Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 7.137

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.137.1

भीमसेनस्य राधेयः श्रुत्वा ज्यातलनिः स्वनम् ।
नामृष्यत यथा मत्तो गजः प्रतिगजस्वनम् ॥ ७.१३७.१ ॥

भीमसेन की प्रत्यंचा की टंकार सुनकर राधापुत्र (कर्ण) उसे सह न सका, जैसे मदमत्त हाथी दूसरे हाथी की चिंघाड़ सहन नहीं कर पाता।

7.137.2

सोपक्रम्य मुहूर्तै तु भीमसेनस्य गोचरात् ।
पुत्रांस्तव ददर्शाथ भीमसेनेन पातितान् ॥ ७.१३७.२ ॥

थोड़ी देर बाद ही उसने भीमसेन की पहुँच के भीतर आपके पुत्रों को भीमसेन द्वारा गिराया हुआ देखा।

7.137.3

तानवेक्ष्य नरश्रेष्ठ विमना दुःखितस्तदा ।
निः श्वसन्दीर्घमुष्णं च कर्णः पाण्डवमभ्ययात् ॥ ७.१३७.३ ॥

उन्हें देखकर हे नरश्रेष्ठ, तब मन से खिन्न और दुःखी होकर कर्ण लंबी, गरम साँसें लेते हुए पाण्डुपुत्र की ओर बढ़ा।

7.137.4

स ताम्रनयनः क्रोधाच्छ्वसन्निव महोरगः ।
बभौ कर्णः शरानस्यन्रशमीनिव दिवाकरः ॥ ७.१३७.४ ॥

क्रोध से लाल नेत्रों वाला कर्ण, फुफकारते हुए महासर्प के समान, बाणों को छोड़ते हुए ऐसा चमका जैसे सूर्य अपनी किरणें बिखेरता है।

7.137.5

किरणैरिव सूर्यस्य महीध्रो भरतर्षभ ।
कर्णचापच्युतैर्वाणैः प्राच्छाद्यत वृकोदरः ॥ ७.१३७.५ ॥

हे भरतश्रेष्ठ, जैसे सूर्य की किरणों से पर्वत ढक जाता है, वैसे ही कर्ण के धनुष से छूटे बाणों से वृकोदर (भीम) ढक गया।

7.137.6

ते कर्णचापप्रभवाः शरा बर्हिणवाससः ।
विविशुः सर्वतः पार्थ वासायेवाण्डजाद्रुमम् ॥ ७.१३७.६ ॥

हे पार्थ, कर्ण के धनुष से उत्पन्न वे मोरपंखी बाण सब ओर वैसे ही घुस गए जैसे पक्षी बसेरे के लिए पेड़ में घुस जाते हैं।

7.137.7

कर्णचापच्युता बाणाः संपतन्तस्ततस्ततः ।
रुक्मपुङ्खा व्यराजन्त हंसाः श्रेणीकृता इव ॥ ७.१३७.७ ॥

कर्ण के धनुष से छूटे बाण इधर-उधर उड़ते हुए, सुनहरे पंखों वाले, पंक्तिबद्ध हंसों की तरह चमक उठे।

7.137.8

चापध्वजोपस्करेभ्यश्छत्रादीषामुखाद्युगात् ।
प्रभवन्तो व्यदृश्यन्त राजन्नाघिरथेः शराः ॥ ७.१३७.८ ॥

हे राजन्, धनुष, ध्वजा और रथ की सामग्री से, छत्र, ईषा और युग के अग्रभाग से, सारथिपुत्र कर्ण के बाण निकलते हुए दिखाई दिए।

7.137.9

खं पूरयन्महावेगात्खगमान्गृध्रवाससः ।
सुवर्ण्विकृतांश्चित्रान्मुमोचाधिरथिः शरान् ॥ ७.१३७.९ ॥

महान वेग से आकाश को भरते हुए, गिद्ध के पंखों वाले, सोने से सजे, चित्र-विचित्र बाण सारथिपुत्र कर्ण ने छोड़े।

7.137.10

तमन्तकमिवायस्तमापतन्तं वृकोदरम् ।
त्यक्त्वा प्राणानतिक्रम्य विव्याध निशितैः शरैः । ॥ ७.१३७.१० ॥

यम के समान अनियंत्रित रूप से आक्रमण करते हुए वृकोदर को, प्राणों की परवाह न करते हुए, उसने तीखे बाणों से बींध दिया।

7.137.11

तस्य वेगमसह्यं स दृष्ट्वा कर्णस्य पाण्डवः ।
महतश्च शरौघांस्तान्न्यवारयत् वीर्यवान् ॥ ७.१३७.११ ॥

