महाभारत · अध्याय 7.114
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.114.1
एवं बहुगुणं सैन्यमेवं प्रविचितं बलम् ।
व्यूढमेवं यथान्यायमेवं बहु च सञ्जय ॥ ७.११४.१ ॥
हे सञ्जया, अशा प्रकारे बहुगुणी सैन्य, अशा प्रकारे नीट तपासलेले बल, अशा प्रकारे नियमानुसार व्यूहात रचलेले आणि अशा प्रकारे फार मोठे आहे.
7.114.2
नित्यं पूजितमस्माभिरभिकामं च नः सदा ।
प्रौढमत्यद्भुताकारं पुरस्ताद्दृष्टविक्रमम् ॥ ७.११४.२ ॥
आम्ही नेहमी याचा सन्मान केला आहे आणि हे नेहमी आम्हाला प्रिय आहे. परिपक्व, अद्भुत आकाराचे हे सैन्य पूर्वीही आपला पराक्रम दाखवले आहे.
7.114.3
नातिवृद्वमबालं च नाकृशं नातिपीवरम् ।
लघुवृत्तायतप्रायं सारगात्रमनामयम् ॥ ७.११४.३ ॥
फार वृद्ध नाही, बालकही नाही; कृश नाही, फार स्थूलही नाही; बहुधा हलके, गोल व लांब अवयव असलेला; सुदृढ शरीराचा आणि निरोगी.
7.114.4
आत्तसन्नाहसञ्छन्नं बहुशस्त्रपरिच्छदम् ।
शस्त्रग्रहणविद्यासु बह्वीषु परिनिष्ठितम् ॥ ७.११४.४ ॥
चिलखत घातलेला, अनेक शस्त्रे व साहित्य असलेला, शस्त्रधारणाच्या अनेक विद्यांमध्ये निपुण.
7.114.5
आरोहे पर्यवस्कन्दे सरणे सान्तरप्लुते ।
सम्यक्प्रहरणे याने व्यपयाने च कोविदम् ॥ ७.११४.५ ॥
चढण्यात, उतरून हल्ला करण्यात, हालचालीत, अंतर उडी मारण्यात, योग्य प्रहारात, वाहनांत आणि माघार घेण्यात कुशल.
7.114.6
नागेष्वश्वेषु बहुशो रथेषु च परीक्षितम् ।
चर्मनिस्त्रिंशयुद्धे च नियुद्धे च विशारदम्।
परीक्ष्य च यथान्यायं वेतनेनोपपादितम् ॥ ७.११४.६ ॥
हत्ती, घोडे, रथ यांवर अनेक प्रकारे परीक्षिलेला; ढाल-तलवार युद्धात व मल्लयुद्धात निपुण. नियमानुसार परीक्षा घेऊन वेतन देऊन नेमलेला.
7.114.7
न गोष्ठ्या नोपकारेण न सम्बन्धनिमित्ततः ।
नानाहूतं नाप्यभृतं मम सैन्यं बभूव ह ॥ ७.११४.७ ॥
माझे सैन्य सहवासाने, उपकाराने किंवा नातेसंबंधामुळे नव्हते; ते बोलावलेलेही नव्हते आणि वेतनावर घेतलेलेही नव्हते.
7.114.8
कुलीनार्यजनोपेतं तुष्टपुष्टमनुद्धतम् ।
कृतमानोपचारं च यशस्वि च मनस्वि च ॥ ७.११४.८ ॥
ते सैन्य कुलीन व आर्य जनांनी युक्त, संतुष्ट व पुष्ट, नम्र, मान व सत्कार प्राप्त, यशस्वी आणि मनस्वी होते.
7.114.9
सचिवैश्चापरैर्मुख्यैर्बहुभिः पुण्यकर्मभिः ।
लोकपालोपमैस्तात पालितं नरसत्तमैः ॥ ७.११४.९ ॥
हे तात, ते सैन्य सचिव व इतर प्रमुख, पुण्यकर्मी अनेकांनी, लोकपालांसारख्या नरश्रेष्ठांनी रक्षिलेले होते.
7.114.10
बहुभिः पार्थिवैर्गुप्तमस्मत्प्रियचिकीर्षुभिः ।
अस्मानभिसृतैः कामात्सबलैः सपदानुगैः ॥ ७.११४.१० ॥
आमचे प्रिय करण्याच्या इच्छेने अनेक राजांनी रक्षिलेले होते, जे सैन्य, पायदळ व अनुचरांसह कामनेने आमच्याकडे आले होते.
7.114.11
महोदधिमिवापूर्णमापगाभिः समन्ततः ।
अपक्षैः पक्षिसङ्काशै रथैरश्वैश्च संवृतम् ॥ ७.११४.११ ॥
महासागर सर्व बाजूंनी नद्यांनी भरलेला असतो तसे ते सैन्य पंख नसूनही पक्ष्यांसारखे दिसणाऱ्या रथ व घोड्यांनी वेढलेले होते.
7.114.12
प्रभिन्नकरटैश्चैव द्विरदैरावृतं महत् ।
यदहन्यत मे सैन्यं किमन्यद्भागधेयतः ॥ ७.११४.१२ ॥
मदोन्मत्त हत्तींनी वेढलेले ते मोठे सैन्य नष्ट झाले; नशिबाशिवाय दुसरे काय कारण असू शकते?
