।
द्रोणस्तस्थौ महाराज व्यादितास्य इवान्तकः ॥ ७.११०.३१ ॥
হে মহারাজ, কেকয়দের শত জনকে বধ করে ও চারদিকে বিতাড়িত করে দ্রোণ দাঁড়ালেন, যেন হাঁ করা যম।
7.110.32
पाञ्चालान्सृञ्जयान्मत्स्यान्केकयांश्च नराधिप ।
द्रोणोऽजयन्महाबाहुः शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ७.११०.३२ ॥
হে নরাধিপ, মহাবাহু দ্রোণ পাঞ্চাল, সৃঞ্জয়, মৎস্য ও কেকয়দের শত শত ও সহস্র সহস্র জয় করলেন।
7.110.33
तेषां समभवच्छब्दो विद्धानां द्रोणसायकैः ।
वनौकसामिवारण्ये व्याप्तानां धृमकेतुना ॥ ७.११०.३३ ॥
দ্রোণের বাণে বিদ্ধদের আর্তনাদ উঠল, যেমন বনে আগুনে ঘেরা বনচারী প্রাণীদের।
7.110.34
तत्र देवाः सगन्धर्वाः पितरश्चाब्रुवन्नृप ।
एते द्रवन्ति पाञ्चालाः पाण्डवाश्च ससैनिकाः ॥ ७.११०.३४ ॥
সেখানে দেবতা, গন্ধর্ব ও পিতৃগণ বললেন: হে নৃপ, এই পাঞ্চালরা ও পাণ্ডবরা সৈন্যসহ পালাচ্ছে।
7.110.35
तं तथा समरे द्रोणं निघ्नन्तं सौमकान्रणे ।
न चाप्यभिययुः केचिदपरे नैव विव्यधुः ॥ ७.११०.३५ ॥
রণে সৌমকদের হত্যাকারী দ্রোণের কাছে কেউ কেউ এগোল না, আর অন্যরা তাঁকে আঘাতও করল না।
7.110.36
वर्तमाने तथा रौद्रे तस्मिन्वीरवरक्षये ।
अशृणोत्सहसा पार्थः पाञ्चजन्यस्य निःस्वनम् ॥ ७.११०.३६ ॥
সেই ভয়ংকর, বীরশ্রেষ্ঠদের ক্ষয় চলাকালে, পার্থ হঠাৎ পাঞ্চজন্য শঙ্খের ধ্বনি শুনলেন।
7.110.37
पूरिते वासुदेवेन शङ्खराजे महात्मना ।
युध्यमानेषु वीरेषु सैन्धवस्याभिरक्षिषु ॥ ७.११०.३७ ॥
মহাত্মা বাসুদেব শঙ্খরাজ বাজালে, সৈন্ধবের রক্ষক বীরেরা যুদ্ধ করছিলেন।
7.110.38
नदत्सु धार्तराष्ट्रेषु विजयस्य रथं प्रति ।
गाण्डीवस्य च निर्घोषे विप्रनष्टे समन्ततः ॥ ७.११०.३८ ॥
ধৃতরাষ্ট্রের পুত্রেরা অর্জুনের রথের দিকে গর্জন করছিল, আর গাণ্ডীবের টংকার চারদিকে বিলীন হয়ে গিয়েছিল।
7.110.39
कश्मलाभिहतो राजा चिन्तयामास पाण्डवः ।
न नूनं स्वस्ति पार्थाय यथा नदति शङ्खराट् ॥ ७.११०.३९ ॥
মোহে আহত পাণ্ডবরাজ ভাবলেন, 'নিশ্চয়ই পার্থের মঙ্গল নেই, কারণ শঙ্খরাজ গর্জন করছে।'
7.110.40
कौरवाश्च यथा हृष्टा विनदन्ति मुहुर्मुहुः ।
व्यक्तमद्य विनश्यन्ति सर्वलोकमहारथाः ॥ ७.११०.४० ॥
কৌরবেরা হর্ষে বারবার গর্জন করছে; স্পষ্টতই আজ সর্বলোকের মহারথীরা বিনষ্ট হবে।
7.110.41
एवं सञ्चिन्तयित्वा तु व्याकुलेनान्तरात्मना ।