कर्ण के उस असह्य वेग को देखकर, पाण्डव ने उसके महान बाणों की बौछारों को रोक दिया, वह पराक्रमी था।

7.137.12

ततो विधम्याधिरथेः शरजालानि पाण्डवः ।
विव्याध कर्ण विंशत्या पुनरन्यैः शिलाशितैः ॥ ७.१३७.१२ ॥

फिर सारथिपुत्र के बाणजालों को छिन्न-भिन्न करके, पाण्डव ने कर्ण को बीस और पत्थर पर तेज किए गए अन्य बाणों से फिर बींध दिया।

7.137.13

यथैव हि स कर्णेन पार्थः प्रच्छादितः शरैः ।
तथैव स रणे कर्ण छादयामास पाण्डवः ॥ ७.१३७.१३ ॥

जैसे कर्ण द्वारा बाणों से ढका गया पार्थ (अर्जुन) था, वैसे ही हे कर्ण, रणभूमि में उस पाण्डव ने भी (उसे) ढक दिया।

7.137.14

दृष्ट्वा तु भीमसेनस्य विक्रमं युधि भारत ।
अभ्यनन्दंस्त्वदीयाश्च संप्रहृष्टाश्च चारणाः ॥ ७.१३७.१४ ॥

हे भारत, युद्ध में भीमसेन का पराक्रम देखकर आपके (सैनिकों) ने और अत्यन्त प्रसन्न चारणों ने (उसकी) प्रशंसा की।

7.137.15

भूरश्रवाः कृपो द्रौणिर्मद्रराजो जयद्रथः ।
उत्तमौजा युधामन्युः सायकिः केशवार्जुनौ ॥ ७.१३७.१५ ॥

भूरिश्रवा, कृप, द्रोण-पुत्र (अश्वत्थामा), मद्रराज जयद्रथ, उत्तमौजा, युधामन्यु, सात्यकि, केशव और अर्जुन (ने भी प्रशंसा की)।

7.137.16

कुरुपाण्डवपक्षस्था दश राजन्महारथाः ।
साधुसाध्विति वेगेन सिंहनादमथानदन् ॥ ७.१३७.१६ ॥

हे राजन, कौरव और पाण्डव पक्ष में स्थित दस महारथियों ने "साधु, साधु" कहते हुए वेग से सिंहनाद किया।

7.137.17

तस्मिन्समुत्थिते शब्दे तुमुले रोमहर्षणे ।
अभ्यभाषत पुत्रस्ते र्आजन्दुर्योधनस्त्वरन् ॥ ७.१३७.१७ ॥

उस भयंकर और रोंगटे खड़े कर देने वाले शब्द के उठने पर आपके पुत्र दुर्योधन ने शीघ्रता से (कर्ण से) कहा।

7.137.18

राज्ञः सराजपुत्रांश्च सोदर्याश्च विशेषतः ।
कर्ण गच्छत भद्रं वः परीप्सन्तो वृकोदरात् ॥ ७.१३७.१८ ॥

हे कर्ण, राजाओं को, राजकुमारों सहित और विशेषकर भाइयों को (बचाने के लिए) आप सबका कल्याण हो; जाइए, वृकोदर (भीमसेन) से (उनकी) रक्षा करने के लिए।

7.137.19

पुरा निघ्नन्त्इ राधेयं भीमचापच्युताः शराः ।
ते यतध्वं महेष्वासाः सूतपुत्रस्य रक्षणे ॥ ७.१३७.१९ ॥

पहले राधापुत्र (कर्ण) को मारते हुए भीम के धनुष से छूटे बाण — हे महाधनुर्धरो, सूतपुत्र की रक्षा में प्रयत्न करो।

7.137.20

दुर्योधनसमादिष्टाः सोदर्याः सप्त भारत ।
भीमसेनमभिद्रुत्य संरब्घाः पर्यवारयन् ॥ ७.१३७.२० ॥

दुर्योधन के आदेश से सात भाई, हे भरतवंशी, क्रोध में भरकर भीमसेन पर टूट पड़े और उन्हें घेर लिया।

7.137.21

ते समासाद्य कौन्तेयमावृण्वञ्शरवृष्टिभिः ।
पर्वतं वारिधाराभिः प्रावृषीव बलाहकाः ॥ ७.१३७.२१ ॥

उन्होंने निकट आकर कौन्तेय (भीम) को बाणों की वर्षा से ढक दिया, जैसे वर्षा ऋतु में मेघ जल की धाराओं से पर्वत को ढक देते हैं।

