महाभारत · अध्याय 7.143
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.143.1
स बाहुर्न्यपतद्भूमौ सखङ्गः सशुभाङ्गदः ।
आदधज्जीवलोकस्य दुःखमद्भुतमुत्तमः।
यन्त्रमुक्तो महेन्द्रस्य ध्वजो वृत्तोत्सवो यथा ॥ ७.१४३.१ ॥
तलवार आणि शुभ बाजूबंदासह तो बाहू भूमीवर कोसळला; जीवलोकाला अद्भुत दुःख देत, इंद्राच्या यंत्रातून सुटलेला ध्वज उत्सव संपल्यावर पडावा तसा.
7.143.2
प्रहरिष्यन्हृतो बाहुरदृश्यते किरीटिना ।
वेगेन न्यपतद्भूमौ पञ्चास्य इव पन्नगः ॥ ७.१४३.२ ॥
प्रहार करण्यास उद्यत असलेला तो बाहू किरीटधारी (अर्जुना) याने छाटलेला दिसला; वेगाने भूमीवर पडला, पाच तोंडांच्या सर्पासारखा.
7.143.3
स मोघं कृतमात्मानं दृष्ट्वा पार्थेन कौरवः ।
उत्सृज्य सात्यकिं क्रोधाद्ग्रर्हयामास पाण्डवम् ॥ ७.१४३.३ ॥
पार्थाने स्वतःला व्यर्थ केलेले पाहून तो कौरव सात्यकीला सोडून क्रोधाने पाण्डवाची निंदा करू लागला.
7.143.4
स विबाहुर्महाराज एकपक्ष इवाण्डजः ।
एकचक्रो रथो यद्वद्धरणीमास्थितो नृपः।
उवाच पाण्डवं चैव सर्वक्षत्रस्य पश्यतः ॥ ७.१४३.४ ॥
महाराज, तो बाहुहीन राजा एक पंख असलेल्या पक्ष्यासारखा आणि एकचक्री रथासारखा भूमीवर उभा राहिला, आणि सर्व क्षत्रियांच्या देखत पाण्डवाला म्हणाला.
7.143.5
नृशंसं बत कौन्तेय कर्मेदं कृतवानसि ।
अपश्यतो विषक्तस्य यन्मे त्वं बाहुमच्छिनः ॥ ७.१४३.५ ॥
हे कुन्तीपुत्रा, तू हे क्रूर कर्म केलेस; मी पाहत नसताना, आसक्त असताना तू माझा बाहू तोडलास.
7.143.6
येषु येषु नरः पार्थ वर्तते सुसमाहितः ।
आशु तच्छीलतामेति तदिदं दृश्यते त्वयि ॥ ७.१४३.६ ॥
हे पार्था, माणूस ज्या ज्या कामात पूर्ण एकाग्रतेने गुंततो, तो लवकरच त्या स्वभावाला प्राप्त होतो; तेच आता तुझ्यात दिसत आहे.
7.143.7
किं नु वक्ष्यसि राजानं धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
किं कुर्वाणो मया सङ्ख्ये हतो भूरिश्रवा इति ॥ ७.१४३.७ ॥
धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिराला तू काय सांगशील? युद्धात माझ्याकडून भूरिश्रवा मारला गेला तेव्हा तू काय करत होतास?
7.143.8
इदमिन्द्रेण ते साक्षादुपदिष्टं महात्मना ।
अस्त्रं रुद्रेण वा पार्थ द्रोणेनाथ कृपेण वा ॥ ७.१४३.८ ॥
हे पार्था, हे अस्त्र महात्मा इंद्राने, किंवा रुद्राने, किंवा द्रोणाने, किंवा कृपाने तुला थेट शिकवले आहे.
7.143.9
ननु नामास्त्रधर्मज्ञस्त्वं लोकेऽभ्यधिकः परैः ।
सोऽयुध्यमानस्य कथं रणे प्रहृतवानसि ॥ ७.१४३.९ ॥
खरोखर तू अस्त्रधर्म जाणणारा आणि जगात इतरांहून श्रेष्ठ आहेस; मग जो युद्ध करत नव्हता त्याच्यावर रणात तू कसा प्रहार केलास?