अजताशत्रुः कौन्तेयः सात्वतं प्रत्यभाषत ॥ ७.११०.४१ ॥
এইরূপ ভেবে ব্যাকুল অন্তরে কুন্তীপুত্র অজাতশত্রু সাত্বতকে বললেন।
7.110.42
बाष्पगद्गदया वाचा मुह्यमानो मुहुर्मुहुः ।
कृत्यस्यानन्तरापेक्षी शैनेयं शिनिपुङ्गवम् ॥ ७.११०.४२ ॥
অশ্রুরুদ্ধ স্বরে, বারবার মোহগ্রস্ত হয়ে, পরবর্তী কর্তব্যের আশায় শিনিশ্রেষ্ঠ শৈনেয়কে বললেন।
7.110.43
यः स धर्मः पुरा दृष्टः सद्भिः शैनेय शाश्वतः ।
साम्पराये सुहृत्कृत्ये तस्य कालोऽयमागतः ॥ ७.११०.४३ ॥
পূর্বে সজ্জনেরা যে ধর্ম দেখেছিলেন, হে শৈনেয়, তা শাশ্বত। যুদ্ধে বন্ধুর কর্তব্যের সেই সময় এখন এসেছে।
7.110.44
सर्वेष्वपि च योधेषु चिन्तयञ्शिनिपुङ्गव ।
त्वत्तः सुहृत्तमं कञ्चिन्नाभिजानामि सात्यके ॥ ७.११०.४४ ॥
হে শিনিশ্রেষ্ঠ, সমস্ত যোদ্ধাদের কথা ভাবলেও, হে সাত্যকি, তোমার চেয়ে প্রিয় বন্ধু কাউকে আমি জানি না।
7.110.45
यो हि प्रीतमना नित्यं यश्च नित्यमनुव्रतः ।
स कार्ये साम्पराये तु नियोज्य इति मे मतिः ॥ ७.११०.४५ ॥
যে সদা প্রসন্নচিত্ত এবং সদা অনুগত, সেই যুদ্ধের কাজে নিযুক্ত হওয়ার যোগ্য—এটাই আমার মত।
7.110.46
यथा च केशवो नित्यं पाण्डवानानं परायणम् ।
तथा त्वमपि वार्ष्णेय कृष्णतुल्यपराक्रमः ॥ ७.११०.४६ ॥
কেশব যেমন সর্বদা পাণ্ডবদের আশ্রয়, তেমনই তুমিও হে বার্ষ্ণেয়, কৃষ্ণের সমান বিক্রমশালী।
7.110.47
सोऽहं भारं समाधास्ये त्वयि तं वोढुमर्हसि ।
अभिप्रायं च मे नित्यं न वृथा कर्तुमर्हसि ॥ ७.११०.४७ ॥
তাই আমি এই ভার তোমার উপর ন্যস্ত করব; তা বহনের যোগ্য তুমি। আর আমার অভিপ্রায় কখনো বৃথা কোরো না।
7.110.48
स त्वं भ्रातुर्वयस्यस्य गुरोरपि च संयुगे ।
कुरु कृच्छ्रे सहायार्थमर्जुनस्य नरर्षभ ॥ ७.११०.४८ ॥
তুমি, হে নরশ্রেষ্ঠ, যুদ্ধে ভ্রাতার জন্য, বন্ধুর জন্য, এমনকি গুরুর জন্যও, বিপদে অর্জুনের সহায়তার জন্য তাই করো।
7.110.49
त्वं हि सत्यव्रतः शूरो मित्राणामभयङ्करः ।
लोके विख्यायसे वीर कर्मभिः सत्यवागिति ॥ ७.११०.४९ ॥
তুমি সত্যব্রত, শূর, বন্ধুদের অভয়দাতা। হে বীর, তোমার কর্মের দ্বারা তুমি জগতে সত্যবাদী বলে খ্যাত।
7.110.50
यो हि शैनेय मित्रार्थे युध्यमानस्त्यजेत्तनुम् ।
पृथिवीं च द्विजातिभ्यो यो दद्यात्स समो भवेत् ॥ ७.११०.५० ॥
হে শৈনেয়, যে বন্ধুর জন্য যুদ্ধ করতে করতে দেহত্যাগ করে, আর যে ব্রাহ্মণদের পৃথিবী দান করে—তারা সমান।