7.137.22

तेऽपीडयन्भीमसेनं कृध्दाः सप्त महारथाः ।
प्रजासंहरणे राजन्सोमं सप्तग्रहा इव ॥ ७.१३७.२२ ॥

क्रोधित सात महारथियों ने भीमसेन को पीड़ा दी, हे राजन्, जैसे प्रजा के संहार के समय सात ग्रह चन्द्रमा को पीड़ित करते हैं।

7.137.23

ततो वेगेन कौन्तेयः पीडयित्वा शरासनम् ।
मुष्टिना पाण्डवो राजन्दृढेन सुपरिष्कृतम् ॥ ७.१३७.२३ ॥

तब हे राजन्, कौन्तेय पाण्डव ने वेग से धनुष को दबाकर अपनी दृढ़ मुट्ठी से उस सुसज्जित धनुष को (थाम लिया)।

7.137.24

अमानुषं कर्म कृत्वा सप्त सन्धाय सायकान् ।
तेभ्यो व्यसृजदायस्तः सूर्यरश्मिनिभान्प्रभुः ॥ ७.१३७.२४ ॥

अमानुषिक कर्म करके, सात बाण धनुष पर चढ़ाकर, उस सामर्थ्यवान ने पूरे बल से सूर्य की किरणों के समान उन बाणों को उन पर छोड़ा।

7.137.25

निरस्यन्निव देहेभ्यस्तनयानामसूंस्तव ।
भीमसेनो महाराज पूर्ववैरमनुस्मरन् ॥ ७.१३७.२५ ॥

मानो भीमसेन आपके पुत्रों के शरीरों से प्राण निकाल रहे थे, हे महाराज, पुराने वैर को स्मरण करते हुए।

7.137.26

ते क्षिप्ता भीमसेनेन शरा भारत भारतान् ।
विदार्य खं समुत्पेतुः स्वर्णपुङ्खाः शिलाशिताः ॥ ७.१३७.२६ ॥

भीमसेन द्वारा छोड़े गए वे बाण, हे भारत, भरतवंशियों को चीरकर आकाश में उठ गए—सुनहरे पंखों वाले, पत्थर पर तेज किए हुए।

7.137.27

तेषां विदार्य देहांस्ते शरा हेमविभूषिताः ।
भित्त्वाभित्त्वा क्षितिं जग्मुस्तेपामेवासुभिः सह ।
व्यराजन्त महाराज सुपर्णा इव खेचराः ॥ ७.१३७.२७ ॥

उनके शरीरों को चीरकर वे सोने से सजे बाण बार-बार पृथ्वी को भेदते हुए उन्हीं के प्राणों के साथ नीचे गए, हे महाराज, और आकाशचारी गरुड़ों की तरह चमकने लगे।

7.137.28

शोणितादिग्धवाजाग्राः सप्त हेमपरिष्कृताः ।
पुत्राणां तव राजेन्द्र पीत्वा शोणितमुद्गताः ॥ ७.१३७.२८ ॥

हे राजेन्द्र, आपके पुत्रों का रक्त पीकर सात बाण ऊपर उठे—जिनके पंखों के सिरे रक्त में सने थे और जो सोने से सजे थे।

7.137.29

ते शरैर्भिन्नमर्माणो रथेभ्यः प्रापतन्क्षितौ ।
गिरिसानुरुहा भग्न्रा द्विपेनेव महाद्रुमाः ॥ ७.१३७.२९ ॥

बाणों से मर्मस्थलों में बिंधे हुए वे रथों से पृथ्वी पर गिर पड़े—जैसे पर्वत की ढलानों पर उगे महावृक्ष हाथी के द्वारा तोड़े जाने पर गिर पड़ते हैं।

7.137.30

शत्रुंजयः शत्रुसहश्चित्रश्चित्रायुधो दृढः ।
चित्रसेनो विकर्णश्च सप्तैते विनिपातिताः ॥ ७.१३७.३० ॥

शत्रुंजय, शत्रुसह, चित्र, चित्रायुध, दृढ़, चित्रसेन और विकर्ण—ये सात मारे गिराए गए।

7.137.31

पुत्राणां तव सर्वेषां निहतानां वृकोदरः ।
शोचत्यतिभृशं दुःखाद्विकर्ण पाण्डवः प्रियम् ॥ ७.१३७.३१ ॥

तुम्हारे सभी पुत्रों के मारे जाने पर पाण्डुपुत्र वृकोदर भीम प्रिय विकर्ण के लिए अत्यन्त दुःख से शोक करता है।