7.143.10
न प्रमत्ताय भीताय विरथाय प्रयाचते ।
व्यसने वर्तमानाय प्रहरन्ति मनीषिणः ॥ ७.१४३.१० ॥
बेसावध, भ्यालेल्या, रथहीन, याचना करणाऱ्या किंवा संकटात असलेल्यावर विद्वान लोक प्रहार करत नाहीत.
7.143.11
इदं तु नीचाचरितमसत्पुरुषसेवितम् ।
कथमाचरितं पार्थ पापकर्म सुदुष्करम् ॥ ७.१४३.११ ॥
पण हे नीच लोकांनी आचरलेले, दुष्ट लोकांनी सेवलेले कर्म आहे. हे पार्था, अत्यंत कठीण अशा या पापकर्माचे आचरण तू कसे केलेस?
7.143.12
आर्येण सुकरं त्वाहुरार्यकर्म धनञ्जय ।
अनार्यकर्म त्वार्येण सुदुष्करतमं भुवि ॥ ७.१४३.१२ ॥
हे धनंजया, आर्यासाठी आर्यकर्म सोपे असे म्हटले जाते; पण आर्याने अनार्यकर्म करणे पृथ्वीवर अत्यंत कठीण आहे.
7.143.13
कथं हि राजवंश्यस्त्वं कौरवेयो विशेषतः ।
क्षत्रधर्मादपक्रान्तः सुवृत्तश्चारितव्रतः ॥ ७.१४३.१३ ॥
राजवंशीय असूनही तू, विशेषतः कौरववंशीय असूनही, क्षत्रियधर्मापासून कसा दूर गेलास? तुझे आचरण उत्तम आहे आणि तू व्रते पाळणारा आहेस.
7.143.14
अल्पस्तवापराधोऽत्र न त्वां तात विगर्हये ।
वार्ष्णेयापशदं प्राप्य क्षुद्रं कृतमिदं त्वया ॥ ७.१४३.१४ ॥
येथे तुझा अपराध लहान आहे; हे तात, मी तुला दोष देत नाही. वार्ष्णेयामुळे (कृष्णामुळे) अपमान प्राप्त होऊन तू हे क्षुद्र कृत्य केलेस.
7.143.15
इदं तु यदतिक्षुद्रं वार्ष्णेयार्थे कृतं त्वया ।
वासुदेवमतं नूनं नैतत्त्वय्युपपद्यते ॥ ७.१४३.१५ ॥
परंतु वार्ष्णेयासाठी तू केलेले हे अत्यंत क्षुद्र कृत्य वासुदेवाच्या मताने झाले असावे; हे तुला शोभत नाही.
7.143.16
को हि नाम प्रमत्ताय परेण सह युध्यते ।
ईदृशं व्यसनं दद्याद्यो न कृष्णसखो भवेत् ॥ ७.१४३.१६ ॥
निष्काळजी माणसाशी शत्रू म्हणून कोण युद्ध करतो? आणि कृष्णाचा मित्र नसलेला कोणी असा संकट देऊ शकेल का?
7.143.17
व्रात्याः सङ्क्लिष्टकर्माणः प्रकृत्यैव च गर्हिताः ।
वृष्ण्यन्धकाः कथं पार्थ प्रमाणं भवता कृताः ॥ ७.१४३.१७ ॥
व्रात्य, दूषित कर्मे करणारे आणि स्वभावतःच निंद्य असलेल्या वृष्णि-अंधकांना, हे पार्था, तू कसे प्रमाण मानलेस?
7.143.18
एवमुक्तो रणे पार्थो भूरिश्रवसमब्रवीत् ।
व्यक्तं हि जीर्यमाणोऽपि बुद्धिं जरयते नरः।
अनर्थकमिदं सर्वं यत्त्वया व्याहृतं प्रभो ॥ ७.१४३.१८ ॥
युद्धात असे म्हटल्यावर पार्थ भूरिश्रवसाला म्हणाला: "हे उघड आहे की म्हातारपणी माणूस बुद्धीलाही जीर्ण करतो. हे प्रभो, तू जे म्हणालास ते सर्व निरर्थक आहे."
