મહાભારત · અધ્યાય 7.143
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.143.1
स बाहुर्न्यपतद्भूमौ सखङ्गः सशुभाङ्गदः ।
आदधज्जीवलोकस्य दुःखमद्भुतमुत्तमः।
यन्त्रमुक्तो महेन्द्रस्य ध्वजो वृत्तोत्सवो यथा ॥ ७.१४३.१ ॥
તલવાર અને શુભ બાજુબંધ સહિત તે બાહુ ભૂમિ પર પડ્યો; જીવલોકને અદ્ભુત દુઃખ આપતો, ઇન્દ્રના યંત્રથી છૂટેલો ધ્વજ ઉત્સવ પૂરો થતાં પડે તેમ.
7.143.2
प्रहरिष्यन्हृतो बाहुरदृश्यते किरीटिना ।
वेगेन न्यपतद्भूमौ पञ्चास्य इव पन्नगः ॥ ७.१४३.२ ॥
પ્રહાર કરવા તૈયાર તે બાહુ કિરીટધારી (અર્જુન) વડે કપાયેલો દેખાયો; વેગથી ભૂમિ પર પડ્યો, પાંચ મુખવાળા સાપની જેમ.
7.143.3
स मोघं कृतमात्मानं दृष्ट्वा पार्थेन कौरवः ।
उत्सृज्य सात्यकिं क्रोधाद्ग्रर्हयामास पाण्डवम् ॥ ७.१४३.३ ॥
પાર્થ વડે પોતાને વ્યર્થ કરાયેલો જોઈ તે કૌરવે સાત્યકિને છોડી ક્રોધથી પાંડવની નિંદા કરી.
7.143.4
स विबाहुर्महाराज एकपक्ष इवाण्डजः ।
एकचक्रो रथो यद्वद्धरणीमास्थितो नृपः।
उवाच पाण्डवं चैव सर्वक्षत्रस्य पश्यतः ॥ ७.१४३.४ ॥
હે મહારાજ, તે બાહુહીન રાજા એક પાંખવાળા પક્ષી તથા એક ચક્રવાળા રથની જેમ ભૂમિ પર ઊભો રહ્યો અને સર્વ ક્ષત્રિયોના દેખતાં પાંડવને બોલ્યો.
7.143.5
नृशंसं बत कौन्तेय कर्मेदं कृतवानसि ।
अपश्यतो विषक्तस्य यन्मे त्वं बाहुमच्छिनः ॥ ७.१४३.५ ॥
હે કુંતીપુત્ર, તેં આ ક્રૂર કર્મ કર્યું છે; હું જોતો ન હતો, આસક્ત હતો ત્યારે તેં મારો બાહુ કાપ્યો.
7.143.6
येषु येषु नरः पार्थ वर्तते सुसमाहितः ।
आशु तच्छीलतामेति तदिदं दृश्यते त्वयि ॥ ७.१४३.६ ॥
હે પાર્થ, મનુષ્ય જે જે કાર્યમાં સંપૂર્ણ એકાગ્રતાથી લાગે છે, તે જલદી તે જ સ્વભાવ પામે છે; તે જ હવે તારામાં દેખાય છે.
7.143.7
किं नु वक्ष्यसि राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
किं कुर्वाणो मया सङ्ख्ये हतो भूरिश्रवा इति ॥ ७.१४३.७ ॥
ધર્મપુત્ર રાજા યુધિષ્ઠિરને તું શું કહીશ? યુદ્ધમાં મારા હાથે ભૂરિશ્રવા માર્યો ગયો ત્યારે તું શું કરી રહ્યો હતો?
7.143.8
इदमिन्द्रेण ते साक्षादुपदिष्टं महात्मना ।
अस्त्रं रुद्रेण वा पार्थ द्रोणेनाथ कृपेण वा ॥ ७.१४३.८ ॥
હે પાર્થ, આ અસ્ત્ર મહાત્મા ઇન્દ્ર, અથવા રુદ્ર, અથવા દ્રોણ, અથવા કૃપે તને સાક્ષાત્ શીખવ્યું છે.
7.143.9
ननु नामास्त्रधर्मज्ञस्त्वं लोकेऽभ्यधिकः परैः ।
सोऽयुध्यमानस्य कथं रणे प्रहृतवानसि ॥ ७.१४३.९ ॥
ખરેખર તું અસ્ત્રધર્મ જાણનારો અને જગતમાં બીજાઓથી શ્રેષ્ઠ છે; તો જે યુદ્ધ નહોતો કરતો તેના પર રણમાં તેં કેમ પ્રહાર કર્યો?
7.143.10
न प्रमत्ताय भीताय विरथाय प्रयाचते ।
व्यसने वर्तमानाय प्रहरन्ति मनीषिणः ॥ ७.१४३.१० ॥
બેધ્યાન, ભયભીત, રથહીન, યાચના કરનાર કે સંકટમાં રહેલા પર જ્ઞાનીઓ પ્રહાર કરતા નથી.
7.143.11
इदं तु नीचाचरितमसत्पुरुषसेवितम् ।
कथमाचरितं पार्थ पापकर्म सुदुष्करम् ॥ ७.१४३.११ ॥
પરંતુ આ નીચ લોકોનું આચરણ, દુષ્ટ પુરુષોનું સેવેલું કર્મ છે. હે પાર્થ, અતિ દુષ્કર આ પાપકર્મ તેં કેમ આચર્યું?
