महाभारत · अध्याय 7.116
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.116.1
सात्वतस्य रणे कर्म दृष्ट्वा योद्धुं महारथाः ।
अमृष्यमाणाः संयत्ताः शैनेयं समुपाद्रवन् ॥ ७.११६.१ ॥
युद्ध में सात्यकि के कर्म को देखकर, उसे सहन न कर पाने वाले महारथी, युद्ध के लिए तैयार होकर शैनेय (सात्यकि) पर टूट पड़े।
7.116.2
ते किरन्तः शरव्रातान्सर्वे यत्ताः प्रहारिणः ।
त्वरमाणा महाराज युयुधानमयोधयन् ॥ ७.११६.२ ॥
वे सब तत्पर प्रहारक वीर बाणों की वर्षा करते हुए, हे महाराज, शीघ्रता से युयुधान (सात्यकि) से युद्ध करने लगे।
7.116.3
तं द्रोणः सप्तसप्त्या जघान निशितैः शरैः ।
दुर्मर्षणो द्वादशभिर्दुःसहो दशभिः शरैः ॥ ७.११६.३ ॥
द्रोण ने उसे सत्तहत्तर तीखे बाणों से मारा; दुर्मर्षण ने बारह से और दुःसह ने दस बाणों से।
7.116.4
विकर्णश्चापि निशितैस्त्रिंशद्भिः कङ्कपत्रिभिः ।
विव्याध मार्गणैस्तूर्णं वामपार्श्वे स्तनान्तरे ॥ ७.११६.४ ॥
विकर्ण ने भी तीस तीखे, कंक-पंखों वाले बाणों से शीघ्र ही उसके बाएँ पार्श्व में, छाती के बीच में, प्रहार किया।
7.116.5
दुर्मुखो दशभिर्बाणैस्तथा दुःशासनोऽष्टभिः ।
चित्रसेनश्च शैनेयं द्वाभ्यां विव्याध मारिष ॥ ७.११६.५ ॥
दुर्मुख ने दस बाणों से, वैसे ही दुःशासन ने आठ से, और चित्रसेन ने शैनेय को दो बाणों से, हे मारिष, बेधा।
7.116.6
दुर्योधनश्च महता शरवर्षेण माधवम् ।
अपीडयद्रमे राजञ्शूराश्चान्ये महारथाः ॥ ७.११६.६ ॥
और दुर्योधन ने महान बाण-वर्षा से माधव (कृष्ण) को पीड़ित किया। हे राजन, युद्ध में अन्य शूर महारथी भी ऐसा ही कर रहे थे।
7.116.7
सर्वतः प्रतिविद्धस्तु तव पुत्रैर्महारथैः ।
स तुद्यमानश्च तदा सर्वतः कुरुपुङ्गवैः ॥ ७.११६.७ ॥
तुम्हारे पुत्र महारथियों ने चारों ओर से उसे बींध दिया। और तब कुरुवंश के श्रेष्ठ वीरों ने चारों ओर से उसे पीड़ित किया।
7.116.8
तान्प्रत्यविध्यद्वार्ष्णेयः पृथक्पृथगजिह्मगैः ।
सात्यकिः पुण्डरीकाक्षो ह्यस्त्रेषु परिनिष्ठितः ॥ ७.११६.८ ॥
उस वृष्णिवंशी ने उन्हें एक-एक करके सीधे बाणों से प्रतिप्रहार किया। कमलनयन सात्यकि, जो अस्त्रों में पारंगत थे।
7.116.9
भारद्वाजं त्रिभिर्बाणैर्दुःसहं नवभिः शरैः ।
विकर्णं पञ्चविंशत्या चित्रसेनं च सप्तभिः ॥ ७.११६.९ ॥
भारद्वाज (द्रोण) को तीन बाणों से, दुःसह को नौ बाणों से, विकर्ण को पच्चीस से, और चित्रसेन को सात से।
7.116.10
दुर्मर्षणं द्वादशभिरष्टाभिश्च विविंशतिम् ।
सत्यव्रतं च नवभिर्विजयं दशभिः शरैः ॥ ७.११६.१० ॥
दुर्मर्षण को बारह बाणों से, विविंशति को आठ से, सत्यव्रत को नौ से, और विजय को दस बाणों से।
7.116.11
दुर्योधनं त्रिभिर्विद्ध्वा सुपुङ्खैस्तिग्मतेजनैः ।