7.143.19
जानन्नेव हृषीकेशं गर्हसे मां च पाण्डवम् ।
सङ्गामाणां हि धर्मज्ञः सर्वशास्त्रार्थपारगः ॥ ७.१४३.१९ ॥
हृषीकेशाला जाणूनही तू मला आणि पांडवाला निंदतोस. युद्धधर्म जाणणारा, सर्वशास्त्रार्थात पारंगत असा तू.
7.143.20
न चाधर्ममहं कुर्यां जानंश्चैव हि मुह्यसे ॥ ७.१४३.२० ॥
मी अधर्म करणार नाही. जाणूनही तू मोहात पडतोस.
7.143.21
युध्यन्ते क्षत्रियाः शत्रून्स्वैःस्वैः परिवृता नराः ।
भ्रातृभिः पितृभिः पुत्रैस्तथा सम्बन्धिबान्धवैः।
वयस्यैरथ मित्रैश्च स्वबाहुबलमाश्रिताः ॥ ७.१४३.२१ ॥
क्षत्रिय आपले बंधू, पिता, पुत्र, नातेवाईक, सखे आणि मित्र यांनी वेढलेले असून, स्वतःच्या बाहुबलावर विसंबून शत्रूंशी लढतात.
7.143.22
स कथं सात्यकिं शिष्यं सुखसम्बन्धिमेव च ।
अस्मदर्थे च युध्यन्तं त्यक्त्वा प्राणान्सुदुस्त्यजान् ॥ ७.१४३.२२ ॥
शिष्य आणि सुखसंबंधी असलेल्या सात्यकीला, आपल्यासाठी युद्ध करणाऱ्याला, अत्यंत कठीणपणे सोडता येणारे प्राण सोडून तो कसा सोडील?
7.143.23
मम बाहुं रणे राजन्दक्षिणं युद्धदुर्मदम् ।
त्वया निकृष्यमाणं च दृष्टवानस्मि निष्क्रियम् ॥ ७.१४३.२३ ॥
हे राजा, युद्धात उन्मत्त असलेला माझा उजवा बाहू तुझ्याकडून ओढला जाऊन निष्क्रिय झालेला मी पाहिला.
7.143.24
न च त्वं रक्षितव्यो हि एको रणगतेन हि ।
यो यस्य युध्यतेऽर्थाय संरक्ष्यो नराधिप।
तै रक्ष्यमाणैः स नृपो रक्षितव्यो महामृधे ॥ ७.१४३.२४ ॥
रणात गेलेला तू एकटाच रक्षण करण्यास योग्य नाहीस. हे नराधिपा, जो ज्याच्यासाठी लढतो, त्याने त्याचे रक्षण करावे. त्यांनी रक्षिलेला तो राजा महायुद्धात रक्षण्यास योग्य आहे.
7.143.25
यद्यहं सात्यकिं दृष्ट्वा तूष्णीमासिष्य आहवे ।
ततस्तेन वियोगश्च प्राप्यं नरकमेव च ॥ ७.१४३.२५ ॥
मी सात्यकीला पाहून युद्धात मौन बसलो, तर त्याच्यापासून वियोग होईल आणि नरकच प्राप्त होईल.
7.143.26
रक्षितव्यो मया यस्मात्तस्माल्लब्धो मया स च ।
यशश्चैव स्वपक्षेभ्यः फलं मित्रस्य रक्षणात् ॥ ७.१४३.२६ ॥
मला त्याचे रक्षण करायचे आहे, म्हणून मी त्याला मिळवले आहे; मित्राच्या रक्षणाने स्वपक्षाकडून यश आणि फलही मिळते.
7.143.27
यच्च मां गर्हसे राजन्कृष्णेन सह सङ्गतम् ।
कस्तेन सङ्गमं नेच्छेत्तत्र ते बुद्धिविभ्रमः ॥ ७.१४३.२७ ॥
हे राजा, कृष्णाशी संगत झाल्याबद्दल तू माझी निंदा करतोस; त्याच्याशी संगम कोण इच्छिणार नाही? त्यात तुझी बुद्धी भ्रमित झाली आहे.