7.114.13
योधाक्षय्यजलं भीमं वाहनोर्मितरङ्गिणम् ।
क्षेपण्यसिगदाशक्तिशरप्रासझषाकुलम् ॥ ७.११४.१३ ॥
योद्धेच ज्याचे अक्षय जल, भयंकर, रथ व अश्व हेच ज्याच्या लाटा, फेकलेल्या गदा, तलवारी, शक्ती, बाण व भाले हेच मासे यांनी भरलेला.
7.114.14
ध्वजभूषणसम्बाधरत्नोपलसुसञ्चितम् ।
वाहनैरभिधावद्भिर्वायुवेगविकम्पितम् ॥ ७.११४.१४ ॥
ध्वज व अलंकारांनी दाटलेले, रत्नसदृश दगडांनी घनदाट, धावणाऱ्या वाहनांनी, वाऱ्याच्या वेगाने कंपित.
7.114.15
द्रोणगम्भीरपातालं कृतवर्ममहाहदम् ।
जलसन्धमहाग्राहं कर्मचन्द्रोदयोद्धतम् ॥ ७.११४.१५ ॥
द्रोण हे ज्याचे खोल पाताळ, कृतवर्मा हे महासरोवर, जलसंध हा महाकर, कर्मचंद्राच्या उदयाने उफाळलेला.
7.114.16
गते सैन्यार्णवं भित्त्वा तरसा पाण्डवर्षभे ।
सञ्जयैकरथेनैव युयुधाने च मामकम् ॥ ७.११४.१६ ॥
पांडवांमध्ये वृषभ असलेला तो सैन्यसागर वेगाने भेदून गेला, आणि सञ्जयाच्या एकाच रथासह युयुधानही गेला; आणि माझे सैन्य.
7.114.17
तत्र शेषं न पश्यामि प्रविष्टे सव्यसाचिनि ।
सात्वते च रथोदारे मम सैन्यस्य सञ्जय ॥ ७.११४.१७ ॥
तेथे सव्यसाची प्रविष्ट झाल्यावर, उदार रथी सात्यकीही प्रविष्ट झाल्यावर, हे सञ्जया, माझ्या सैन्यात उरलेले मला दिसत नाही.
7.114.18
तौ तत्र समतिक्रान्तौ दृष्ट्वाऽतीव तरस्विनौ ।
सिन्धुराजं तु सम्प्रेक्ष्य गाण्डीवस्य च गोचरम् ॥ ७.११४.१८ ॥
तेथे ते दोघे अत्यंत वेगवान वीर पुढे गेलेले पाहून, आणि सिंधुराजाला गांडीवाच्या टप्प्यात पाहून.
7.114.19
किं नु वा कुरवः कृत्यं विदधुः कालचोदिताः ।
दारुणैकायनेऽकाले कथं वा प्रतिपेदिरे ॥ ७.११४.१९ ॥
काळाने प्रेरित झालेल्या कुरूंनी कोणते कर्तव्य केले? त्या भयानक अंतिम मार्गात, अकाली, ते कसे प्रवृत्त झाले?
7.114.20
ग्रस्तान्हि कौरवान्मन्ये मृत्युना तात सङ्गतान् ।
विक्रमोऽपि रणे तेषां न तथा दृश्यते हि वै ॥ ७.११४.२० ॥
हे तात, मृत्यूने ग्रासलेले आणि एकत्र जमलेले कौरव मला दिसत आहेत. रणांगणात त्यांचा पराक्रमही तसा दिसत नाही.
7.114.21
अक्षतौ संयुगे तत्र प्रविष्टौ कृष्णपाण्डवौ ।
न च वारयिता कश्चित्तयोरस्तीह सञ्जय ॥ ७.११४.२१ ॥
हे सञ्जया, युद्धात तेथे प्रवेश केलेले कृष्ण व पाण्डव अक्षत आहेत; आणि इथे त्या दोघांना अडवणारा कोणी नाही.
7.114.22
भृताश्च बहवो योधाः परीक्ष्यैव महारथाः ।
वेतनेन यथायोगं प्रियवादेन चापरे ॥ ७.११४.२२ ॥
परीक्षा करून नेमलेले अनेक योद्धे आणि महारथी आहेत; वेतनानुसार यथायोग्य, आणि इतर प्रियवचनांनीही.
7.114.23
असत्कारभृतस्तात मम सैन्ये न विद्यते ।
कर्मणा ह्यनुरूपेण लभ्यते भक्तवेतनम् ॥ ७.११४.२३ ॥
हे तात, माझ्या सैन्यात सन्मानाविना नेमलेले कोणी नाहीत; कारण कर्मानुसारच अन्न व वेतन मिळते.
7.114.24
न च योधोऽभवत्कश्चिन्मम सैन्ये तु सञ्जय ।
अल्पदानभृतस्तात तथा चाभृतको नरः ॥ ७.११४.२४ ॥
हे सञ्जया, माझ्या सैन्यात एकही योद्धा नव्हता; हे तात, अल्प दानावर पोसलेला, आणि तसाच वेतनरहित माणूसही.
7.114.25
पूजितो हि यथाशक्त्या दानमानासनैर्मया ।
तथा पुत्रैश्च मे तात ज्ञातिभिश्च सबान्धवैः ॥ ७.११४.२५ ॥
हे तात, मी यथाशक्ती दान, मान आणि आसनांनी त्यांचा सत्कार केला होता; माझ्या पुत्रांनी, ज्ञातींनी आणि बांधवांनीही तसेच केले.