7.110.51
श्रुताश्च बहवोऽस्माभी राजानो ये दिवं गताः ।
दत्त्वेमां पृथिवीं कृत्स्नां ब्राह्मणेभ्यो यथाविधि ॥ ७.११०.५१ ॥
এই সমগ্র পৃথিবী যথাবিধি ব্রাহ্মণদের দান করে স্বর্গে গিয়েছেন এমন বহু রাজার কথা আমরা শুনেছি।
7.110.52
दीयमाना च बहुभिर्दास्यते च मुहुर्मही ।
न हि कश्चिद्रणे प्राणान्मित्रार्थे त्यक्तवानिह ॥ ७.११०.५२ ॥
এই পৃথিবী বহুজন কর্তৃক বারবার দান করা হয়েছে, আর হবেও; কিন্তু এখানে যুদ্ধে বন্ধুর জন্য প্রাণ ত্যাগ করেছে এমন কেউ নেই।
7.110.53
एवं त्वामपि धर्मात्मन्प्रयाचेऽहं कृताञ्जलिः ।
पृथिवीदानतुल्यं स्यादधिकं वा फलं विभो ॥ ७.११०.५३ ॥
হে ধর্মাত্মা, তোমাকেও আমি হাতজোড় করে এইভাবে প্রার্থনা করছি। হে বিভু, এর ফল পৃথিবী-দানের সমান বা তার চেয়েও বেশি হবে।
7.110.54
एक एव सदा कृष्णो मित्राणामभयङ्करः ।
रणे सन्तजति प्राणान्द्वितीयस्त्वं च सात्यके ॥ ७.११०.५४ ॥
বন্ধুদের অভয়দাতা কৃষ্ণই একমাত্র সর্বদা যুদ্ধে প্রাণ ত্যাগ করেন; আর সাত্যকি, দ্বিতীয়জন তুমি।
7.110.55
विक्रान्तस्य च वीरस्य युद्धे प्रार्थयतो यशः ।
शूर एव सहायः स्यान्नेतरः प्राकृतो जनः ॥ ७.११०.५५ ॥
যুদ্ধে বিক্রমী ও বীর, যশ কামনাকারী ব্যক্তির সহায় শূরই হওয়া উচিত, সাধারণ মানুষ নয়।
7.110.56
ईदृशे तु परामर्दे वर्तमानस्य माधव ।
त्वदन्यो हि रणे गोप्ता विजयस्य न विद्यते ॥ ७.११०.५६ ॥
হে মাধব, এমন ঘোর সংহারে রত আমার জন্য যুদ্ধে বিজয়ের রক্ষক তুমি ছাড়া আর কেউ নেই।
7.110.57
श्लाघन्नेव हि कर्माणि शतशस्तव पाण्डवः ।
मम सञ्चनयन्हर्षं पुनः पुनरकीर्तयत् ॥ ७.११०.५७ ॥
পাণ্ডব তোমার শত শত কর্মের প্রশংসা করে আমার মনে আনন্দ জাগিয়ে বারবার সেগুলি বর্ণনা করলেন।
7.110.58
लघुहस्तश्चित्रयोधी तथा लघुपराक्रमः ।
प्राज्ञः सर्वास्त्रविच्छूरो मुह्यते न च संयुगे ॥ ७.११०.५८ ॥
ক্ষিপ্রহস্ত, বিচিত্র যোদ্ধা, দ্রুতবিক্রম, প্রাজ্ঞ এবং সর্বাস্ত্রবিদ শূর — সে যুদ্ধে কখনও বিভ্রান্ত হয় না।
7.110.59
महास्कन्धो महोरस्को महाबाहुर्महाहनुः ।
महाबलो महावीर्यः स महात्मा महारथः ॥ ७.११०.५९ ॥
প্রশস্ত কাঁধ, প্রশস্ত বক্ষ, মহাবাহু, বৃহৎ চোয়াল, মহাবল ও মহাবীর্যসম্পন্ন সেই মহাত্মা মহারথী।
7.110.60
शिष्यो मम सखा चैव प्रियोऽस्याहं प्रियश्च मे ।
युयुधानः सहायो मे प्रमथिष्यति कौरवान् ॥ ७.११०.६० ॥