7.143.12
आर्येण सुकरं त्वाहुरार्यकर्म धनञ्जय ।
अनार्यकर्म त्वार्येण सुदुष्करतमं भुवि ॥ ७.१४३.१२ ॥
હે ધનંજય, આર્ય માટે આર્યકર્મ સરળ કહેવાય છે; પરંતુ આર્ય માટે અનાર્યકર્મ પૃથ્વી પર અતિ કઠણ છે.
7.143.13
कथं हि राजवंश्यस्त्वं कौरवेयो विशेषतः ।
क्षत्रधर्मादपक्रान्तः सुवृत्तश्चारितव्रतः ॥ ७.१४३.१३ ॥
રાજવંશી હોવા છતાં તું, ખાસ કરીને કૌરવ વંશનો, ક્ષત્રિયધર્મથી કેવી રીતે વિચલિત થયો? તારું આચરણ ઉત્તમ છે અને તું વ્રત પાળનાર છે.
7.143.14
अल्पस्तवापराधोऽत्र न त्वां तात विगर्हये ।
वार्ष्णेयापशदं प्राप्य क्षुद्रं कृतमिदं त्वया ॥ ७.१४३.१४ ॥
અહીં તારો અપરાધ નાનો છે; હે વત્સ, હું તને નિંદતો નથી. વાર્ષ્ણેય (કૃષ્ણ)ને કારણે અપમાન પામીને તેં આ તુચ્છ કાર્ય કર્યું છે.
7.143.15
इदं तु यदतिक्षुद्रं वार्ष्णेयार्थे कृतं त्वया ।
वासुदेवमतं नूनं नैतत्त्वय्युपपद्यते ॥ ७.१४३.१५ ॥
પરંતુ વાર્ષ્ણેય માટે તેં કરેલું આ અતિ તુચ્છ કાર્ય વાસુદેવની સંમતિથી જ થયું હશે; આ તને શોભતું નથી.
7.143.16
को हि नाम प्रमत्ताय परेण सह युध्यते ।
ईदृशं व्यसनं दद्याद्यो न कृष्णसखो भवेत् ॥ ७.१४३.१६ ॥
અસાવધાન માણસ સાથે શત્રુ તરીકે કોણ યુદ્ધ કરે? અને કૃષ્ણનો મિત્ર ન હોય તે આવી આપત્તિ આપે ખરો?
7.143.17
व्रात्याः सङ्क्लिष्टकर्माणः प्रकृत्यैव च गर्हिताः ।
वृष्ण्यन्धकाः कथं पार्थ प्रमाणं भवता कृताः ॥ ७.१४३.१७ ॥
વ્રાત્ય, દૂષિત કર્મ કરનારા અને સ્વભાવથી જ નિંદનીય વૃષ્ણિ-અંધકોને, હે પાર્થ, તેં કેમ પ્રમાણ બનાવ્યા?
7.143.18
एवमुक्तो रणे पार्थो भूरिश्रवसमब्रवीत् ।
व्यक्तं हि जीर्यमाणोऽपि बुद्धिं जरयते नरः।
अनर्थकमिदं सर्वं यत्त्वया व्याहृतं प्रभो ॥ ७.१४३.१८ ॥
યુદ્ધમાં આમ કહેવાયેલા પાર્થે ભૂરિશ્રવાને કહ્યું: "સ્પષ્ટ છે કે જરા પામતો માણસ બુદ્ધિને પણ જીર્ણ કરી નાખે છે. હે પ્રભુ, તેં જે કહ્યું તે બધું વ્યર્થ છે."
7.143.19
जानन्नेव हृषीकेशं गर्हसे मां च पाण्डवम् ।
सङ्गामाणां हि धर्मज्ञः सर्वशास्त्रार्थपारगः ॥ ७.१४३.१९ ॥
હૃષીકેશને જાણવા છતાં તું મારી અને પાંડવની નિંદા કરે છે. યુદ્ધધર્મ જાણનાર, સર્વશાસ્ત્રાર્થમાં પારંગત એવો તું.
7.143.20
न चाधर्ममहं कुर्यां जानंश्चैव हि मुह्यसे ॥ ७.१४३.२० ॥
હું અધર્મ નહીં કરું. જાણવા છતાં તું મોહિત થાય છે.
7.143.21
युध्यन्ते क्षत्रियाः शत्रून्स्वैःस्वैः परिवृता नराः ।
भ्रातृभिः पितृभिः पुत्रैस्तथा सम्बन्धिबान्धवैः।
वयस्यैरथ मित्रैश्च स्वबाहुबलमाश्रिताः ॥ ७.१४३.२१ ॥
ક્ષત્રિયો પોતાના ભાઈઓ, પિતાઓ, પુત્રો, સગાંસંબંધીઓ, મિત્રો અને સખાઓથી ઘેરાયેલા, પોતાના બાહુબળનો આશરો લઈ શત્રુઓ સાથે લડે છે.
7.143.22
स कथं सात्यकिं शिष्यं सुखसम्बन्धिमेव च ।
अस्मदर्थे च युध्यन्तं त्यक्त्वा प्राणान्सुदुस्त्यजान् ॥ ७.१४३.२२ ॥
શિષ્ય અને સુખસંબંધી સાત્યકિને, આપણા માટે યુદ્ધ કરતા તેને, અતિ કઠિનાઈથી છોડી શકાય તેવા પ્રાણો ત્યાગીને તે કેવી રીતે છોડે?