7.114.26
ते च प्राप्यैव सङ्ग्रामे निर्जिताः सव्यसाचिना ।
शैनेयेन परामृष्टाः किमन्यद्भागधेयतः ॥ ७.११४.२६ ॥
ते युद्धात सव्यसाची (अर्जुन) यांच्याकडून पराभूत झाले आणि शैनेय (सात्यकी) यांनी प्रहार करून मारले; प्रारब्धाशिवाय दुसरे कारण काय?
7.114.27
रक्ष्यते यश्च सङ्ग्रामे ये च सञ्जय रक्षिणः ।
एकः साधारणः पन्थार रक्ष्यस्य सह रक्षिभिः ॥ ७.११४.२७ ॥
हे संजया, युद्धात जो रक्षिला जातो आणि जे रक्षक आहेत — रक्षिलेल्या आणि रक्षकांचा मार्ग एकच, सामायिक आहे.
7.114.28
अर्जुनं समरे दृष्ट्वा सैन्धवस्याग्रतः स्थितम् ।
पुत्रो मम भृशं मूढः किं कार्यं प्रत्यपद्यत ॥ ७.११४.२८ ॥
युद्धात सैंधवाच्या (जयद्रथाच्या) पुढे उभ्या असलेल्या अर्जुनाला पाहून माझा पुत्र अत्यंत मूर्ख होऊन कोणते कार्य हाती घेता झाला?
7.114.29
सात्यकिं च रणे दृष्ट्वा प्रविशन्तमभीतवत् ।
किं नु दुर्योधनः कृत्यं प्राप्तकालममन्यत ॥ ७.११४.२९ ॥
युद्धात सात्यकी निर्भयपणे प्रवेश करत असलेला पाहून दुर्योधनाने योग्य वेळी कोणते कर्तव्य ठरवले?
7.114.30
सर्वशस्त्रातिगौ सेनां प्रविष्टौ रथिसत्तमौ ।
दृष्ट्वा कां वै धृतिं युद्धे प्रत्यपद्यन्त मामकाः ॥ ७.११४.३० ॥
सर्व शस्त्रांत श्रेष्ठ, रथिकांत उत्तम अशा दोघांना सैन्यात प्रवेश करताना पाहून माझ्या पक्षाने युद्धात कोणता धैर्य धारण केला?
7.114.31
दृष्ट्वा कृष्णं तु दाशार्हमर्जुनार्थे व्यवस्थितम् ।
शिनीनामृषभं चैव मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ ७.११४.३१ ॥
अर्जुनासाठी उभ्या असलेल्या दाशार्ह कृष्णाला आणि शिनींमधील वृषभाला पाहून माझे पुत्र शोक करीत असतील असे मला वाटते.
7.114.32
दृष्टा सेनां व्यतिक्रान्तां सात्वतेनार्जुनेन च ।
पलायमानांश्च कुरून्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ ७.११४.३२ ॥
सात्वत आणि अर्जुन यांनी विस्कळीत केलेली सेना आणि पळणारे कुरू पाहून माझे पुत्र शोक करीत असतील असे मला वाटते.
7.114.33
विद्रुतान्रथिनो दृष्ट्वा निरुत्साहान्द्विषज्जये ।
पलायनकृतोत्साहान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ ७.११४.३३ ॥
शत्रूवर विजय मिळविण्यात उत्साह गमावलेले, पळणारे रथी पाहून, आणि पळण्यातच उत्साह दाखवणारे पाहून माझे पुत्र शोक करीत असतील असे मला वाटते.
7.114.34
शून्यान्कृतान्रथोपस्थान्सात्वतेनार्जुनेन च ।
हतांश्च योधान्संदृश्य मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ ७.११४.३४ ॥
सात्वत आणि अर्जुन यांनी रिकाम्या केलेल्या रथासनांना आणि मारल्या गेलेल्या योद्ध्यांना पाहून माझे पुत्र शोक करीत असतील असे मला वाटते.
7.114.35
व्यश्वनागरथान्दृष्ट्वा तत्र वीरान्सहृस्रशः ।
धावमानान्रणे व्यग्रामन्यन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ ७.११४.३५ ॥
घोडे, हत्ती आणि रथ नसलेले, युद्धात गोंधळलेले, धावणारे हजारो वीर पाहून माझे इतर पुत्र शोक करीत असतील असे मला वाटते.
7.114.36
महानागान्विद्रवतो दृष्ट्वाऽर्जुनशराहतान् ।
पतितान्पततश्चान्यान्मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ ७.११४.३६ ॥
अर्जुनाच्या बाणांनी घायाळ होऊन पळणारे महाहत्ती, पडलेले आणि पडणारे इतर पाहून माझे पुत्र शोक करीत असतील असे मला वाटते.
7.114.37
विहीनांश्च कृतानश्वान्विरथांश्च कृतान्नरान् ।
तत्र सात्यकिपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ ७.११४.३७ ॥
सात्यकी आणि पार्थ यांच्याकडून तेथे घोडे नष्ट झालेले आणि रथहीन होऊन मारले गेलेले लोक पाहून माझे पुत्र शोक करत असतील, असे मला वाटते.
7.114.38
हयौघान्निहतान्दृष्ट्वा द्रवमाणांस्ततस्ततः ।
रणे माधवपार्थाभ्यां मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ ७.११४.३८ ॥
युद्धात माधव आणि पार्थ यांच्याकडून घोड्यांचे समूह मारले गेलेले आणि इकडे-तिकडे पळणारे पाहून माझे पुत्र शोक करत असतील, असे मला वाटते.