7.137.32

प्रतिज्ञेयं मया वृत्ता निहन्तच्यास्तु संयुगे ।
विकर्ण तेनासि हतः प्रतिज्ञा रक्षिता मया ॥ ७.१३७.३२ ॥

'युद्ध में (तुम्हारे पक्ष के) सभी को मार डालना है' — यह मेरी प्रतिज्ञा थी। हे विकर्ण, इसी कारण तुम मारे गए, और मैंने अपनी प्रतिज्ञा निभाई।

7.137.33

त्वमागाः समरं वीर क्षात्रं धर्ममनुस्मरन् ।
ततो विनिहतः सङ्ख्ये युध्दधर्मो हि निष्ठुरः ॥ ७.१३७.३३ ॥

हे वीर, क्षत्रिय धर्म का स्मरण करते हुए तुम युद्ध में आए; तब युद्ध में मारे गए — युद्ध का नियम सचमुच कठोर है।

7.137.34

विशेषतो हि नृपतेस्तथाऽस्माकं हिते रतः ।
न्यायतोन्यायतो वाऽपि हतः शेते महाद्युतिः ॥ ७.१३७.३४ ॥

विशेषकर राजा के और हम सबके हित में लगे रहने वाले, वह महातेजस्वी (विकर्ण) न्याय से हो या अन्याय से, मारे जाकर पड़े हैं।

7.137.35

अगाधवुध्दिर्गाङ्गेयः क्षितौ सुरगुरोः समः ।
त्याजितः समरे प्राणांस्तस्माद्युद्धं हि निष्ठुरम् ॥ ७.१३७.३५ ॥

अथाह बुद्धि वाले गांगेय (भीष्म) पृथ्वी पर देवगुरु (बृहस्पति) के समान थे, जिन्होंने युद्ध में प्राण त्याग दिए; इसलिए युद्ध सचमुच निष्ठुर है।

7.137.36

तान्निहत्य महावाहू राघेयस्यैव पश्यतः ।
सिंहनादखं घोअमसृजत्पाण्डुनन्दनः ॥ ७.१३७.३६ ॥

उन्हें मारकर उस महाबाहु पाण्डुपुत्र ने राधापुत्र (कर्ण) के देखते-देखते आकाश को भयानक सिंहनाद से भर दिया।

7.137.37

स खस्तस्य शूरस्य धर्मराजस्य भारत ।
आचर्व्याविव तद्युध्दं विजयं चात्मनो महत् ॥ ७.१३७.३७ ॥

हे भारत, उस शूर धर्मराज का वह शब्द मानो उस युद्ध और अपनी महान विजय का सूचक था।

7.137.38

तं श्रुत्वा तु महानादं भीमसेनस्य धन्विनः ।
बभूव परमा प्रीतिर्धर्मराजस्य धीमतः ॥ ७.१३७.३८ ॥

धनुर्धारी भीमसेन की उस महान गर्जना को सुनकर बुद्धिमान धर्मराज को अत्यंत प्रसन्नता हुई।

7.137.39

ततो हृष्टमना राजन्वादित्राणां महाखनैः ।
सिंहनादरव्ं भ्रातुः प्रतिजग्राह पाण्डवः ॥ ७.१३७.३९ ॥

हे राजन, तब प्रसन्न मन से पाण्डव ने वाद्यों के महान घोष के साथ अपने भाई के सिंहनाद का स्वागत किया।

7.137.40

हर्षेण महता युक्तः कृतसंज्ञे ऋकोदरे ।
अभ्ययात्समरे द्रोणं सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ ७.१३७.४० ॥

महान हर्ष से युक्त, भीम को संकेत देकर, समस्त शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ वह युद्ध में द्रोण की ओर बढ़ा।

7.137.41

एकत्रिंशन्महाराज पुत्रांस्तव निपातितान् ।
हतान्दुर्योधनो दृष्ट्वा क्षत्तुः सस्मार तद्वचः ॥ ७.१३७.४१ ॥

हे महाराज, आपके इकतीस पुत्रों को मारा गया देखकर दुर्योधन को क्षत्ता (विदुर) के वचन स्मरण हो आए।

7.137.42

तदिदं समनुप्राप्तं क्षत्तुर्नैः श्रेयसं वचः ।
इति स्ंचिन्त्य ते पुत्रो नोत्तरं प्रत्यपद्यत ॥ ७.१३७.४२ ॥

क्षत्ता के वे श्रेयस्कर वचन अब सच हो रहे हैं, यह सोचकर आपके पुत्र ने कोई उत्तर नहीं दिया।

7.137.43

यद्दयूतकाले दुर्बुध्दिरब्रवीत्तनयस्तव ।
सभामानाय्य पाञ्चालीं कर्णेन सहितोऽल्पधीः ॥ ७.१३७.४३ ॥