যুযুধান আমার শিষ্য, বন্ধু ও সহায়; আমি তার প্রিয়, সে আমার প্রিয় — যুযুধান কৌরবদের বিনাশ করবে।
7.110.61
अस्मदर्थं च राजेन्द्र सन्नह्येद्यदि केशवः ।
रामो वाप्यनिरुद्धो वा प्रद्युम्नो वा महारथः ॥ ७.११०.६१ ॥
হে রাজেন্দ্র, যদি আমাদের জন্য কেশব বর্ম ধারণ করেন, অথবা রাম, অনিরুদ্ধ কিংবা মহারথ প্রদ্যুম্ন।
7.110.62
गदो वा मारणो वापि साम्वो वा सह वृष्णिभिः ।
सहायार्थं महाराज सङ्ग्रामोत्तममूर्धनि ॥ ७.११०.६२ ॥
অথবা গদ, মারণ বা সাম্ব বৃষ্ণিদের সঙ্গে, হে মহারাজ, শ্রেষ্ঠ যুদ্ধের সম্মুখভাগে সহায়তার জন্য।
7.110.63
तथाप्यहं नरव्याघ्रं शैनेयं सत्यविक्रमम् ।
साहाय्ये विनियोक्ष्यामि नास्ति मेऽन्योहि तत्समः ॥ ७.११०.६३ ॥
তথাপি আমি সত্যবিক্রম নরব্যাঘ্র শৈনেয় (সাত্যকি)-কে সাহায্যে নিযুক্ত করব; তাঁর সমকক্ষ আর কেউ আমার নেই।
7.110.64
इति द्वैतवने तात मामुवाच धनञ्जयः ।
परोक्षे त्वद्गुणांस्तथ्यान्कथयन्नार्यसंसदि ॥ ७.११०.६४ ॥
বৎস, এইভাবে দ্বৈতবনে ধনঞ্জয় আমাকে বলেছিলেন; আর্যসভায়, তুমি অনুপস্থিত থাকাকালে তোমার গুণাবলি সত্যভাবে বর্ণনা করতে করতে।
7.110.65
तस्य त्वमेवं सङ्कल्पं न वृथा कर्तुमर्हसि ।
धनञ्जयस्य वार्ष्णेय मम भीमस्य चोभयोः ॥ ७.११०.६५ ॥
অতএব তাঁর এই সংকল্প ব্যর্থ করা তোমার উচিত নয়, হে বার্ষ্ণেয়; ধনঞ্জয়ের, আমার এবং ভীমের—উভয়েরই।
7.110.66
यच्चापि तीर्थानि चरन्नगच्छं द्वारकां प्रति ।
तत्राहमपि ते भक्तिमर्जुनं प्रति दृष्टवान् ॥ ७.११०.६६ ॥
আরও, তীর্থে ভ্রমণ করতে করতে আমি দ্বারকায় গিয়েছিলাম; সেখানে অর্জুনের প্রতি তোমার ভক্তিও আমি দেখেছিলাম।
7.110.67
न तन्सौहृदनन्येपु मया शैनेय लक्षितम् ।
यथा त्वमस्मान्भजसे वर्तमानानुपप्लवे ॥ ७.११०.६७ ॥
হে শৈনেয়, এই বিপদের মধ্যে থাকা আমাদের প্রতি তুমি যেমন সেবা কর, তেমন সৌহৃদ্য আমি অন্য কারও মধ্যে দেখিনি।
7.110.68
सोऽभिजात्या च भक्त्या च सख्यस्याचार्यकस्य च ।
सौहृदस्य च वीर्यस्य कुलीनत्वस्य माधव ॥ ७.११०.६८ ॥
হে মাধব, উচ্চ বংশ, ভক্তি, সখ্য, আচার্যত্ব, সৌহৃদ্য, বীর্য ও কুলীনতায় তুমি সেইরূপই।
7.110.69
सत्यस्य च महावाहो अनुकम्पार्थमेव च ।
अनुरूपं महेप्वास कर्म त्वं कर्तुमर्हसि ॥ ७.११०.६९ ॥
হে মহাবাহু, সত্যের জন্য ও করুণার জন্যই, হে মহাধনুর্ধর, তোমার উপযুক্ত কর্ম করা উচিত।
7.110.70