7.114.39
पत्तिसङ्घान्रणे दृष्ट्वा धावमानांश्च सर्वशः ।
निराशा विजये सर्वे मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ ७.११४.३९ ॥
युद्धात पायदळाचे समूह चोहीकडे पळताना पाहून विजयाची आशा सोडलेले माझे सर्व पुत्र शोक करत असतील, असे मला वाटते.
7.114.40
द्रोणस्य समतिक्रान्तावनीकमपराजितौ ।
क्षणेन दृष्ट्वा तौ वीरौ मन्ये शोचन्ति पुत्रकाः ॥ ७.११४.४० ॥
द्रोणाचे सैन्य क्षणार्धात ओलांडून गेलेल्या त्या अपराजित वीरांना पाहून माझे पुत्र शोक करत असतील, असे मला वाटते.
7.114.41
सम्मूढोऽस्मि भृशं तात श्रुत्वा कृष्णधनञ्जयौ ।
प्रविष्टौ मामकं सैन्यं सात्वतेन सहाच्युतौ ॥ ७.११४.४१ ॥
हे तात, कृष्ण आणि धनंजय सात्वत (सात्यकी) यांच्यासह माझ्या सैन्यात प्रविष्ट झाले हे ऐकून मी अत्यंत गोंधळलो आहे.
7.114.42
तस्मिन्प्रविष्टे पृतनां शिनीनां प्रवरे रथे ।
भोजानीकं व्यतिक्रान्ते किमकुर्वत कौरवाः ॥ ७.११४.४२ ॥
शिनींच्या सैन्यातील श्रेष्ठ रथी प्रविष्ट होऊन भोजांचे सैन्य ओलांडून गेल्यावर कौरवांनी काय केले?
7.114.43
तथा द्रोणेन समरे निगृहीतेषु पाण्डुषु ।
कथं युद्धमभूत्तत्र तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ७.११४.४३ ॥
युद्धात द्रोणाने पांडवांना रोखले असता तेथे युद्ध कसे झाले? हे संजया, ते मला सांग.
7.114.44
द्रोणो हि बलवान्श्रेष्ठः कृतास्त्रो युद्धदुर्मदः ।
पाञ्चालास्तं महेष्वासं प्रत्ययुध्यन्कथं रणे ॥ ७.११४.४४ ॥
द्रोण बलवान, श्रेष्ठ, शस्त्रनिपुण आणि युद्धात उन्मत्त होते; पांचाळांनी त्या महाधनुर्धराशी रणांगणात कसे युद्ध केले?
7.114.45
बद्धवैरास्ततो द्रोणे धनञ्जयजयैषिणः ।
भारद्वाजसुतस्तेषु दृढवैरो महारथः ॥ ७.११४.४५ ॥
तेव्हा द्रोणाशी वैर बांधलेले, धनंजयाच्या विजयाची इच्छा करणारे; त्यांच्यात दृढ वैर असलेला महारथी भारद्वाजपुत्र.
7.114.46
अर्जुनश्चापि यच्चक्रे सिन्धुराजवधं प्रति ।
तन्मे सर्वं समाचक्ष्व कुशलो ह्यसि सञ्जय ॥ ७.११४.४६ ॥
अर्जुनाने सिंधुराजाच्या वधासंबंधी जे काही केले, ते सर्व मला नीट सांग; संजया, तू कुशल आहेस.
7.114.47
आत्मापराधात्सम्भूतं व्यसनं भरतर्षभ ।
प्राप्य प्राकृतवद्वीर न त्वं शोचितुमर्हसि ॥ ७.११४.४७ ॥
हे भरतर्षभा, स्वतःच्या अपराधामुळे ओढवलेल्या संकटात सापडून, हे वीरा, सामान्य माणसासारखे तुला शोक करणे योग्य नाही.
7.114.48
पुरा यदुच्यसे प्राज्ञैः सुहृद्भिर्विदुरादिभिः ।
मा हार्षीः पाण्डवान्राजन्निति तन्न त्वया श्रुतम् ॥ ७.११४.४८ ॥
हे राजा, पूर्वी विदुरादी शहाण्या सुहृदांनी 'पांडवांचे राज्य हिरावून घेऊ नकोस' असे जे सांगितले होते, ते तू ऐकले नाहीस.
7.114.49
सुहृदां हितकामानां वाक्यं यो न शृणोति ह ।
स महद्व्यसनं प्राप्य शोचते वै यथा भवान् ॥ ७.११४.४९ ॥
हितकारी सुहृदांचे वचन जो ऐकत नाही, तो मोठ्या संकटात सापडून आपल्याप्रमाणेच शोक करतो.
7.114.50
याचितोऽसि पुरा राजन्दाशार्हेण शमं प्रति ।
न च तं लब्धवान्कामं त्वत्तः कृष्णो महायशाः ॥ ७.११४.५० ॥
राजा, पूर्वी दाशार्हाने (कृष्णाने) शांतीसाठी आपणास विनंती केली होती; परंतु महायशस्वी कृष्णाला आपल्याकडून ती इच्छा प्राप्त झाली नाही.
7.114.51
तव निर्गुणतां ज्ञात्वा पक्षपातं सुतेषु च ।
द्वैधीभावं तथा धर्मे पाण्डवेषु च मत्सरम् ॥ ७.११४.५१ ॥
आपली निर्गुणता, पुत्रांविषयीचा पक्षपात, धर्माबाबतची द्विधा वृत्ती आणि पांडवांविषयीचा मत्सर जाणून (मी बोलत आहे).