ततो रुक्माङ्गदं चापं विधुन्वानो महारथः।
अभ्ययात्सात्यकिस्तूर्णं पुत्रं तव महारथम् ॥ ७.११६.११ ॥
दुर्योधन को तीन तीखे, सुपंखवाले बाणों से बींधकर, तब सोने के बाजूबंदवाला वह महारथी सात्यकि धनुष हिलाता हुआ शीघ्र तुम्हारे महारथी पुत्र की ओर बढ़ा।
7.116.12
राजानं सर्वलोकस्य सर्वलोकमहारथम् ।
शरैरभ्यहनद्गाढं ततो युद्धमभूत्तयोः ॥ ७.११६.१२ ॥
सभी लोकों के राजा, सभी लोकों के महारथी (दुर्योधन) को उसने बाणों से गहरा प्रहार किया। तब उन दोनों में युद्ध छिड़ गया।
7.116.13
विमुञ्चतौ शरांस्तीक्ष्णान्सन्दधानौ च सायकान् ।
अदृश्यं समरेऽन्योन्यं चक्रतुस्तौ महारथौ ॥ ७.११६.१३ ॥
दोनों महारथी तीखे बाण छोड़ते और धनुष पर बाण चढ़ाते हुए रण में एक-दूसरे को अदृश्य कर देते थे।
7.116.14
सात्यकिः कुरुराजेन निर्विद्धो बह्वशोभत ।
अस्रवद्रुधिरं भूरि स्वरसं चन्दनो यथा ॥ ७.११६.१४ ॥
कुरुराज द्वारा बिंधे जाने पर सात्यकि बहुत शोभायमान लगे; उनसे रक्त ऐसे बह रहा था जैसे चन्दन-वृक्ष से रस बहता है।
7.116.15
सात्वतेन च बाणौधैर्निर्विद्धस्तनयस्तव ।
शातकुम्भमयापीडो बभौ यूप इवोच्छ्रितः ॥ ७.११६.१५ ॥
सात्वत (सात्यकि) के बाण-समूहों से बिंधे आपके पुत्र स्वर्णमय आभूषण से ऐसे शोभायमान हुए जैसे ऊँचा खड़ा यूप शोभित होता है।
7.116.16
माधवस्तु रमे राजन्कुरुराजस्य धन्विनः ।
धनुश्चिच्छेद समरे क्षुरप्रेण हसन्निव ॥ ७.११६.१६ ॥
परन्तु हे राजन्, माधव (सात्यकि) ने युद्ध में कुरुराज धनुर्धर का धनुष क्षुरप्र बाण से मानो हँसते हुए काट दिया।
7.116.17
अथैनं छिन्नधन्वानं शरैर्बहुभिराचिनोत् ।
निर्भिन्नश्च शरैस्तेन द्विषता क्षिप्रकारिणा।
नामृष्यत रणे राजा शत्रोर्विजयलक्षणम् ॥ ७.११६.१७ ॥
फिर उस कटे धनुष वाले राजा को उसने बहुत बाणों से ढक दिया। उस शीघ्रकारी शत्रु के बाणों से बिंधे राजा रण में शत्रु के विजय-चिह्न को सहन न कर सके।
7.116.18
अथान्यद्धनुरादाय हेमपृष्ठं दुरासदम् ।
विव्याध सात्यकिं तूर्णं सायकानां शतेन ह ॥ ७.११६.१८ ॥
फिर दूसरा धनुष लेकर, जिसकी पीठ सोने से मढ़ी थी और जिसे छूना कठिन था, उसने शीघ्र ही सात्यकि को सौ बाणों से बींध दिया।
7.116.19
सोऽतिविद्धो बलवता तव पुत्रेण धन्विना ।
अमर्षवशमापन्नस्तव पुत्रमपीडयत् ॥ ७.११६.१९ ॥
बलवान् धनुर्धर तुम्हारे पुत्र द्वारा अत्यन्त विद्ध होकर वह क्रोध के वश में आ गया और तुम्हारे पुत्र को पीड़ित करने लगा।
7.116.20
पीडितं नृपतिं दृष्ट्वा तव पुत्रं महारथाः ।
सात्यकिं शरवर्षेण छादयामासुरोजसा ॥ ७.११६.२० ॥
राजा को पीड़ित देखकर तुम्हारे पुत्र के महारथी योद्धाओं ने बलपूर्वक सात्यकि को बाणों की वर्षा से ढक दिया।
7.116.21