7.143.28
आबद्धकवचस्येह रथमारुह्य तिष्ठतः ।
सर्वायुधैरुपेतस्य प्रतियोद्धृप्रतीक्षिणः ॥ ७.१४३.२८ ॥
येथे कवच बांधून, रथावर चढून उभ्या असलेल्या, सर्व शस्त्रांनी युक्त, प्रतिस्पर्ध्याची वाट पाहणाऱ्या (योद्ध्याबद्दल).
7.143.29
अस्मिन्रथगजानीके हयपत्तिसमाकुले ।
सिंहनादोद्धतरवे गम्भीरे सैन्यसागरे ॥ ७.१४३.२९ ॥
रथ, हत्ती यांच्या रांगांनी, घोडे व पायदळाने भरलेल्या, सिंहनादाच्या उग्र गजरांनी युक्त अशा गंभीर सैन्यसागरात.
7.143.30
स्वैश्चापि समुपेतस्य विक्रान्तस्य तथा रणे ।
सात्यकेन कथं योग्यः सङ्ग्रामस्ते भविष्यति ॥ ७.१४३.३० ॥
स्वतःच्या सैन्यासह आणि युद्धात तसाच पराक्रमी असलेल्या सात्यकीशी तुझे युद्ध कसे योग्य ठरेल?
7.143.31
बहुभिः सह सङ्गम्य निर्जित्य च महारथान् ।
श्रान्तश्च श्रान्तवाहश्च क्षीणसर्वायुधस्त्वया।
समेतः सात्यकिः सङ्ख्ये निर्जितश्च महारथः ॥ ७.१४३.३१ ॥
अनेकांशी भिडून महारथींना जिंकून, थकलेला आणि थकलेले घोडे असलेला, सर्व शस्त्रे संपलेला तू युद्धात सात्यकीशी भिडून त्याला पराजित केलेस.
7.143.32
ईदृशं सात्यकिं सङ्ख्ये निर्जित्य च महारथम् ।
अधिकत्वं विजानीपे स्ववीर्यवशमागतम् ॥ ७.१४३.३२ ॥
अशा महारथी सात्यकीला युद्धात जिंकून तू आपल्या पराक्रमाच्या बळावर आलेले श्रेष्ठत्व मानतोस.
7.143.33
इच्छसि त्वं शिरस्तस्य असिना हर्तुमाहवे ।
तथा कृच्छ्रगतं दृष्ट्वा सात्यकिं कः क्षमिष्यति।
एकस्यैकेन हि कथं सङ्ग्रामः सम्भविष्यति ॥ ७.१४३.३३ ॥
युद्धात तलवारीने त्याचे मस्तक तोडण्याची तुझी इच्छा आहे. संकटात पडलेल्या सात्यकीला पाहून कोण क्षमा करील? एकाशी एकाचे युद्ध कसे होईल?
7.143.34
त्वं तु गर्हय चात्मानं स्वधर्मं यो न रक्षसि ।
कथं रक्षिष्यसे वीर ये वै त्वां संश्रिता जनाः ॥ ७.१४३.३४ ॥
तू स्वतःलाच दोष दे, जो आपला धर्म राखत नाहीस. हे वीरा, जे लोक तुझ्यावर अवलंबून आहेत त्यांचे तू कसे रक्षण करशील?
7.143.35
आत्तशस्त्रस्य हि रणे वृष्णिपुत्रं जिघांसतः ।
छिन्नवान्यदहं बाहुं नैतल्लोकविगर्हितम् ॥ ७.१४३.३५ ॥
युद्धात शस्त्र उचलून वृष्णिपुत्राला मारण्याची इच्छा धरणाऱ्याचा बाहू मी तोडला; ते जगात निंदनीय नाही.