7.114.52
तव जिह्ममभिप्रायं विदित्वा पाण्डवान्प्रति ।
आर्तप्रलापांश्च बहून्मनुजाधिप सत्तम ॥ ७.११४.५२ ॥
पांडवांविषयीचा आपला वक्र अभिप्राय जाणून, हे मनुजाधिपा, हे श्रेष्ठा, आपले अनेक आर्त विलाप (मी जाणतो).
7.114.53
सर्वलोकस्य तत्त्वज्ञः सर्वलोकेश्वरः प्रभुः ।
वासुदेवस्ततो युद्धं कुरूणामकरोन्महत् ॥ ७.११४.५३ ॥
सर्व लोकांचे तत्त्व जाणणारे, सर्व लोकांचे ईश्वर, प्रभू वासुदेव यांनी तेव्हा कुरूंमध्ये महायुद्ध घडवले.
7.114.54
आत्मापराधात्सुमहान्प्राप्तस्ते विपुलः क्षयः ।
नैनं दुर्योधने दोषं कर्तुमर्हसि मानद ॥ ७.११४.५४ ॥
आपल्याच अपराधामुळे आपल्यावर हा मोठा विनाश ओढवला आहे. हे मानदा, हा दोष दुर्योधनावर लादणे आपणास योग्य नाही.
7.114.55
न हि तै सुकृतं किञ्चिदादौ मध्ये च भारत ।
दृश्यते पृष्ठतश्चैव त्वन्मूलो हि पराजयः ॥ ७.११४.५५ ॥
हे भरतवंशजा, आरंभी, मध्यात किंवा नंतरही तुमचे कोणतेही पुण्यकर्म दिसत नाही; हा पराजय तुमच्यामुळेच झाला आहे.
7.114.56
तस्मादद्य स्थिरो भूत्वा ज्ञात्वा लोकस्य निर्णयम् ।
शृणु युद्धं यथावृत्तं घोरं देवासुरोपमम् ॥ ७.११४.५६ ॥
म्हणून आज स्थिर होऊन, जगाचा निर्णय जाणून, देवासुरयुद्धासारखे ते घोर युद्ध जसे घडले तसे ऐका.
7.114.57
प्रविष्टे तव सैन्यं तु शैनेये सत्यविक्रमे ।
भीमसेनमुखाः पार्थाः प्रतीयुर्वाहिनीं तव ॥ ७.११४.५७ ॥
तुमच्या सैन्यात सत्यपराक्रमी शैनेय (सात्यकी) घुसल्यावर, भीमसेन ज्यांच्या पुढे होता असे पृथेचे पुत्र तुमच्या सेनेवर चालून गेले.
7.114.58
आगच्छतस्तान्सहसा क्रुद्धरूपान्सहानुगान् ।
दधारैको रणे पाण्डून्कृतवर्मा महारथः ॥ ७.११४.५८ ॥
पांडव क्रोधित रूपात, आपल्या अनुयायांसह अचानक येत असताना, महारथी कृतवर्मा एकटाच रणांगणात त्यांना अडवून धरत होता.
7.114.59
यथोद्वृत्तं वारयते वेला वै सलिलार्णवम् ।
पाण्डुसैन्यं तथा सङ्ख्ये हार्दिक्यः समवारयत् ॥ ७.११४.५९ ॥
किनारा जसा उफाळणाऱ्या समुद्राला अडवतो, तसे युद्धात हार्दिक्याने (कृतवर्म्याने) पांडवसेनेला पूर्णपणे अडवले.
7.114.60
तत्राद्भुतमपश्याम हार्दिक्यस्य पराक्रमम् ।
यदेनं सहिताः पार्था नातिचक्रमुराहवे ॥ ७.११४.६० ॥
तेथे आम्ही हार्दिक्याचा अद्भुत पराक्रम पाहिला; पृथेचे पुत्र एकत्र येऊनही युद्धात त्याला ओलांडू शकले नाहीत.
7.114.61
ततो भीमस्त्रिभिर्विद्ध्वा कृतवर्माणमाशुगैः ।
शङ्खं दध्मौ महाबाहुर्हर्षुयन्सर्वपाण्डवान् ॥ ७.११४.६१ ॥
नंतर महाबाहू भीमाने तीन बाणांनी कृतवर्म्याला विद्ध करून शंख फुंकला आणि सर्व पांडवांना हर्षित केले.
7.114.62
सहदेवस्तु विंशत्या धर्मराजश्च पञ्चभिः ।
शतेन नकुलश्चापि हार्दिक्यं समविध्यत ॥ ७.११४.६२ ॥
सहदेवाने वीस बाणांनी, धर्मराजाने पाच बाणांनी आणि नकुलानेही शंभर बाणांनी हार्दिक्याला चांगले विद्ध केले.
7.114.63
द्रौपदेयास्त्रिसप्तत्या सप्तभिश्च घटोत्कचः ।
धृष्टद्युम्नस्त्रिभिश्चापि कृतवर्माणमार्दयत् ॥ ७.११४.६३ ॥
द्रौपदीच्या पुत्रांनी त्र्याहत्तर बाणांनी, घटोत्कचाने सात बाणांनी आणि धृष्टद्युम्नाने तीन बाणांनी कृतवर्म्याला पीडले.
7.114.64
विराटो द्रुपदश्चैव याज्ञसेनिश्च पञ्चभिः ।
शिखण्डी चैव हार्दिक्यं विद्ध्वा पञ्चभिराशुगैः ॥ ७.११४.६४ ॥
विराट आणि द्रुपद, तसेच याज्ञसेनीनेही पाच-पाच बाणांनी, आणि शिखंडीने हार्दिक्याला पाच वेगवान बाणांनी विद्ध केले.