सुयोधनो हि सहसा गतो द्रोणेन दंशितः ।
पूर्वमेवानुयातास्ते कौरवाणां महारथाः ॥ ७.११०.७० ॥
দ্রোণ কর্তৃক উত্তেজিত হয়ে সুযোধন হঠাৎ চলে গেছে; কৌরবদের মহারথীরা আগেই তার অনুগামী হয়েছে।
7.110.71
सुमहान्निनदश्चैव श्रूयते विजयं प्रति ।
स शैनेय जवेनाशु गन्तुमर्हसि मानद ॥ ७.११०.७१ ॥
বিজয়ের দিকে এক মহান নিনাদ শোনা যাচ্ছে; তাই হে শৈনেয়, হে মানদ, তুমি বেগে সত্বর সেদিকে যাও।
7.110.72
भीमसेनो वयं चैव संयत्ताः सहसैनिकाः ।
द्रोणमावारयिष्यामो यदि त्वां प्रतियोत्स्यते ॥ ७.११०.७२ ॥
ভীমসেন এবং আমরা সৈন্যসহ প্রস্তুত; দ্রোণ যদি তোমার সঙ্গে যুদ্ধ করে, আমরা দ্রোণকে বাধা দেব।
7.110.73
पश्य शैनेय सैन्यानि द्रवमाणानि संयुगे ।
महान्तं चरणे शब्दं दीर्यमाणां च भारतीम् ॥ ७.११०.७३ ॥
হে শৈনেয়, যুদ্ধে পলায়মান সেনাদের দেখো; বিদীর্ণ হতে থাকা ভারতীয়দের মহাশব্দও শোনো।
7.110.74
महामारुतवेगेन समुद्रमिव पर्वसु ।
धार्तराष्टबलं तात विक्षिप्तं सव्यसाचिना ॥ ७.११०.७४ ॥
হে তাত, মহাবায়ুর বেগে পূর্ণিমায় সমুদ্রের মতো ধৃতরাষ্ট্রপুত্রদের সেনা সব্যসাচীর দ্বারা বিক্ষিপ্ত হয়েছে।
7.110.75
रथैर्विपरिधावद्भिर्मनुष्यैश्च हयैश्च ह ।
सैन्यं रजःसमुद्भूतमेतत्सम्परिवर्तते ॥ ७.११०.७५ ॥
রথ, মানুষ ও ঘোড়া চারদিকে ছুটোছুটি করায় এই সেনা ধুলো উড়িয়ে ঘুরে বেড়াচ্ছে।
7.110.76
संवृतः सिन्धुसौवीरैर्नखरप्रासयोधिभिः ।
अत्यन्तोपचितैः शूरैः फल्गुनः परवीरहा ॥ ७.११०.७६ ॥
সিন্ধু ও সৌবীরদের নখর-প্রাস-যোদ্ধাদের দ্বারা পরিবেষ্টিত, শত্রুবীর-হন্তা ফাল্গুন ...
7.110.77
नैतद्बलमसंवार्यं शक्यो जेतुं जयद्रथः ।
एते हि सैन्धवस्यार्थे सर्वे सन्त्यक्तजीविताः ॥ ७.११०.७७ ॥
এই সেনা অজেয় নয়; জয়দ্রথকে জয় করা সম্ভব; কারণ এরা সকলেই সৈন্ধবের জন্য প্রাণ বিসর্জন দিয়েছে।
7.110.78
शरशक्तिध्वजवरं हयनागसमाकुलम् ।
पश्यैतद्धार्तराष्ट्राणामनीकं सुदुरासदम् ॥ ७.११०.७८ ॥
বাণ, শক্তি, শ্রেষ্ঠ ধ্বজে পূর্ণ, ঘোড়া ও হাতিতে ভরা ধৃতরাষ্ট্রপুত্রদের এই সেনা দেখো; একে কাছে যাওয়াই অতি কঠিন।
7.110.79
शृणु दुन्दुभिनिर्घोषं शङ्खशब्दांश्च पुष्कलान् ।
सिंहनादरवांश्चैव रथनेमिस्वनांस्तथा ॥ ७.११०.७९ ॥
দুন্দুভির নির্ঘোষ, অসংখ্য শঙ্খধ্বনি, সিংহনাদের গর্জন এবং রথচক্রের ঘর্ঘর শোনো।
7.110.80
नागानां शृणु शब्दं च पत्तीनां च सहस्रशः ।