7.143.36
न्यस्तशस्त्रस्य हि पुनर्विकलस्य विवर्मणः ।
अभिमन्योर्वधं तात धार्मिकः को नु पूजयेत् ॥ ७.१४३.३६ ॥
हे तात, शस्त्र खाली ठेवलेल्या, पुन्हा विकल आणि कवचरहित अभिमन्यूच्या वधाची कोणता धार्मिक माणूस प्रशंसा करील?
7.143.37
एवमुक्तो महार्बाहुर्यूपकेतुर्महायशाः ।
युयुधानं समुत्सृज्य रणे प्रायमुपाविशत् ॥ ७.१४३.३७ ॥
असे म्हटले गेल्यावर महाबाहू, यूपध्वज, महायशस्वी (भीष्म) यांनी युयुधानाला रणांगणात सोडून प्रायोपवेशनासाठी बसले.
7.143.38
शरानास्तीर्य सव्येन पाणिना पुण्यलक्षणः ।
यियासुर्ब्रह्मलोकाय प्राणान्प्राणेष्वथाजुहोत् ॥ ७.१४३.३८ ॥
डाव्या हाताने बाण पसरवून, पुण्यलक्षणी (भीष्म) ब्रह्मलोकाला जाण्याच्या इच्छेने प्राण प्राणांमध्ये आहुत केले.
7.143.39
सूर्ये चक्षुः समाधाय प्रसन्नं सलिले मनः ।
ध्यायन्महोपनिषदं योगयुक्तोऽभवन्मुनिः ॥ ७.१४३.३९ ॥
सूर्यावर दृष्टी स्थिर करून, पाण्यात प्रसन्न मन ठेवून, महोपनिषदाचे ध्यान करत ते योगयुक्त मुनी झाले.
7.143.40
ततस्ते सर्वसेनासु जनाः कृष्णधनञ्जयौ ।
गर्हयामासुरप्येतौ शशंसुर्भूरिदक्षिणम् ॥ ७.१४३.४० ॥
तेव्हा सर्व सेनांमधील लोकांनी कृष्ण आणि धनंजय यांची निंदा केली, आणि भरपूर दक्षिणा देणाऱ्यांची स्तुती केली.
7.143.41
निन्द्यमानौ तथा कृष्णौ नोचतुः किञ्चिदप्रियम् ।
ततः प्रशस्यमानश्च नाहृष्यद्यूपकेतनः ॥ ७.१४३.४१ ॥
अशी निंदा होऊनही दोन्ही कृष्णांनी काही अप्रिय बोलले नाहीत; आणि प्रशंसा होऊनही यूपध्वज हर्षित झाले नाहीत.
7.143.42
तांस्तथावादिनो राजन्पुत्रांस्तव धनञ्जयः ।
अमूष्यमाणो मनसा तेषां तस्य च भाषितम् ॥ ७.१४३.४२ ॥
हे राजा, असे बोलणाऱ्या तुमच्या पुत्रांना आणि त्यांच्या व (भीष्मांच्या) बोलण्याला धनंजय मनात सहन करू शकले नाहीत.
7.143.43
असङ्क्रुद्धमना वाचः स्मारयन्निव भारत ।
उवाच पाण्डुतनयः साक्षेपमिव फल्गुनः ॥ ७.१४३.४३ ॥
हे भारता, अतिक्रोधित न होता, त्यांचे शब्द आठवून देत असल्यासारखे, पांडुपुत्र फाल्गुन टोमणा मारत बोलला.
7.143.44
मम सर्वेऽपि राजानो जानन्त्येतन्महाव्रतम् ।
न शक्यो मामको हन्तुं यो मे स्याद्बाणगोचरे ॥ ७.१४३.४४ ॥
माझे हे महाव्रत सर्व राजे जाणतात; माझ्या बाणाच्या टप्प्यात जे माझे स्वजन येतील, त्यांनाही मारता येणार नाही.
7.143.45
यूपकेतुं समीक्ष्यैतन्न मां गर्हितुमर्हथ ।
न हि धर्ममविज्ञाय युक्तं गर्हयितुं परम् ॥ ७.१४३.४५ ॥
यूपकेतू अर्जुनाचे हे कृत्य पाहून तुम्ही माझी निंदा करणे योग्य नाही; धर्म न जाणता दुसऱ्याची निंदा करणे उचित नाही.