7.143.23
मम बाहुं रणे राजन्दक्षिणं युद्धदुर्मदम् ।
त्वया निकृष्यमाणं च दृष्टवानस्मि निष्क्रियम् ॥ ७.१४३.२३ ॥
હે રાજન, યુદ્ધમાં ઉન્મત્ત એવી મારી જમણી ભુજાને તમારા દ્વારા ખેંચાતી અને નિષ્ક્રિય થયેલી મેં જોઈ છે.
7.143.24
न च त्वं रक्षितव्यो हि एको रणगतेन हि ।
यो यस्य युध्यतेऽर्थाय संरक्ष्यो नराधिप।
तै रक्ष्यमाणैः स नृपो रक्षितव्यो महामृधे ॥ ७.१४३.२४ ॥
રણમાં ગયેલો તું એકલો રક્ષણને યોગ્ય નથી. હે નરાધિપ, જે જેના માટે યુદ્ધ કરે, તેણે તેનું રક્ષણ કરવું. તેમના વડે રક્ષિત તે રાજા મહાયુદ્ધમાં રક્ષણને યોગ્ય છે.
7.143.25
यद्यहं सात्यकिं दृष्ट्वा तूष्णीमासिष्य आहवे ।
ततस्तेन वियोगश्च प्राप्यं नरकमेव च ॥ ७.१४३.२५ ॥
જો હું સાત્યકિને જોઈને યુદ્ધમાં મૌન બેસી રહું, તો તેનાથી વિયોગ થશે અને નરક જ પ્રાપ્ત થશે.
7.143.26
रक्षितव्यो मया यस्मात्तस्माल्लब्धो मया स च ।
यशश्चैव स्वपक्षेभ्यः फलं मित्रस्य रक्षणात् ॥ ७.१४३.२६ ॥
મારે તેનું રક્ષણ કરવું જોઈએ, તેથી મેં તેને મેળવ્યો છે; મિત્રના રક્ષણથી પોતાના પક્ષ તરફથી યશ અને ફળ પણ મળે છે.
7.143.27
यच्च मां गर्हसे राजन्कृष्णेन सह सङ्गतम् ।
कस्तेन सङ्गमं नेच्छेत्तत्र ते बुद्धिविभ्रमः ॥ ७.१४३.२७ ॥
હે રાજા, કૃષ્ણ સાથે સંગત થવા બદલ તમે મારી નિંદા કરો છો; તેની સાથે સંગમ કોણ ન ઇચ્છે? તેમાં તમારી બુદ્ધિ ભ્રમિત થઈ છે.
7.143.28
आबद्धकवचस्येह रथमारुह्य तिष्ठतः ।
सर्वायुधैरुपेतस्य प्रतियोद्धृप्रतीक्षिणः ॥ ७.१४३.२८ ॥
અહીં કવચ બાંધીને, રથ પર ચઢીને ઊભેલા, બધા શસ્ત્રોથી યુક્ત, પ્રતિયોદ્ધાની રાહ જોતા (યોદ્ધા) વિશે.
7.143.29
अस्मिन्रथगजानीके हयपत्तिसमाकुले ।
सिंहनादोद्धतरवे गम्भीरे सैन्यसागरे ॥ ७.१४३.२९ ॥
રથ અને હાથીઓની હરોળ, ઘોડા અને પાયદળથી ભરેલા, સિંહનાદના ઉદ્ધત અવાજવાળા ગંભીર સૈન્યસાગરમાં.
7.143.30
स्वैश्चापि समुपेतस्य विक्रान्तस्य तथा रणे ।
सात्यकेन कथं योग्यः सङ्ग्रामस्ते भविष्यति ॥ ७.१४३.३० ॥
પોતાના સૈન્ય સાથે અને યુદ્ધમાં એવા જ પરાક્રમી સાત્યકિ સાથે તમારું યુદ્ધ કેવી રીતે યોગ્ય થશે?
7.143.31
बहुभिः सह सङ्गम्य निर्जित्य च महारथान् ।
श्रान्तश्च श्रान्तवाहश्च क्षीणसर्वायुधस्त्वया।
समेतः सात्यकिः सङ्ख्ये निर्जितश्च महारथः ॥ ७.१४३.३१ ॥
ઘણાની સાથે ટકરાઈને મહારથીઓને જીતીને, થાકેલા અને થાકેલા ઘોડાવાળા, બધાં શસ્ત્રો ખૂટી ગયેલા તેં યુદ્ધમાં સાત્યકિને મળીને પરાજિત કર્યો.
7.143.32
ईदृशं सात्यकिं सङ्ख्ये निर्जित्य च महारथम् ।
अधिकत्वं विजानीपे स्ववीर्यवशमागतम् ॥ ७.१४३.३२ ॥
આવા મહારથી સાત્યકિને યુદ્ધમાં જીતીને તું પોતાના પરાક્રમના બળથી આવેલી શ્રેષ્ઠતા માને છે.
7.143.33
इच्छसि त्वं शिरस्तस्य असिना हर्तुमाहवे ।
तथा कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा सात्यकिं कः क्षमिष्यति।
एकस्यैकेन हि कथं सङ्ग्रामः सम्भविष्यति ॥ ७.१४३.३३ ॥
યુદ્ધમાં તલવારથી તેનું માથું કાપવા તું ઇચ્છે છે. સંકટમાં પડેલા સાત્યકિને જોઈને કોણ ક્ષમા કરશે? એકની સામે એકનું યુદ્ધ કેવી રીતે થશે?