सादिनां द्रवतां चैव शृणु कम्पयतां महीम् ॥ ७.११०.८० ॥
হস্তীদের শব্দ শোনো, সহস্র সহস্র পদাতিকের, অশ্বারোহীদের, ধাবমান সৈন্যদের এবং পৃথিবী কম্পিতকারীদের শব্দও শোনো।
7.110.81
पुरस्तात्सैन्धवानीकं द्रोणानीकं च पृष्ठतः ।
बहुत्वाद्धि नरव्याघ्र देवेन्द्रमपि पीडयेत् ॥ ७.११०.८१ ॥
সামনে সৈন্ধবদের বাহিনী, পিছনে দ্রোণের বাহিনী; হে নরব্যাঘ্র, তাদের বহুত্বের কারণে দেবরাজ ইন্দ্রকেও তা পীড়িত করতে পারে।
7.110.82
अपर्यन्ते बले मग्नो जह्यादपि च जीवितम् ।
तस्मिंश्च निहते युद्धे कथं जीवेत मादृशः ॥ ७.११०.८२ ॥
অসীম সেনায় নিমজ্জিত ব্যক্তি প্রাণও ত্যাগ করতে পারে; সেই যুদ্ধে নিহত হলে আমার মতো মানুষ কীভাবে বাঁচবে?
7.110.83
सर्वथा समनुप्राप्तः सुकृच्छ्रं त्वयि जीवति ।
श्यामो युवा गुडाकेशो दर्शनीयश्च पाण्डवः ॥ ७.११०.८३ ॥
তুমি বেঁচে থাকতে সর্বপ্রকারে মহা সংকটে পড়েছি; শ্যামবর্ণ, তরুণ, গুড়াকেশ ও দর্শনীয় পাণ্ডব (অর্জুন)।
7.110.84
लघ्वस्त्रश्चित्रयोधी च प्रविष्टस्यात भारतीम् ।
सूर्योदये महाबाहुर्दिवसश्चातिवर्तते ॥ ७.११०.८४ ॥
ক্ষিপ্রাস্ত্র ও বিস্ময়কর যোদ্ধা সে ভারত সেনায় প্রবেশ করেছে; সূর্যোদয়ে সেই মহাবাহু দিন অতিক্রম করে।
7.110.85
तन्न जानामि वार्ष्णेय यदि जीवति वा न वा ।
कुरूणां चापि तत्सैन्यं सागरप्रतिमं महत् ॥ ७.११०.८५ ॥
হে বার্ষ্ণেয়, সে বেঁচে আছে কি না আমি জানি না, এবং কুরুদের সেই মহান সেনাও সাগরের সমান।
7.110.86
एक एव च बीभत्सुः प्रविष्टस्तात भारतीम् ।
अविपह्यां महाबाहुः सुरैरपि महाहवे ॥ ७.११०.८६ ॥
হে তাত, একাই বীভৎসু—সেই মহাবাহু—ভারতী সেনায় প্রবেশ করেছে; মহাযুদ্ধে দেবতাদেরও সে অজেয়।
7.110.87
न हि मे वर्तते बुद्धिरद्य युद्धे कथञ्चन ।
द्रोणोऽपि रभसो युद्धे मम पीडयते बलम् ॥ ७.११०.८७ ॥
আজ যুদ্ধে আমার মনে কোনোভাবেই স্থির সংকল্প নেই; যুদ্ধে প্রচণ্ড দ্রোণও আমার সেনাকে পীড়িত করছেন।
7.110.88
प्रत्यक्षं ते महाबाहो यथाऽसौ चरति द्विजः ।
युगपच्च समेतानां कार्याणां त्वं विचक्षणः।
महार्थं लघुसंयुक्तं कर्तुमर्हसि मानद ॥ ७.११०.८८ ॥
হে মহাবাহু, সেই ব্রাহ্মণ (দ্রোণ) কীভাবে বিচরণ করছেন তা তোমার চোখের সামনেই; একসঙ্গে উপস্থিত কাজে তুমি দক্ষ; হে মানদ, মহান উদ্দেশ্যের কাজটি সহজে করাই তোমার উচিত।
7.110.89
तस्य मे सर्वकार्येषु कार्यमेतन्मतं महत् ।