7.143.46
न्यस्तशस्त्रस्य बालस्य विरथस्य विवर्मणः ।
नाभिमन्योर्वधं यूयं गर्हयध्वं कुतस्तदा ॥ ७.१४३.४६ ॥
शस्त्र खाली ठेवलेल्या, बालक, रथहीन आणि कवचहीन अभिमन्यूच्या वधाची तुम्ही तेव्हा निंदा का केली नाही?
7.143.47
दुर्योधनस्य क्षुद्रस्य अप्रमाणे च तिष्ठतः ।
सौमदत्तेरथं साधुः सर्वसाहाय्यकारिणः ॥ ७.१४३.४७ ॥
क्षुद्र दुर्योधनासाठी, अमर्याद सैन्यात उभ्या असलेल्या, सर्व सहाय्य करणाऱ्या सोमदत्ताच्या पुत्राच्या रथाचे (मी रक्षण केले).
7.143.48
अस्मदीया मया रक्ष्याः प्राणबाध उपस्थिते ।
ये मे प्रत्यक्षतो वीरा हन्येरन्निति मे मतिः ॥ ७.१४३.४८ ॥
प्राणसंकट आल्यावर माझ्या माणसांचे मी रक्षण केले पाहिजे; माझ्या डोळ्यासमोर वीर मारले जातील असे माझे मत आहे.
7.143.49
सात्यकश्च वशं नीतः कौरवेण महात्मना ।
ततो मयैतच्चरितं प्रतिज्ञारक्षणं प्रति ॥ ७.१४३.४९ ॥
महात्मा कौरवाने सात्यकीला वश केले. तेव्हा मी माझी प्रतिज्ञा राखण्यासाठी हे कृत्य केले.
7.143.50
पुनश्च कृपयाऽऽविष्टो बहु तत्तद्विचिन्तयन् ।
उवाच चैनं कौरव्यमर्जुनः शोकपीडितः ॥ ७.१४३.५० ॥
करुणेने व्याप्त होऊन, पुन्हा पुन्हा अनेक गोष्टींचा विचार करत, शोकाने पीडित झालेला अर्जुन त्या कौरवाला म्हणाला.
7.143.51
धिगस्तु क्षत्रधर्मं तु यत्र त्वं पुरुषेश्वरः ।
अवस्थामीदृशीं प्राप्तः शरण्यः शरणप्रदः ॥ ७.१४३.५१ ॥
क्षात्रधर्माचा धिक्कार असो! पुरुषांचा स्वामी, आश्रयास योग्य आणि आश्रय देणारा तू अशा स्थितीस आलास.
7.143.52
नातिभारः कृतान्तस्य विद्यते कुरुनन्दन ।
यत्र त्वं पुरुषव्याघ्रः प्राप्तः पापामिमां दशाम् ॥ ७.१४३.५२ ॥
हे कुरुनंदना, कृतांताला (यमाला) हे फार मोठे ओझे नाही; पुरुषश्रेष्ठ तू या पापमय दशेला पोहोचलास.
7.143.53
नात्मनः सुकृतस्यास्य फलं वै नृपसत्तम ।
यत्र त्वं कुरुशार्दूल प्राप्तः पापामिमां दशाम् ॥ ७.१४३.५३ ॥
हे नृपश्रेष्ठा, हे तुझ्या स्वतःच्या सुकृताचे फळ नाही; कुरुश्रेष्ठा, तू या पापमय दशेला पोहोचलास.
7.143.54
रौरवं नरकं भीमं गमिष्यति सुयोधनः ।
यत्कृते नरशार्दूलः प्राप्तः पापामिमां दशाम् ॥ ७.१४३.५४ ॥
ज्याच्या कारणाने नरश्रेष्ठा तू या पापमय दशेला पोहोचलास, तो सुयोधन भयंकर रौरव नरकात जाईल.