स च्छाद्यमानो बहुभिस्तव पुत्रैर्महारथैः ।
एकैकं पञ्चभिर्विद्ध्वा पुनर्विव्याध सप्तभिः।
दुर्योधनं व त्वरितो विव्याधाष्टभिराशुगैः ॥ ७.११६.२१ ॥
बहुत से महारथी तुम्हारे पुत्रों द्वारा ढका जाकर उसने एक-एक को पाँच बाणों से बींधा, फिर सात से बींधा, और शीघ्र ही दुर्योधन को आठ तीव्रगामी बाणों से बींध दिया।
7.116.22
प्रहसंश्चास्य चिच्छेद कार्मुकं रिपुभीषणम् ।
नागं मणिमयं चैव शरैर्ध्वजमपातयत् ॥ ७.११६.२२ ॥
हँसते हुए उसने उसके शत्रुओं को भयभीत करने वाले धनुष को काट डाला, और बाणों से मणिजटित हाथी-चिह्न वाली ध्वजा को भी गिरा दिया।
7.116.23
हत्वा तु चतुरो वाहांश्चतुर्भिर्निशितैः शरैः ।
सारथिं पातयामास क्षुरप्रेण महायशाः ॥ ७.११६.२३ ॥
चार बाणों से चारों घोड़ों को मारकर उस महायशस्वी ने क्षुरप्र बाण से सारथी को गिरा दिया।
7.116.24
एतस्मिन्नन्तरे चैव कुरुराजं महारथम् ।
अवारिकच्छरैर्हृष्टो बहुभिर्मर्मभेदिभिः ॥ ७.११६.२४ ॥
इसी बीच प्रसन्न होकर उसने कुरुराज, उस महारथी, को अचूक बाणों से, बहुत से मर्मभेदी बाणों से बींध दिया।
7.116.25
स विध्यमानः समरे शैनेयस्य शरोत्तमैः ।
प्राद्रवत्सहसा राजन्पुत्रो दुर्योधनस्तव।
आप्लुतश्च ततो यानं चित्रसेनस्य धन्विनः ॥ ७.११६.२५ ॥
समरभूमि में शैनेय (सात्यकि) के श्रेष्ठ बाणों से बिंधे हुए, हे राजन, आपके पुत्र दुर्योधन सहसा भाग निकले, और फिर कूदकर धनुर्धर चित्रसेन के रथ पर चढ़ गए।
7.116.26
हाहाभूतं जगच्चासीद्दृष्ट्वा राजानमाहवे ।
ग्रस्यमानं सात्यकिना खे मोममिव राहुणा ॥ ७.११६.२६ ॥
युद्ध में राजा को सात्यकि द्वारा पकड़े जाते देखकर संसार हाहाकार से भर गया, मानो आकाश में चंद्रमा को राहु ग्रस रहा हो।
7.116.27
तं तु शब्दमथ श्रुत्वा कृतवार्मा महारथः ।
अभ्ययात्सहसा तत्र यत्रास्ते माधवः प्रभुः ॥ ७.११६.२७ ॥
वह शोर सुनकर महारथी कृतवर्मा तुरंत वहीं चल पड़े, जहाँ प्रभु माधव (कृष्ण) थे।
7.116.28
विधुन्वानो धनुः श्रेष्ठं चोदयंश्चैव वाजिनः ।
भर्त्सयन्सारथिं चाग्रे याहियाहीति सत्वरम् ॥ ७.११६.२८ ॥
श्रेष्ठ धनुष को हिलाते हुए, घोड़ों को हाँकते हुए और सारथी को पहले ही डाँटते हुए, 'चलो, चलो!' कहकर उन्होंने शीघ्रता से आगे बढ़ने को कहा।
7.116.29
तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य व्यादितास्यमिवान्तकम् ।
युयुधानो महाराज यन्तारमिदमब्रवीत् ॥ ७.११६.२९ ॥
हे महाराज, उसे अपनी ओर झपटते हुए देखकर, जैसे खुले मुख वाला यम हो, युयुधान (सात्यकि) ने अपने सारथी से यह कहा।
7.116.30
कृतवर्मा रथेनैष द्रुतमापतते शरी ।
प्रत्युद्याहि रथेनैनं प्रवरं सर्वधन्विनाम् ॥ ७.११६.३० ॥