अर्जुनस्य परित्राणां कर्तव्यमिति संयुगे ॥ ७.११०.८९ ॥
আমার সকল কাজের মধ্যে এটিই মহান কাজ বলে আমার মত—যুদ্ধে অর্জুনকে রক্ষা করাই কর্তব্য।
7.110.90
नाहं शोचामि दाशार्हं गोप्तारं जगतः पतिम् ।
स हि शक्तो रणे तात त्रीँल्लोकानपि सङ्गतान् ॥ ७.११०.९० ॥
দাশার্হ, জগতের রক্ষক ও প্রভুর জন্য আমি শোক করি না; হে তাত, যুদ্ধে একত্রিত তিন লোককেও সে প্রতিরোধ করতে সক্ষম।
7.110.91
विजेतुं पुरुषव्याघ्रः सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ।
किम्पुनर्धार्तराष्ट्रस्य बलमेतत्सुदुर्बलम् ॥ ७.११०.९१ ॥
হে পুরুষব্যাঘ্র, আমি তোমাকে সত্য বলছি: ধৃতরাষ্ট্রপুত্রের এই সেনা অত্যন্ত দুর্বল; এদের জয় করা তোমার পক্ষে সহজ।
7.110.92
अर्जुनस्त्वेष वार्ष्णेय पीडितो बहुभिर्युधि ।
प्रजह्यात्समरे प्राणांस्तस्माद्विन्दामि कश्मलम् ॥ ७.११०.९२ ॥
হে বার্ষ্ণেয়, অর্জুন যুদ্ধে বহুজনের দ্বারা পীড়িত; সে যুদ্ধে প্রাণ ত্যাগ করতে পারে; তাই আমি দুঃখিত।
7.110.93
तस्य त्वं पदवीं गच्छ गच्छेयुस्त्वादृशा यथा ।
तादृशस्येदृशे काले मादृशेनाभिनोदितः ॥ ७.११०.९३ ॥
তুমি তার পথেই যাও, যেমন তোমার মতো মানুষেরা যায়; এমন সময়ে আমার মতো একজনের দ্বারা প্রেরিত হয়ে তাঁর মতো বীরের পথে চলো।
7.110.94
रणे वृष्णिप्रवीराणां द्वावेवातिरथौ स्मृतौ ।
प्रद्युम्नश्च महाबाहुस्त्वं च सात्वत विश्रुतः ॥ ७.११०.९४ ॥
যুদ্ধে বৃষ্ণিবীরদের মধ্যে কেবল দুজনকেই অতিরথ বলে স্মরণ করা হয়: মহাবাহু প্রদ্যুম্ন, এবং হে সাত্বত, খ্যাতিমান তুমি।
7.110.95
अस्त्रे नारायणसमः सङ्कर्षणसमो बले ।
वीरतायां नरव्याघ्र धनञ्जयसमो ह्यसि ॥ ७.११०.९५ ॥
অস্ত্রে তুমি নারায়ণের সমান, বলে সংকর্ষণের সমান; হে নরব্যাঘ্র, বীরত্বে তুমি ধনঞ্জয়ের (অর্জুনের) সমানই।
7.110.96
भीष्मद्रोणावतिक्रम्य सर्वयुद्धविशारदम् ।
त्वामेव पुरुषव्याघ्रं लोके सन्तः प्रचक्षते ॥ ७.११०.९६ ॥
ভীষ্ম ও দ্রোণকেও ছাড়িয়ে, সর্ববিধ যুদ্ধে নিপুণ তোমাকেই, হে পুরুষব্যাঘ্র, জগতে সাধুরা প্রশংসা করেন।
7.110.97
सदेवासुरगन्धर्वान्सकिन्नरमहोरगान् ।
योधयेच्च जगत्सर्वं विजयेत रिपून्बहून् ॥ ७.११०.९७ ॥
দেবতা, অসুর, গন্ধর্ব, কিন্নর ও মহোরগদের সঙ্গে সমগ্র জগতের সঙ্গে যুদ্ধ করে বহু শত্রুকে জয় করুক।
7.110.98
इति ब्रुवन्ति लोकेषु जनास्तव गुणांस्तथा ।