7.114.65
पुनर्विव्याध विंशत्या सायकानां हसन्निव ।
कृतवर्मा ततो राजन्सर्वतस्तान्महारथान् ॥ ७.११४.६५ ॥
नंतर कृतवर्म्याने जणू हसत हसत वीस बाणांनी पुन्हा विद्ध केले; हे राजा, त्याने सर्व बाजूंनी त्या महारथींना पीडले.
7.114.66
एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा भीमं विव्याध सप्तभिः ।
धनुर्ध्वजं चास्य तदा रथाद्भूमावपातयत् ॥ ७.११४.६६ ॥
प्रत्येकाला पाच बाणांनी विद्ध करून त्याने भीमाला सात बाणांनी विद्ध केले; आणि तेव्हा त्याचे धनुष्य व ध्वज रथावरून जमिनीवर पाडले.
7.114.67
अथैनं छिन्नधन्वानं त्वरमाणो महारथः ।
आजघानोरसि क्रुद्धः सप्तत्या निशितैः शरैः ॥ ७.११४.६७ ॥
तेव्हा धनुष्य तुटलेल्या त्याला त्वरेने येणाऱ्या त्या महारथाने क्रोधाने सत्तर तीक्ष्ण बाणांनी छातीवर प्रहार केला.
7.114.68
स गाढविद्धो बलवान्हार्दिक्यस्य शरोत्तमैः ।
चचाल रथमध्यस्थः क्षितिकम्पे यथाऽचलः ॥ ७.११४.६८ ॥
हार्दिक्याच्या उत्तम बाणांनी खोल घायाळ झालेला तो बलवान रथाच्या मध्यभागी उभा असता भूकंपात पर्वत कंपावा तसा कंपित झाला.
7.114.69
भीमसेनं तथा दृष्ट्वा धर्मराजपुरोगमाः ।
विसृजन्तः शरान्राजन्कृतवर्माणमार्दयन् ॥ ७.११४.६९ ॥
हे राजा, भीमसेनाची ती अवस्था पाहून धर्मराज युधिष्ठिरास पुढे ठेवणारे वीर बाणांचा वर्षाव करीत कृतवर्म्याला पीडा देऊ लागले.
7.114.70
तं तथा कोष्ठकीकृत्य रथवंशेन मारिष ।
विव्यधुः सायकैर्हृष्टा रक्षार्थं मारुतेर्मृधे ॥ ७.११४.७० ॥
हे माननीय, त्याला असे रथांच्या रांगेने कोठारासारखे वेढून मारुतीच्या (भीमाच्या) रक्षणासाठी आनंदाने युद्धात बाणांनी विद्ध केले.
7.114.71
प्रतिलभ्य ततः संज्ञां भीमसेनो महाबलः ।
शक्तिं जग्राह समरे हेमदण्डामयस्मायीम् ॥ ७.११४.७१ ॥
नंतर शुद्धीवर आलेल्या महाबली भीमसेनाने युद्धात सोन्याच्या दांड्याची लोखंडी शक्ती (भाला) हाती घेतली.
7.114.72
चिक्षेप च रथात्तूर्णं कृतवर्मरथं प्रति ।
सा भीमभुजनिर्मुक्ता निर्मुक्तोरगसन्निभा ॥ ७.११४.७२ ॥
आणि रथावरून त्वरेने कृतवर्म्याच्या रथाकडे ती फेकली; भीमाच्या बाहूतून सुटलेली ती मुक्त सर्पासारखी होती.
7.114.73
कृतवर्माणमभितः प्रजज्वाल सुदारुणा ।
तामापतन्तीं सहसा युगान्ताग्निसमप्रभाम् ॥ ७.११४.७३ ॥
ती अत्यंत भयानक शक्ती कृतवर्म्याभोवती सहसा प्रज्वलित झाली. युगान्ताग्नीसारख्या प्रभेने वेगाने येत असलेल्या त्या शक्तीला
7.114.74
द्वाभ्यां शराभ्यां हार्दिक्यो निजघान द्विधा तदा ।
सा छिन्ना पतिता भूमौ शक्तिः कनकभूषणा ॥ ७.११४.७४ ॥
तेव्हा हार्दिक्याने दोन बाणांनी ती दोन तुकडे करून टाकली. सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेली ती शक्ती तुटून भूमीवर पडली.
7.114.75
द्योतयन्ती दिशो राजन्महोल्केव नभश्च्युता ।
शक्तिं विनिहतां दृष्ट्वा भीमश्चुक्रोध वै भृशम् ॥ ७.११४.७५ ॥
हे राजा, आकाशातून कोसळलेल्या महाउल्केप्रमाणे दिशा प्रकाशित करणारी ती शक्ती नष्ट झालेली पाहून भीम अत्यंत क्रोधित झाला.
7.114.76
ततोऽन्यद्धनुरादाय वेगवत्सुमहास्वनम् ।
भीमसेनो रणे क्रुद्धो हार्दिक्यं समवारयत् ॥ ७.११४.७६ ॥
मग भीमसेनाने वेगवान आणि अत्यंत मोठा आवाज करणारे दुसरे धनुष्य घेऊन रणात क्रोधाने हार्दिक्याला अडवले.
7.114.77
अथैनं पञ्चभिर्बाणैराजघान स्तनान्तरे ।
भीमो भीमबलो राजंस्तव दुर्मन्त्रितेन च ॥ ७.११४.७७ ॥
मग भयंकर बलवान भीमाने पाच बाणांनी त्याच्या छातीवर प्रहार केला. हे राजा, तुमच्या दुष्ट सल्ल्यामुळेच हे सर्व घडले.