7.143.34
त्वं तु गर्हय चात्मानं स्वधर्मं यो न रक्षसि ।
कथं रक्षिष्यसे वीर ये वै त्वां संश्रिता जनाः ॥ ७.१४३.३४ ॥
તું પોતાને જ ધિક્કાર, જે પોતાના ધર્મની રક્ષા કરતો નથી. હે વીર, જે લોકો તારા પર આશ્રિત છે તેમનું તું કેવી રીતે રક્ષણ કરીશ?
7.143.35
आत्तशस्त्रस्य हि रणे वृष्णिपुत्रं जिघांसतः ।
छिन्नवान्यदहं बाहुं नैतल्लोकविगर्हितम् ॥ ७.१४३.३५ ॥
યુદ્ધમાં શસ્ત્ર ઉપાડીને વૃષ્ણિપુત્રને મારવા ઇચ્છનારનો બાહુ મેં કાપ્યો; તે જગતમાં નિંદનીય નથી.
7.143.36
न्यस्तशस्त्रस्य हि पुनर्विकलस्य विवर्मणः ।
अभिमन्योर्वधं तात धार्मिकः को नु पूजयेत् ॥ ७.१४३.३६ ॥
હે તાત, શસ્ત્ર મૂકી દીધેલા, ફરી વિકલ અને કવચહીન અભિમન્યુના વધની કયો ધાર્મિક માણસ પ્રશંસા કરશે?
7.143.37
एवमुक्तो महार्बाहुर्यूपकेतुर्महायशाः ।
युयुधानं समुत्सृज्य रणे प्रायमुपाविशत् ॥ ७.१४३.३७ ॥
આમ કહેવાયા પછી મહાબાહુ, યૂપધ્વજ, મહાયશસ્વી (ભીષ્મ) યુયુધાનને રણમાં છોડીને પ્રાયોપવેશન માટે બેઠા.
7.143.38
शरानास्तीर्य सव्येन पाणिना पुण्यलक्षणः ।
यियासुर्ब्रह्मलोकाय प्राणान्प्राणेष्वथाजुहोत् ॥ ७.१४३.३८ ॥
ડાબા હાથે બાણો પાથરીને, પુણ્યલક્ષણ (ભીષ્મ) બ્રહ્મલોકમાં જવા ઇચ્છતા પ્રાણોને પ્રાણોમાં હોમ્યા.
7.143.39
सूर्ये चक्षुः समाधाय प्रसन्नं सलिले मनः ।
ध्यायन्महोपनिषदं योगयुक्तोऽभवन्मुनिः ॥ ७.१४३.३९ ॥
સૂર્ય પર નજર સ્થિર કરીને, જળમાં પ્રસન્ન મન રાખીને, મહોપનિષદનું ધ્યાન કરતા તેઓ યોગયુક્ત મુનિ બન્યા.
7.143.40
ततस्ते सर्वसेनासु जनाः कृष्णधनञ्जयौ ।
गर्हयामासुरप्येतौ शशंसुर्भूरिदक्षिणम् ॥ ७.१४३.४० ॥
ત્યારે બધી સેનાઓમાં લોકોએ કૃષ્ણ અને ધનંજયની નિંદા કરી, અને ભૂરિદક્ષિણા આપનારની પ્રશંસા કરી.
7.143.41
निन्द्यमानौ तथा कृष्णौ नोचतुः किञ्चिदप्रियम् ।
ततः प्रशस्यमानश्च नाहृष्यद्यूपकेतनः ॥ ७.१४३.४१ ॥
આમ નિંદા પામવા છતાં બંને કૃષ્ણોએ કોઈ અપ્રિય વચન કહ્યું નહિ; અને પ્રશંસા પામવા છતાં યૂપધ્વજ પ્રસન્ન ન થયા.
7.143.42
तांस्तथावादिनो राजन्पुत्रांस्तव धनञ्जयः ।
अमूष्यमाणो मनसा तेषां तस्य च भाषितम् ॥ ७.१४३.४२ ॥
હે રાજન, એ રીતે બોલનારા તમારા પુત્રો પ્રત્યે અને તેમના તથા (ભીષ્મના) વચન પ્રત્યે ધનંજય મનમાં સહન ન કરી શક્યા.
7.143.43
असङ्क्रुद्धमना वाचः स्मारयन्निव भारत ।
उवाच पाण्डुतनयः साक्षेपमिव फल्गुनः ॥ ७.१४३.४३ ॥
હે ભારત, અતિ ક્રોધ વિના, તેમના શબ્દોને યાદ અપાવતા હોય તેમ, પાંડુપુત્ર ફાલ્ગુન કટાક્ષપૂર્વક બોલ્યો.
7.143.44
मम सर्वेऽपि राजानो जानन्त्येतन्महाव्रतम् ।
न शक्यो मामको हन्तुं यो मे स्याद्बाणगोचरे ॥ ७.१४३.४४ ॥
મારું આ મહાવ્રત બધા રાજાઓ જાણે છે; મારા બાણની પહોંચમાં આવતા મારા સ્વજનોને પણ મારી શકાય નહીં.
7.143.45
यूपकेतुं समीक्ष्यैतन्न मां गर्हितुमर्हथ ।
न हि धर्ममविज्ञाय युक्तं गर्हयितुं परम् ॥ ७.१४३.४५ ॥
યૂપકેતુ અર્જુનનું આ કૃત્ય જોઈને તમારે મારી નિંદા ન કરવી જોઈએ; ધર્મ ન જાણીને બીજાની નિંદા કરવી યોગ્ય નથી.