7.143.55
को हि नाम पुमाँल्लोके मादृशः पुरुषोत्तम ।
प्रहरेत्त्वद्विधे त्वद्य प्रतिज्ञा यदि नो भवेत् ॥ ७.१४३.५५ ॥
जगात माझ्यासारखा कोणता पुरुष, हे पुरुषोत्तमा, तुमच्यासारख्यावर आज प्रहार करील, जर आमची प्रतिज्ञा नसती तर?
7.143.56
एवमुक्तः स पार्थेन शिरसा भूमिमस्पृशत् ।
पाणिना चैव सव्येन प्राहिणोदस्य दक्षिणम् ॥ ७.१४३.५६ ॥
पार्थाने असे सांगितल्यावर त्याने मस्तकाने भूमीला स्पर्श केला; डाव्या हाताने आपला उजवा हात पुढे केला.
7.143.57
एतत्पार्थस्य तु वचस्ततः श्रुत्वा महाद्युतिः ।
युपकेतुर्महाराज तूष्णीमासीदवाङ्मुखः ॥ ७.१४३.५७ ॥
पार्थाचे हे शब्द ऐकून, हे महाराजा, महातेजस्वी यूपकेतु मौन राहून खाली मान घालून बसला.
7.143.58
या प्रीतिर्धर्मराजे मे भीमे च बलिनां वरे ।
नकुले सहदेवे च सा मे त्वयि शलाग्रज ॥ ७.१४३.५८ ॥
धर्मराजावर, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ भीमावर, नकुल-सहदेवांवर माझी जी प्रीती आहे, तीच तुझ्यावरही आहे, हे शल्याच्या भावा.
7.143.59
मया त्वं समनुज्ञातः कृष्णेन च महात्मना ।
गच्छ पुण्यकृतां लोकाञ्छिबिरौशीनरो यथा ॥ ७.१४३.५९ ॥
माझ्याकडून आणि महात्मा कृष्णाकडून अनुमती मिळालेला तू, उशीनराचा पुत्र शिबी गेला तसा, पुण्यवंतांच्या लोकांत जा.
7.143.60
ये लोका मम विमलाः सकृद्विभाता ।
ब्रह्माद्यैः सुरवृषभैरपीष्यमाणाः।
तान्क्षिप्रं व्रज सतताग्निहोत्रयाजि… ।
न्मत्तुल्यो भव गरुडोत्तमाङ्गयानः ॥ ७.१४३.६० ॥
माझे जे विमल लोक एकदा प्रकाशित होतात, ब्रह्मादि देवश्रेष्ठांनाही ज्यांची इच्छा असते, त्या लोकांत लवकर जा. सदा अग्निहोत्र करणाऱ्या... ...माझ्यासारखा हो, गरुडवाहना.
7.143.61
धनञ्जये ब्रुवत्येवं घृणया च परिप्लुते ।
अवाङ्मुखा बभूवुश्च सैनिकाः सर्व एव ते ॥ ७.१४३.६१ ॥
धनंजय असे बोलत असताना आणि करुणेने व्यापलेला असताना ते सर्व सैनिक मान खाली घालून उभे राहिले.
7.143.62
मुहूर्तादिव विश्रम्य सात्यकिः क्रोधमूर्च्छितः ।
अमर्षवशमापन्नः सौमदत्तिनिराकृतः ॥ ७.१४३.६२ ॥
क्षणभर विश्रांती घेऊन, क्रोधाने मूर्च्छित झालेला सात्यकी, अमर्षाच्या वशात जाऊन, सोमदत्तीने अडवलेला...
7.143.63
उत्थितः स तु शैनेयो विमुक्तः सौमदत्तिना ।
सङ्गमादाय चिच्छित्सुः शिरस्तस्य महात्मनः ॥ ७.१४३.६३ ॥
सोमदत्तीच्या तावडीतून सुटून उठलेला तो शैनेय, त्या महात्म्याचे शिर छेदण्याच्या इच्छेने पुन्हा युद्धात उतरला.