7.114.78
भोजस्तु क्षतसर्वाङ्गो भीमसेनेन मारिष ।
रक्ताशोक इवोत्फुल्लो व्यभ्राजत रणाजिरे ॥ ७.११४.७८ ॥
हे माननीया, भीमसेनाने सर्वांगी जखमी झालेला भोज (कृतवर्मा) रणभूमीत फुललेल्या लाल अशोकाप्रमाणे शोभू लागला.
7.114.79
ततः क्रुद्धस्त्रिभिर्बाणैर्भीमसेनं हसन्निव ।
अभिहत्य दृढं युद्धे तान्सर्वान्प्रत्यविध्यत ॥ ७.११४.७९ ॥
तेव्हा क्रोधित होऊन त्याने तीन बाणांनी भीमसेनाला जणू हसत हसत आघात केला आणि युद्धात दृढपणे त्या सर्वांना प्रतिबाण मारले.
7.114.80
त्रिभिस्त्रिभिर्महेष्वासो यतमानान्महारथान् ।
तेऽपि तं प्रत्यविध्यन्त सप्तभिः सप्तभिः शरैः ॥ ७.११४.८० ॥
प्रयत्न करणाऱ्या त्या महान धनुर्धर महारथींनी तीन-तीन बाणांनी, आणि त्यांनीही त्याला सात-सात बाणांनी प्रतिबाण मारले.
7.114.81
शिखण्डिनस्ततः क्रुद्धः क्षुरप्रेण महारथः ।
धनुश्चिच्छेद सामरे प्रहसन्निव सात्वतः ॥ ७.११४.८१ ॥
तेव्हा क्रोधित झालेल्या महारथी सात्वताने क्षुरप्र बाणाने युद्धात शिखंडीचे धनुष्य हसत हसत तोडले.
7.114.82
शिखण्डी तु ततः क्रुद्धश्छिन्ने धनुषि सत्वरः ।
असिं जग्राह समरे शतचन्द्रं च भास्वरम् ॥ ७.११४.८२ ॥
पण तेव्हा क्रोधित शिखंडीने धनुष्य तुटल्यावर त्वरेने युद्धात चमकणारी शतचंद्र नावाची तलवार हाती घेतली.
7.114.83
भ्रामयित्वा महच्चर्म चामीकरविभूषितम् ।
तमसिं प्रेषयामात कृतवर्मरथं प्रति ॥ ७.११४.८३ ॥
सोन्याने सजवलेली मोठी ढाल फिरवून त्याने ती तलवार कृतवर्म्याच्या रथाच्या दिशेने फेकली.
7.114.84
स तस्य सशरं चापं छित्त्वा राजन्महानसिः ।
अभ्यगाद्धरणीं राजंश्च्युतं ज्योतिरिवाम्बरात् ॥ ७.११४.८४ ॥
ती महान तलवार त्याचे बाणासह धनुष्य तोडून, हे राजा, आकाशातून पडणाऱ्या तेजाप्रमाणे पृथ्वीकडे गेली.
7.114.85
एतस्मिन्नेव काले तु त्वरमाणं महारथाः ।
विव्यधुः सायकैर्गाढं कृतवर्माणमाहवे ॥ ७.११४.८५ ॥
त्याच वेळी महारथी वेगाने पुढे येणाऱ्या कृतवर्म्यावर युद्धात बाणांनी खोल प्रहार केले.
7.114.86
अथान्यद्धनुरादाय त्यक्त्वा तच्च महद्धनुः ।
विशीर्णं भरतश्रेष्ठ हार्दिक्यः परवीरहा ॥ ७.११४.८६ ॥
हे भरतश्रेष्ठा, मग ते तुटलेले महाधनुष्य टाकून दुसरे धनुष्य घेऊन शत्रुवीरांचा वध करणारा हार्दिक्य...
7.114.87
विव्याध पाण्डवान्युद्धे त्रिभिस्त्रिभिरजिह्मगैः ।
शिखण्डिनं च विव्याध त्रिभिः पञ्चभिरेव च ॥ ७.११४.८७ ॥
युद्धात त्याने पांडवांना प्रत्येकी तीन सरळ जाणाऱ्या बाणांनी विंधले; शिखंडीला तीन आणि पाच बाणांनी विंधले.
7.114.88
धनुरन्यत्समादाय शिखण्डी तु महायशाः ।
अवारयत्कूर्मनखैराशुगैर्हृदिकात्मजम् ॥ ७.११४.८८ ॥
दुसरे धनुष्य घेऊन महायशस्वी शिखंडीने कासवाच्या नखासारख्या वेगवान बाणांनी हार्दिक्याच्या पुत्राला अडवले.
7.114.89
ततः क्रुद्धो रणे राजन्हृदिकस्यात्मसम्भवः ।
अभिदुद्राव वेगेन याज्ञसेनिं महारथम् ॥ ७.११४.८९ ॥
तेव्हा हे राजा, युद्धात संतापलेला हृदिकाचा पुत्र वेगाने महारथी याज्ञसेनीवर धावून गेला.
7.114.90
भीष्मस्य समरे राजन्मृत्योर्हेतुं महात्मनः ।
विदर्शयन्बलं शूरः शार्दूल इव कुञ्जरम् ॥ ७.११४.९० ॥
हे राजा, युद्धात भीष्माच्या मृत्यूचे कारण असलेल्या महात्म्याचे बळ दाखवत तो शूर हत्तीवर झेपावणाऱ्या वाघासारखा होता.