यह कृतवर्मा रथ से तेजी से आ रहा है, यह धनुर्धर है। सभी धनुर्धरों में श्रेष्ठ इसका सामना करने के लिए अपने रथ को आगे बढ़ाओ।
7.116.31
प्रयाहि सत्वरं सूत रथेन रथसत्तमम् ।
निहनिष्यामि तं सङ्ख्ये वृष्णिवीरमरिन्दमम् ॥ ७.११६.३१ ॥
हे सारथी, शीघ्र रथ को उस श्रेष्ठ रथ की ओर चलाओ। मैं युद्ध में उस वृष्णि-वीर, शत्रुदमन को मार डालूँगा।
7.116.32
ततः प्रजविताश्वेन रथेन रथिनांवरः ।
आससाद रणे भोजं प्रतिमानं धनुष्मताम् ॥ ७.११६.३२ ॥
तब तेज़ घोड़ों वाले रथ से रथियों में श्रेष्ठ वह युद्ध में भोज के पास पहुँचा, जो धनुर्धरों में अद्वितीय था।
7.116.33
ततो गभस्तिमत्प्रख्यौ ज्वलिताविव पावकौ ।
समेयातां नरव्याघ्रौ व्याघ्राविव तरस्विनौ ॥ ७.११६.३३ ॥
तब सूर्य के समान तेजस्वी, जलती हुई दो अग्नियों जैसे दोनों नरव्याघ्र, व्याघ्रों के समान वेगवान होकर आपस में भिड़ गए।
7.116.34
कृतवर्मा तु शैनेयं षड्विंशत्या समार्पयत् ।
निशितैः सायकैस्तीक्ष्णैर्यन्तारं चास्य पञ्चभिः ॥ ७.११६.३४ ॥
कृतवर्मा ने शैनेय (सात्यकि) को छब्बीस तीखे, तेज़ बाणों से बींध दिया, और उसके सारथी को पाँच से।
7.116.35
चतुरश्चतुरो वाहांश्चतुर्भिः परमेषुभिः ।
अविध्यत्साधुदान्तान्वै सैन्धवान्सात्वतस्य हि ॥ ७.११६.३५ ॥
चार-चार उत्कृष्ट बाणों से उसने सात्यकि के चारों-चारों सुशिक्षित सैन्धव घोड़ों को बींध डाला।
7.116.36
रुक्मध्वजो रुक्मपृष्ठं महद्विष्फार्य कार्मुकम् ।
रुक्माङ्गदी रुक्मवर्मा रुक्मपुङ्खैरवारयत् ॥ ७.११६.३६ ॥
स्वर्णध्वज, स्वर्णपृष्ठ वाले अपने महान धनुष को फैलाकर, स्वर्ण बाजूबंद और स्वर्णकवच धारण किए उसने स्वर्णपंख वाले बाणों से रोक दिया।
7.116.37
ततोऽशीतिं शिनेः पौत्रः सायकान्कृतवर्मणे ।
प्राहिणोत्त्वरया युक्तो द्रष्टुकामो धनञ्जयम् ॥ ७.११६.३७ ॥
तब शिनि के पौत्र ने अर्जुन को देखने की इच्छा से शीघ्रता के साथ कृतवर्मा की ओर अस्सी बाण छोड़े।
7.116.38
सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुतापनः ।
समकम्पतः दुर्धर्षः क्षितिकम्पे यथाऽचलः ॥ ७.११६.३८ ॥
शत्रुओं को पीड़ा देने वाला वह योद्धा, बलवान शत्रु के बाणों से अत्यंत घायल होकर, भूकंप में अचल पर्वत की भाँति काँप उठा, यद्यपि वह अजेय था।
7.116.39
त्रिषष्ट्या चतुरोऽस्याश्वान्सप्तभिः सारथिं तथा ।
विव्याध निशितैस्तूर्णं सात्यकिः सत्यविक्रमः ॥ ७.११६.३९ ॥
सत्यपराक्रमी सात्यकि ने तीखे बाणों से शीघ्र ही तिरसठ से उसके चारों घोड़ों को और सात से सारथि को भी बींध डाला।
7.116.40
हताश्वसूते तु रथे स्थिताय शिनिपुङ्गवः ।
सुवर्णपुङ्खं विशिखं समादाय च सात्यकिः।
व्यसृजत्तं महाज्वालं सङ्क्रुद्धमिव पन्नगम् ॥ ७.११६.४० ॥