7.143.46
न्यस्तशस्त्रस्य बालस्य विरथस्य विवर्मणः ।
नाभिमन्योर्वधं यूयं गर्हयध्वं कुतस्तदा ॥ ७.१४३.४६ ॥
શસ્ત્ર મૂકી દીધેલા, બાળક, રથ વિનાના અને કવચ વિનાના અભિમન્યુના વધની તમે ત્યારે કેમ નિંદા ન કરી?
7.143.47
दुर्योधनस्य क्षुद्रस्य अप्रमाणे च तिष्ठतः ।
सौमदत्तेरथं साधुः सर्वसाहाय्यकारिणः ॥ ७.१४३.४७ ॥
ક્ષુદ્ર દુર્યોધન માટે, અપાર સૈન્યમાં ઊભેલા, બધી સહાય કરનાર સોમદત્તના પુત્રના રથનું (મેં રક્ષણ કર્યું).
7.143.48
अस्मदीया मया रक्ष्याः प्राणबाध उपस्थिते ।
ये मे प्रत्यक्षतो वीरा हन्येरन्निति मे मतिः ॥ ७.१४३.४८ ॥
પ્રાણસંકટ આવે ત્યારે મારે મારા માણસોનું રક્ષણ કરવું જોઈએ; મારી આંખ સામે વીરો મરે એવું મારું મત છે.
7.143.49
सात्यकश्च वशं नीतः कौरवेण महात्मना ।
ततो मयैतच्चरितं प्रतिज्ञारक्षणं प्रति ॥ ७.१४३.४९ ॥
મહાત્મા કૌરવે સાત્યકિને વશ કર્યો. ત્યારે મેં મારી પ્રતિજ્ઞાની રક્ષા માટે આ કાર્ય કર્યું.
7.143.50
पुनश्च कृपयाऽऽविष्टो बहु तत्तद्विचिन्तयन् ।
उवाच चैनं कौरव्यमर्जुनः शोकपीडितः ॥ ७.१४३.५० ॥
કરુણાથી ભરાઈને, ફરી ફરી ઘણી બાબતો વિચારતો, શોકથી પીડિત અર્જુન તે કૌરવને બોલ્યો.
7.143.51
धिगस्तु क्षत्रधर्मं तु यत्र त्वं पुरुषेश्वरः ।
अवस्थामीदृशीं प्राप्तः शरण्यः शरणप्रदः ॥ ७.१४३.५१ ॥
ક્ષત્રધર્મને ધિક્કાર! પુરુષોના સ્વામી, શરણ યોગ્ય અને શરણ આપનાર તું આવી દશાએ પહોંચ્યો.
7.143.52
नातिभारः कृतान्तस्य विद्यते कुरुनन्दन ।
यत्र त्वं पुरुषव्याघ्रः प्राप्तः पापामिमां दशाम् ॥ ७.१४३.५२ ॥
હે કુરુનંદન, કૃતાંતને (યમને) આ બહુ મોટો ભાર નથી; પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ એવો તું આ પાપમય દશાએ પહોંચ્યો.
7.143.53
नात्मनः सुकृतस्यास्य फलं वै नृपसत्तम ।
यत्र त्वं कुरुशार्दूल प्राप्तः पापामिमां दशाम् ॥ ७.१४३.५३ ॥
હે નૃપશ્રેષ્ઠ, આ તારા પોતાના સુકૃતનું ફળ નથી; કુરુઓમાં સિંહ એવો તું આ પાપમય દશાએ પહોંચ્યો.
7.143.54
रौरवं नरकं भीमं गमिष्यति सुयोधनः ।
यत्कृते नरशार्दूलः प्राप्तः पापामिमां दशाम् ॥ ७.१४३.५४ ॥
જેના કારણે નરશ્રેષ્ઠ તું આ પાપમય દશાએ પહોંચ્યો, તે સુયોધન ભયંકર રૌરવ નરકમાં જશે.
7.143.55
को हि नाम पुमाँल्लोके मादृशः पुरुषोत्तम ।
प्रहरेत्त्वद्विधे त्वद्य प्रतिज्ञा यदि नो भवेत् ॥ ७.१४३.५५ ॥
જગતમાં મારા જેવો કયો પુરુષ, હે પુરુષોત્તમ, તમારા જેવા પર આજે પ્રહાર કરે, જો આપણી પ્રતિજ્ઞા ન હોત તો?
7.143.56
एवमुक्तः स पार्थेन शिरसा भूमिमस्पृशत् ।
पाणिना चैव सव्येन प्राहिणोदस्य दक्षिणम् ॥ ७.१४३.५६ ॥
પાર્થે આમ કહેતાં તેણે મસ્તકથી ભૂમિને સ્પર્શ કર્યો; ડાબા હાથે પોતાનો જમણો હાથ આગળ ધર્યો.
7.143.57
एतत्पार्थस्य तु वचस्ततः श्रुत्वा महाद्युतिः ।
युपकेतुर्महाराज तूष्णीमासीदवाङ्मुखः ॥ ७.१४३.५७ ॥
પાર્થના આ વચન સાંભળીને, હે મહારાજ, મહાતેજસ્વી યૂપકેતુ મૌન રહીને નીચું મુખ કરીને બેઠો.