समागमेषु सर्वेषु पृथगेव च सर्वदा।
नाशक्यं विद्यते लोके सात्यकेरिति माधव ॥ ७.११०.९८ ॥
লোকে মানুষ তোমার গুণের কথা এভাবেই বলে—সকল সভায়, পৃথকভাবে, সর্বদা। হে মাধব, জগতে সাত্যকির কাছে অসাধ্য কিছু নেই।
7.110.99
तत्त्वां यदभिवक्ष्यामि तत्कुरुष्व महाबल ॥ ७.११०.९९ ॥
অতএব হে মহাবল, আমি তোমাকে যা বলব তাই কর।
7.110.100
सम्भावना हि लोकस्य मम पार्थस्य चोभयोः ।
नान्यथा तां महाबाहो सम्प्रकर्तुमिहार्हसि ॥ ७.११०.१०० ॥
লোকের, আমার ও পার্থের—উভয়েরই প্রত্যাশা এটাই। হে মহাবাহু, এটি এখানে অন্যথা নয়, পূর্ণ করাই তোমার উচিত।
7.110.101
परित्यज्य प्रियान्प्राणान्रणे चर विभीतवत् ।
न हि शैनेय दाशार्हा रणे रक्षन्ति जीवितम् ॥ ७.११०.१०१ ॥
প্রিয় প্রাণ ত্যাগ করে যুদ্ধে ভয়হীনের মতো বিচরণ কর। হে শৈনেয়, দাশার্হরা যুদ্ধে নিজের জীবন রক্ষা করে না।
7.110.102
अयुद्धमनवस्थानं सङ्ग्रामे च पलायनम् ।
भीरूणामसतां मार्गे नैष दाशार्हसेवितः ॥ ७.११०.१०२ ॥
যুদ্ধ না করা, স্থির না থাকা, সংগ্রামে পালানো—এ হলো ভীরু ও অধমদের পথ; দাশার্হরা এ পথ অনুসরণ করেন না।
7.110.103
तवार्जुनो गुरुस्तात धर्मात्मा शिनिपुङ्गच ।
वासुदेवो गुरुश्चापि तव पार्थस्य धीमतः ॥ ७.११०.१०३ ॥
হে বৎস, শিনিবংশের শ্রেষ্ঠ, ধর্মাত্মা অর্জুন তোমার গুরু; বাসুদেবও তোমার গুরু, এবং বুদ্ধিমান পার্থেরও গুরু।
7.110.104
कारणद्वयमेतद्धि जानंस्त्वामहमब्रुवम् ।
मावमंस्था वचो मह्यं गुरुस्तव गुरोर्ह्यहम् ॥ ७.११०.१०४ ॥
এই দুই কারণ জেনেই আমি তোমাকে বলেছি; আমার কথাকে অবজ্ঞা করো না, কারণ আমি তোমার গুরু, এবং গুরুরও গুরু।
7.110.105
वासुदेवमतं चैव मम चैवार्जुनस्य च ।
सत्यमेतन्मयोक्तं ते याहि यत्र धनञ्जयः ॥ ७.११०.१०५ ॥
বাসুদেবের মত, আমার মত এবং অর্জুনেরও মত এটাই; আমি তোমাকে যা বললাম তা সত্য। ধনঞ্জয় যেখানে আছেন, সেখানে যাও।
7.110.106
एतद्वचनमाज्ञाय मम सत्यपराक्रम ।
प्रविशैतद्बलं तात धार्तराष्ट्रस्य दुर्मतेः ॥ ७.११०.१०६ ॥
আমার এই কথা বুঝে, হে সত্যপরাক্রম, হে বৎস, দুর্বুদ্ধি ধৃতরাষ্ট্রপুত্রের এই সেনায় প্রবেশ করো।
7.110.107
प्रविश्य च यथान्यायं सङ्गम्य च महारथैः ।
यथार्हमात्मनः कर्म रणे सात्वत दर्शय ॥ ७.११०.१०७ ॥
যথাবিধি প্রবেশ করে, মহারথীদের সঙ্গে মিলিত হয়ে, হে সাত্বত, যুদ্ধে নিজের উপযুক্ত পরাক্রম দেখাও।