जब उसके घोड़े और सारथि मारे जा चुके और वह रथ पर खड़ा था, तब शिनिश्रेष्ठ सात्यकि ने स्वर्णपंखी बाण उठाकर उसे छोड़ा, जो अत्यंत प्रज्वलित और क्रोधित सर्प के समान था।
7.116.41
सोऽविध्यत्कृतवर्माणं यमदण्डोपमः शरः ।
जाम्बूनदविचित्रं च वर्म निर्भिद्य भानुमत्।
अभ्यगाद्धरणीमुग्रो रुधिरेण समुक्षितः ॥ ७.११६.४१ ॥
यमदंड के समान उस बाण ने कृतवर्मा को बींध डाला; सोने से चित्रित, दीप्तिमान कवच को भेदकर वह उग्र बाण रक्त से सिंचित होकर धरती में जा गिरा।
7.116.42
सञ्जातरुधिरश्चाजौ सात्वतेषुभिरर्दितः ।
सशरं धनुरुत्सृज्य न्यपतत्स्यन्दनोत्तमात् ॥ ७.११६.४२ ॥
युद्ध में सात्वत के बाणों से पीड़ित और रक्त से लथपथ वह, बाण सहित धनुष छोड़कर उत्तम रथ से नीचे गिर पड़ा।
7.116.43
स सिंहदंष्ट्रो जानुभ्यां पतितोऽमितविक्रमः ।
शरार्दितः सात्यकिना रथोपस्थे नरर्षभः ॥ ७.११६.४३ ॥
वह सिंह-दाढ़ वाला, अपरिमित पराक्रमी, श्रेष्ठ पुरुष, सात्यकि के बाणों से पीड़ित होकर घुटनों के बल रथ के फर्श पर गिर पड़ा।
7.116.44
सहस्रबाहुसदृशमक्षोभ्यमिव सागरम् ।
निवार्य कृतवर्माणं सात्यकिः प्रययौ ततः ॥ ७.११६.४४ ॥
सहस्रबाहु के समान, सागर की तरह अक्षोभ्य, कृतवर्मा को रोककर सात्यकि तब आगे बढ़ गया।
7.116.45
न हि तस्य शरोऽपार्थः कथञ्चिदपि पार्थिव ।
दिदृक्षुः स हि वेगेन प्रायाद्यत्र धनञ्जयः ॥ ७.११६.४५ ॥
हे राजन्, उसका कोई भी बाण किसी भी प्रकार व्यर्थ नहीं जाता था। अर्जुन को देखने की इच्छा से वह वेग से वहाँ चल पड़ा जहाँ धनञ्जय थे।
7.116.46
स शक्त्या क्षत्रियैस्तत्र निरुद्धो बलवत्तरः ।
युयुधे सात्वतो राजन्दिदृक्षुः पाण्डुनन्दनम् ॥ ७.११६.४६ ॥
वहाँ क्षत्रियों ने शक्तियों से उस अत्यन्त बलवान सात्वत को रोका, और हे राजन्, पाण्डुपुत्र को देखने की इच्छा से वह युद्ध करता रहा।
7.116.47
खङ्गशक्तिधनुःकीर्णां गजाश्वरथसङ्कुलाम् ।
प्रवर्तितोग्ररुधिरां शतशः क्षत्रियर्षभैः ॥ ७.११६.४७ ॥
तलवारों, शक्तियों और धनुषों से बिखरी हुई, हाथियों, घोड़ों और रथों से भरी हुई, जहाँ भयंकर रक्त बह रहा था—सैकड़ों क्षत्रिय-श्रेष्ठों द्वारा।
7.116.48
प्रेक्षतां सर्वसैन्यानां मध्येन शिनिपुङ्गवः ।
अभ्यगाद्वाहिनीं हित्वा वृत्रहेवासुरीं चमूम् ॥ ७.११६.४८ ॥
सभी सेनाएँ देख रही थीं, और शिनि-वंश का श्रेष्ठ वीर सेना के मध्य से होकर गया, उसे पीछे छोड़ते हुए—जैसे वृत्रहन्ता इन्द्र असुरों की सेना को पीछे छोड़ते हैं।
7.116.49
समाश्वस्य च हार्दिक्यो गृह्य चान्यन्महद्धनुः ।
तस्थौ स तत्र बलवान्वारयन्युधि पाण्डवान् ॥ ७.११६.४९ ॥
और हार्दिक्य ने आश्वस्त होकर एक और महान धनुष उठाया और वहीं खड़ा हो गया, बलवान वह युद्ध में पाण्डवों को रोकता हुआ।