7.143.58
या प्रीतिर्धर्मराजे मे भीमे च बलिनां वरे ।
नकुले सहदेवे च सा मे त्वयि शलाग्रज ॥ ७.१४३.५८ ॥
ધર્મરાજ પ્રત્યે, બળવાનોમાં શ્રેષ્ઠ ભીમ પ્રત્યે, નકુલ અને સહદેવ પ્રત્યે મારો જે સ્નેહ છે, તે જ તારા પ્રત્યે છે, હે શલ્યના નાના ભાઈ.
7.143.59
मया त्वं समनुज्ञातः कृष्णेन च महात्मना ।
गच्छ पुण्यकृतां लोकाञ्छिबिरौशीनरो यथा ॥ ७.१४३.५९ ॥
મારા દ્વારા અને મહાત્મા કૃષ્ણ દ્વારા અનુમતિ પામીને તું, ઉશીનરનો પુત્ર શિબિ ગયો તેમ, પુણ્યવાનોના લોકોમાં જા.
7.143.60
ये लोका मम विमलाः सकृद्विभाता ।
ब्रह्माद्यैः सुरवृषभैरपीष्यमाणाः।
तान्क्षिप्रं व्रज सतताग्निहोत्रयाजि… ।
न्मत्तुल्यो भव गरुडोत्तमाङ्गयानः ॥ ७.१४३.६० ॥
મારા જે વિમલ લોકો એકવાર પ્રકાશે છે, બ્રહ્માદિ દેવશ્રેષ્ઠો પણ જેની ઇચ્છા કરે છે, તેમાં જલદી જા. સદા અગ્નિહોત્ર કરનાર... ...મારા સમાન થા, ગરુડવાહન.
7.143.61
धनञ्जये ब्रुवत्येवं घृणया च परिप्लुते ।
अवाङ्मुखा बभूवुश्च सैनिकाः सर्व एव ते ॥ ७.१४३.६१ ॥
ધનંજય આ રીતે બોલતો હતો અને કરુણાથી ભરાયેલો હતો, ત્યારે તે બધા સૈનિકો મોં નીચું કરીને ઊભા રહ્યા.
7.143.62
मुहूर्तादिव विश्रम्य सात्यकिः क्रोधमूर्च्छितः ।
अमर्षवशमापन्नः सौमदत्तिनिराकृतः ॥ ७.१४३.६२ ॥
ક્ષણભર વિશ્રામ લઈને, ક્રોધથી મૂર્છિત સાત્યકિ, અમર્ષના વશમાં આવી, સોમદત્તિ દ્વારા રોકાયેલો...
7.143.63
उत्थितः स तु शैनेयो विमुक्तः सौमदत्तिना ।
सङ्गमादाय चिच्छित्सुः शिरस्तस्य महात्मनः ॥ ७.१४३.६३ ॥
સોમદત્તિથી મુક્ત થઈને ઊભો થયેલો તે શૈનેય, તે મહાત્માનું માથું કાપવાની ઇચ્છાથી ફરી યુદ્ધમાં ઊતર્યો.
7.143.64
निहतं पाण्डुपुत्रेण प्रसक्तं भूरिदक्षिणम् ।
इयेष सात्यकिर्हन्तुं शलाग्रजमकल्मषम् ॥ ७.१४३.६४ ॥
પાંડુપુત્રથી હણાયેલા, તેમાં જ આસક્ત ભૂરિદક્ષિણ, નિષ્કલંક શલ્યના મોટા ભાઈને સાત્યકિએ મારવાની ઇચ્છા કરી.
7.143.65
निकृत्तभुजमासीनं छिन्नहस्तमिव द्विपम् ।
क्रोशतां सर्वसैन्यानां निन्द्यमानः सुदुर्मनाः ॥ ७.१४३.६५ ॥
ભુજાઓ કપાયેલો બેઠેલો, થડ કપાયેલા હાથીની જેમ, બધી સેનાઓ બૂમો પાડીને નિંદા કરતી હતી ત્યારે અત્યંત ખિન્ન મનનો સાત્યકિ.
7.143.66
वार्यमाणः स कृष्णेन पार्थेन च महात्मना ।
भीमेन चक्रक्षाभ्यामश्वत्थाम्ना कृपेण च ॥ ७.१४३.६६ ॥
કૃષ્ણ અને મહાત્મા પાર્થ (અર્જુન) તેને રોકતા હતા; ભીમ, ચક્રરક્ષકો, અશ્વત્થામા અને કૃપ દ્વારા પણ.
7.143.67
कर्णेन वृषसेनेन सैन्धवेन तथैव च ।
विक्रोशतां च सैन्यानामवधीत्तं धृतव्रतम् ॥ ७.१४३.६७ ॥
કર્ણ, વૃષસેન અને સૈન્ધવે પણ તેમ જ, સૈનિકો બૂમો પાડતા હતા ત્યારે, તે વ્રતનિષ્ઠ વીરને મારી નાખ્યો.
7.143.68
प्रायोपविष्टस्य रणे पार्थेन च्छिन्नबाहुनः ।
सात्यकिः कौरवेयस्य खङ्गेनापाहरच्छिरः ॥ ७.१४३.६८ ॥
અર્જુન દ્વારા બાહુ કપાયેલા, રણમાં પ્રાયોપવેશન કરેલા તે કૌરવનું માથું સાત્યકિએ તલવારથી કાપ્યું.