जब द्यूतक्रीड़ा के समय आपके दुर्बुद्धि पुत्र ने कर्ण के साथ मिलकर पाञ्चाली को सभा में लाकर जो कहा, वह अल्पबुद्धि था।

7.137.44

यच्च कर्णोऽब्रवीत्कृष्णां सभायां परुषं वचः ।
प्रमुखे पाण्डुपुत्राणां तव चैव विशांपते ।
शृण्वतस्तव राजेन्द्र कौरवाणां च सर्वशः ॥ ७.१३७.४४ ॥

और कर्ण ने सभा में, पाण्डु-पुत्रों के सामने, आपके और कौरवों के सामने पूरी तरह सुनते हुए, कृष्णा से कठोर वचन कहे।

7.137.45

विनष्टाः पाण्डवाः कृष्णे शाश्वतं नरकं गताः ।
पतिमन्यं वृणीष्वेति तस्येदं फलमागतम् ॥ ७.१३७.४५ ॥

हे कृष्णे, पाण्डव नष्ट हो गए और शाश्वत नरक में पड़ गए; 'दूसरा पति चुन लो', यह उसी का फल आया है।

7.137.46

यच्च पण्डतिलादीनि परुषाणि तवात्मजैः ।
श्रावितास्ते महात्मानः पाण्डवाः कोपयिष्णुभिः ॥ ७.१३७.४६ ॥

और आपके पुत्रों ने क्रोध भड़काने वालों की तरह उन महात्मा पाण्डवों को पण्डितों जैसे कठोर वचन सुनाए।

7.137.47

तं भीमसेनः क्रोधाग्रिं त्रयोदश समाः स्थितम् ।
उद्गिरंस्तव पुत्राणामन्तं गच्छति पाण्डवः ॥ ७.१३७.४७ ॥

भीमसेन ने तेरह वर्षों तक स्थित उस क्रोधाग्नि को उगलते हुए आपके पुत्रों के अन्त की ओर बढ़ा है।

7.137.48

विलपंश्च बहु क्षत्ता शमं नालभत त्वयि ।
सपुत्रो भरतश्रेष्ठ तस्य भुङ्ख फलोदयम् ॥ ७.१३७.४८ ॥

विलाप करते हुए भी क्षत्ता (विदुर) को आपसे शान्ति नहीं मिली। हे भरतश्रेष्ठ, अब अपने पुत्रों सहित उसका फल भोगिए।

7.137.49

त्वया वृध्देन धीरेण कार्यतत्त्वार्थदर्शिना ।
न कृतं सुहृदां वाक्यं दैवमत्र परायणम् ॥ ७.१३७.४९ ॥

तुमने, वृद्ध और धीर होते हुए, कार्य के तत्त्व और अर्थ को देखने वाले होकर भी, हितैषियों का वचन नहीं माना; यहाँ भाग्य ही परम आश्रय है।

7.137.50

तन्मा शुचो नरव्याध्र तवैवापनयो महान् ।
विनाशहेतुः पुत्राणां भवानेव मतो मम ॥ ७.१३७.५० ॥

इसलिए, हे नरश्रेष्ठ, शोक मत करो; यह महान दोष तुम्हारा ही है। पुत्रों के विनाश का कारण मेरी दृष्टि में आप ही हैं।

7.137.51

हतो विकर्णो राजेन्द्र चित्र्सेनश्च वीर्यवान् ।
प्रवराश्चात्मजानां ते सुताश्चान्ये महारथाः ॥ ७.१३७.५१ ॥

हे राजेन्द्र, विकर्ण मारा गया और पराक्रमी चित्रसेन भी; आपके पुत्रों में श्रेष्ठ, और अन्य महारथी पुत्र भी मारे गए।

7.137.52

यानन्यान्दद्दशे भीमश्चक्षुर्विषयमागतान् ।
पुत्रांस्तव महाराज त्वरया ताञ्जधान ह ॥ ७.१३७.५२ ॥

भीम ने दृष्टि के सामने आए जिन अन्य पुत्रों को देखा, हे महाराज, उन आपके पुत्रों को उसने शीघ्रता से मार डाला।

7.137.53

त्वत्कृते ह्यहमद्राक्षं दह्यमानां वरुथिनीम् ।
सहस्रशः शरैर्मुक्तैः पाण्डवेन वृषेण च ॥ ७.१३७.५३ ॥

आपके कारण ही मैंने सेना को जलते हुए देखा, पाण्डव और वृषभ-समान वीर के हज़ारों छोड़े गए बाणों से।