7.114.91
तौ दिशागजसङ्काशौ ज्वलिताविव पावकौ ।
समापेततुरन्योन्यं शरसङ्घैररिन्दमौ ॥ ७.११४.९१ ॥
दिग्गजांसारखे ते दोघे, पेटलेल्या अग्नींप्रमाणे, शत्रूंचे दमन करणारे, बाणांच्या समूहांनी एकमेकांवर तुटून पडले.
7.114.92
विधुन्वानौ धनुःश्रेष्ठे सन्दधानौ च सायकान् ।
विसृजन्तौ च शतशो गभस्तीनिव भास्करौ ॥ ७.११४.९२ ॥
श्रेष्ठ धनुष्ये हलवत, बाण सांधत, शेकडो बाण सोडत ते दोघे किरणे फेकणाऱ्या दोन सूर्यांसारखे होते.
7.114.93
तापयन्तौ शरैस्तीक्ष्णैरन्योन्यं तौ महारथौ ।
युगान्तप्रतिमौ वीरौ रेजतुर्भास्कराविव ॥ ७.११४.९३ ॥
तीक्ष्ण बाणांनी एकमेकांना तापवत, युगान्ताप्रमाणे ते दोन महारथी वीर सूर्यांसारखे तेजाने चमकत होते.
7.114.94
कृतवर्मा च समरे याज्ञसेनिं महारथम् ।
विद्ध्वेषुभिस्त्रिसप्तत्या पुनर्विव्याध सप्तभिः ॥ ७.११४.९४ ॥
युद्धात कृतवर्म्याने महारथी याज्ञसेनीला त्र्याहत्तर बाणांनी विंधले आणि पुन्हा सात बाणांनी आणखी विंधले.
7.114.95
स गाढविद्धो व्यथितो रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं मूर्च्छयाऽभिपरिप्लुतः ॥ ७.११४.९५ ॥
खोल जखमी आणि व्यथित झालेला तो, बाणासह धनुष्य टाकून रथाच्या बैठकीवर बसला; मूर्च्छेने पूर्णपणे व्यापला गेला.
7.114.96
तं विषण्णं रणे दृष्ट्वा तावकाः पुरुषर्षभ ।
हार्दिक्यं पूजयामासुर्वासांस्यादुधुवुश्च ह ॥ ७.११४.९६ ॥
हे पुरुषश्रेष्ठा! रणात त्याला खिन्न पाहून तुमच्या योद्ध्यांनी हार्दिक्याचा (कृतवर्म्याचा) सन्मान केला आणि वस्त्रे हलवली.
7.114.97
शिखण्डिनं तथा ज्ञात्वा हार्दिक्यशरपीडितम् ।
अपोवाह रणाद्यन्ता त्वरमाणो महारथम् ॥ ७.११४.९७ ॥
हार्दिक्याच्या बाणांनी पीडित झालेल्या शिखंडीला ओळखून सारथी त्वरेने त्या महारथीला रणातून दूर घेऊन गेला.
7.114.98
सादितं तु रथोपस्थे दृष्ट्वा पार्थाः शिखण्डिनम् ।
परिवव्रू रथैस्तूर्णं कृतवर्माणमाहवे ॥ ७.११४.९८ ॥
रथाच्या तळाशी पडलेल्या शिखंडीला पाहून पार्थांनी त्वरेने रथांनी युद्धात कृतवर्म्याला वेढले.
7.114.99
तत्राद्भुतं परं चक्रे कृतवर्मा महारथः ।
यदेकः समरे पार्थान्वारयामास सानुगान् ॥ ७.११४.९९ ॥
तेथे महारथी कृतवर्म्याने एक अद्भुत पराक्रम केला; एकट्यानेच युद्धात अनुचरांसह पार्थांना रोखून धरले.
7.114.100
पार्थाञ्जित्वाऽजयच्चेदीन्पाञ्चालान्सृञ्जयानपि ।
केकयांश्च महावीर्यान्कृतवर्मा महारथः ॥ ७.११४.१०० ॥
पार्थांना जिंकून महारथी कृतवर्म्याने चेदी, पांचाल, सृंजय यांनाही जिंकले; महापराक्रमी केकयांनाही जिंकले.
7.114.101
ते वध्यमानाः समरे हार्दिक्येन स्म पाण्डवाः ।
इतश्चेतश्च धावन्तो नैव चक्रुर्धृतिं रणे ॥ ७.११४.१०१ ॥
हार्दिक्याच्या प्रहारांनी युद्धात मारले जात असलेले पांडव इकडे-तिकडे धावत, रणात धैर्य धरू शकले नाहीत.
7.114.102
जित्वा पाण्डुसुतान्युद्धे भीमसेनपुरोगमान् ।
हार्दिक्यः समरेऽतिष्ठद्विधूम इव पावकः ॥ ७.११४.१०२ ॥
भीमसेनाला पुढे ठेवणाऱ्या पांडुपुत्रांना युद्धात जिंकून हार्दिक्य धूररहित अग्नीप्रमाणे समरात उभा राहिला.
7.114.103
ते द्राव्यमाणाः समरे हार्दिक्येन महारथाः ।
विमुखाः समपद्यन्त शरवृष्टिभिरार्दिताः ॥ ७.११४.१०३ ॥
युद्धात हार्दिक्याने पिटाळले गेलेले ते महारथी बाणवर्षावाने पीडित होऊन पराङ्मुख झाले.