7.143.69
नाभ्यनन्दन्त तं सैन्याः सात्यकिं तेन कर्मणा ।
अर्जुनेन हतं पूर्वं यज्जघान कुरूद्वहम् ॥ ७.१४३.६९ ॥
સૈનિકોએ સાત્યકિના તે કર્મની પ્રશંસા ન કરી; પૂર્વે અર્જુન દ્વારા હણાયેલા તે કુરુશ્રેષ્ઠને તેણે મારી નાખ્યો હતો.
7.143.70
सहस्राक्षसमं चैव सिद्धचारणमानवाः ।
भूरिश्रवसमालोक्य युद्धे प्रायगतं हतम् ॥ ७.१४३.७० ॥
ઇન્દ્ર સમાન ભૂરિશ્રવાને યુદ્ધમાં પ્રાયોપગત અને હણાયેલો જોઈને સિદ્ધો, ચારણો અને મનુષ્યો (વિસ્મિત થયા).
7.143.71
अपूजयन्त तं देवा विस्मितास्तेऽस्य कर्मभिः ।
पक्षवादांश्च सुबहून्प्रावदंस्तव सैनिकाः ॥ ७.१४३.७१ ॥
વિસ્મિત દેવોએ તેના કર્મોથી તેની પૂજા કરી; તમારા સૈનિકોએ ઘણા પક્ષપાતી વચનો કહ્યા.
7.143.72
न वार्ष्णेयस्यापराधो भवितव्यं हि तत्तथा ।
तस्मान्मन्युर्न वः कार्यः क्रोधो दुःखतरो नृणाम् ॥ ७.१४३.७२ ॥
વૃષ્ણિવંશીય (સાત્યકિ)નો દોષ નથી; તે તેમ જ થવાનું હતું. તેથી તમે ક્રોધ ન કરો, કારણ કે મનુષ્યો માટે ક્રોધ અતિ દુઃખદાયક છે.
7.143.73
हन्तव्यश्चैष वीरेण नात्र कार्या विचारणा ।
विहितो ह्यस्य धात्रैव मृत्युः सात्यकिराहवे ॥ ७.१४३.७३ ॥
વીરે એને મારવો જ જોઈએ, એમાં વિચારવાનું કંઈ નથી. યુદ્ધમાં સાત્યકિના હાથે એનું મૃત્યુ સ્વયં વિધાતાએ નક્કી કર્યું છે.
7.143.74
मर्तव्यमेव सर्वेण चरमं पूर्वमेव वा ।
मन्यध्वं मृत इत्येष माभूद्वो बुद्धिलाघवम् ॥ ७.१४३.७४ ॥
બધાએ મરવાનું જ છે, વહેલા કે મોડા. એ મરી ગયો છે એમ માનો; તમારી બુદ્ધિમાં હલકાશ ન આવે.
7.143.75
तस्मिन्हते महाबाहौ यूपकेतौ महात्मनि ।
धिगेनमिति चाक्रन्दन्क्षत्रियाः क्रोधमूर्च्छिताः ॥ ७.१४३.७५ ॥
એ મહાબાહુ, યૂપકેતુ, મહાત્મા હણાતાં ક્રોધથી મૂર્છિત ક્ષત્રિયો 'એને ધિક્કાર!' કહી રડવા લાગ્યા.
7.143.76
अन्ये न युक्तमित्येव भवितव्यं तथेति च ।
केचिदासन्विमनसः केचिद्दुःखसमन्विताः ॥ ७.१४३.७६ ॥
કેટલાકે 'આ યોગ્ય નથી' કહ્યું, અને કેટલાકે 'એમ જ થાઓ' કહ્યું. કેટલાક મનથી વિહ્વળ થયા, કેટલાક દુઃખથી ભરાયા.
7.143.77
न हन्तव्यो न हन्तव्य इति मन्दाः प्रभाषत ।
धर्मवादैरधर्मिष्ठा धर्मकञ्चुकमास्थिताः ॥ ७.१४३.७७ ॥
'ન મારો, ન મારો' એમ મૂર્ખો તમે બોલો છો. ધર્મના વચનોથી અધર્મી થઈને તમે ધર્મનું આવરણ ઓઢ્યું છે.
7.143.78
यदा बालः सुभद्रायाः सुतः शस्त्रनिनाकृतः ।
युष्माभिर्निहतो युद्धे तदा धर्मः क्व वो गतः ॥ ७.१४३.७८ ॥
સુભદ્રાનો બાળક પુત્ર શસ્ત્રપ્રહારથી યુદ્ધમાં તમારા દ્વારા હણાયો ત્યારે તમારો ધર્મ ક્યાં ગયો હતો?
7.143.79
मया त्वेतत्प्रतिज्ञातं क्षेपे कस्मिंश्चिदेव हि ।
श्रुत्वा तत्सर्वभावेन गर्हयध्वं न चार्जुनम्।
शृणुध्वं सर्वमेवेह श्रुत्वा गर्हथ मानवाः ॥ ७.१४३.७९ ॥
પણ મેં કોઈ નિંદાના જવાબમાં આ પ્રતિજ્ઞા કરી હતી. તેને પૂરા મનથી સાંભળીને અર્જુનની નિંદા ન કરો. હે માનવો, અહીં બધું સાંભળો; સાંભળ્યા પછી જ નિંદા કરો.
7.143.80
यो मां निष्पिष्य सङ्ग्रमे जीवन्हन्यात्पदा रुषा ।
स मे वध्यो भवेच्छत्रुर्यद्यपि स्यान्मुनिव्रतः ॥ ७.१४३.८० ॥
જે યુદ્ધમાં મને કચડીને, હું જીવતો હોવા છતાં ક્રોધથી પગ વડે મારે, તે મારો શત્રુ વધ્ય થશે, ભલે તે મુનિવ્રતધારી હોય.
7.143.81
चेष्टमानं प्रतीघाते सभुजं मां सचक्षुषः ।
मन्यध्वं मृत इत्येवमेतद्वो बुद्धिलाघवम् ॥ ७.१४३.८१ ॥
પ્રતિકારમાં લડતા, હાથ સહિત, આંખ ખુલ્લી રાખેલા મને તમે મૃત માન્યો — આ તમારી બુદ્ધિની ઓછપ છે.
7.143.82
युक्तो ह्यस्य प्रतीघातः कृतो मे कुरुपुङ्गवाः ॥ ७.१४३.८२ ॥
હે કુરુશ્રેષ્ઠો, તેનો મારા દ્વારા કરાયેલો પ્રતિકાર યોગ્ય જ હતો.
7.143.83
यत्तु पार्थेन मां दृष्ट्वा प्रतिज्ञामभिरक्षता ।
सखङ्गोऽस्य हृतो बाहुरेतेनैवास्मि वञ्चितः ॥ ७.१४३.८३ ॥
પણ પાર્થે મને જોઈને પોતાની પ્રતિજ્ઞાનું રક્ષણ કરતાં તેનો તલવાર સહિતનો હાથ કાપી નાખ્યો; આનાથી જ હું છેતરાયો.
7.143.84
भवितव्यं हि यद्भावि दैवं चेष्टयते हि तत् ।
सोयं हतो विमर्देऽस्मिन्किमत्राधर्मचेष्टितम् ॥ ७.१४३.८४ ॥
જે થવાનું હોય તે થઈને જ રહે છે; દૈવ તેને ચલાવે છે. આ આ યુદ્ધની ભીડમાં માર્યો ગયો; આમાં કયું અધર્મનું આચરણ થયું?
7.143.85
अपि चापं पुरा गीतः श्लोको वाल्मीकिना भुवि ।
न हन्तव्याः स्त्रिय इति यद्ब्रवीषि प्लवङ्गम ॥ ७.१४३.८५ ॥
પૂર્વે પૃથ્વી પર વાલ્મીકિએ ગાયેલો શ્લોક છે કે સ્ત્રીઓને ન મારવી, જે તું કહે છે, હે વાનરશ્રેષ્ઠ.
7.143.86
सर्वकालं मनुष्येण व्यवसायवता सदा ।
पीडाकरममित्राणां यत्स्यात्कर्तव्यमेव तत्।
अनुष्ठितं मया तच्च कस्माद्गर्हथ मूढवत् ॥ ७.१४३.८६ ॥
સદા દૃઢ નિશ્ચયી માણસે શત્રુઓને પીડા આપનારું જ કરવું જોઈએ. તે મેં કર્યું; તો મૂર્ખની જેમ મારી નિંદા કેમ કરો છો?
7.143.87
एवमुक्ते महाराज सर्वे कौरवपुङ्गवाः ।
न स्म किंचिदभाषन्त मनसा समपूजयन् ॥ ७.१४३.८७ ॥
હે મહારાજ, આવું કહેવાયા પછી બધા કૌરવશ્રેષ્ઠો કશું બોલ્યા નહીં; મનમાં તેને સન્માન આપ્યું.
7.143.88
मन्त्रभिपूतस्य महाध्वरेषु ।
यशस्विनो भूरिसहस्रदस्य।
मुनेरिवारण्यगतस्य तस्य ।
न तत्र कश्चिद्वधमभ्यनन्दत् ॥ ७.१४३.८८ ॥
મહાયજ્ઞોમાં મંત્રોથી પવિત્ર, યશસ્વી, હજારો દાન આપનાર, વનમાં ગયેલા મુનિ જેવા તેના વધને ત્યાં કોઈએ વખાણ્યો નહીં.
7.143.89
सुनीलकेशं वरदस्य तस्य ।
सूरस्य पारावतलोहिताक्षम्।
अश्वस्य मेध्यस्य शिरो निकृत्तं ।
न्यस्तं हविर्धानमिवान्तरेण ॥ ७.१४३.८९ ॥
વરદાતા સૂરના સુંદર ભૂરા કેશ અને કબૂતર જેવી લાલ આંખોવાળા યજ્ઞયોગ્ય અશ્વનું માથું કાપીને પડેલું હતું; જાણે બે હવિર્ધાનો વચ્ચે મૂક્યું હોય.
7.143.90
स तेजसा शस्त्रकृतेन पूतो ।
महाहवे देहवरं विसृज्य।
आक्रामदूर्ध्वं वरदो वरार्हो ।
व्यावृत्त्य धर्मेण परेम रोदसी ॥ ७.१४३.९० ॥
શસ્ત્રથી ઉત્પન્ન થયેલા તેજથી પવિત્ર થઈને, મહાયુદ્ધમાં પોતાનો શ્રેષ્ઠ દેહ ત્યજીને, વરદાતા અને વરને યોગ્ય તે ઊપર ચડ્યો; ધર્મથી પાછા ફરીને, પરમ લોકો—સ્વર્ગ અને પૃથ્વી—ઓળંગીને.