7.143.64
निहतं पाण्डुपुत्रेण प्रसक्तं भूरिदक्षिणम् ।
इयेष सात्यकिर्हन्तुं शलाग्रजमकल्मषम् ॥ ७.१४३.६४ ॥
पांडुपुत्राने ठार मारलेला, त्यातच आसक्त झालेला भूरिदक्षिण, निष्कलंक शल्याचा थोरला भाऊ, त्याला सात्यकीने मारण्याची इच्छा केली.
7.143.65
निकृत्तभुजमासीनं छिन्नहस्तमिव द्विपम् ।
क्रोशतां सर्वसैन्यानां निन्द्यमानः सुदुर्मनाः ॥ ७.१४३.६५ ॥
हात कापलेला बसलेला, सोंड तुटलेल्या हत्तीसारखा, सर्व सैन्यांच्या आरोळ्यांत निंदिला जाणारा, अत्यंत खिन्न मनाचा सात्यकी.
7.143.66
वार्यमाणः स कृष्णेन पार्थेन च महात्मना ।
भीमेन चक्रक्षाभ्यामश्वत्थाम्ना कृपेण च ॥ ७.१४३.६६ ॥
कृष्ण आणि महात्मा पार्थ (अर्जुन) त्याला अडवत होते; भीम, चक्ररक्षक, अश्वत्थामा आणि कृप यांच्याकडूनही.
7.143.67
कर्णेन वृषसेनेन सैन्धवेन तथैव च ।
विक्रोशतां च सैन्यानामवधीत्तं धृतव्रतम् ॥ ७.१४३.६७ ॥
कर्ण, वृषसेन आणि सैंधव यांनीही तसेच, सैनिक आक्रोश करत असताना, त्या व्रतनिष्ठ वीराला ठार मारले.
7.143.68
प्रायोपविष्टस्य रणे पार्थेन च्छिन्नबाहुनः ।
सात्यकिः कौरवेयस्य खङ्गेनापाहरच्छिरः ॥ ७.१४३.६८ ॥
अर्जुनाने बाहू तोडलेल्या, रणात प्रायोपवेशन केलेल्या त्या कौरवाचे मस्तक सात्यकीने तलवारीने छाटले.
7.143.69
नाभ्यनन्दन्त तं सैन्याः सात्यकिं तेन कर्मणा ।
अर्जुनेन हतं पूर्वं यज्जघान कुरूद्वहम् ॥ ७.१४३.६९ ॥
सैनिकांनी सात्यकीच्या त्या कृत्याची प्रशंसा केली नाही; अर्जुनाकडून पूर्वी मारल्या गेलेल्या त्या कुरुश्रेष्ठाला त्याने मारले होते.
7.143.70
सहस्राक्षसमं चैव सिद्धचारणमानवाः ।
भूरिश्रवसमालोक्य युद्धे प्रायगतं हतम् ॥ ७.१४३.७० ॥
इंद्रासमान भूरिश्रवा युद्धात प्रायोपगत होऊन मारला गेलेला पाहून सिद्ध, चारण आणि मानव (विस्मित झाले).
7.143.71
अपूजयन्त तं देवा विस्मितास्तेऽस्य कर्मभिः ।
पक्षवादांश्च सुबहून्प्रावदंस्तव सैनिकाः ॥ ७.१४३.७१ ॥
विस्मित झालेल्या देवांनी त्याच्या कर्मांनी त्याची पूजा केली; तुमच्या सैनिकांनी अनेक पक्षपाती शब्द बोलले.
7.143.72
न वार्ष्णेयस्यापराधो भवितव्यं हि तत्तथा ।
तस्मान्मन्युर्न वः कार्यः क्रोधो दुःखतरो नृणाम् ॥ ७.१४३.७२ ॥
वृष्णिवंशीयाचा (सात्यकीचा) दोष नाही; ते तसेच घडायचे होते. म्हणून तुम्ही क्रोध करू नका, कारण माणसांना क्रोध अत्यंत दुःखदायक आहे.
7.143.73
हन्तव्यश्चैष वीरेण नात्र कार्या विचारणा ।
विहितो ह्यस्य धात्रैव मृत्युः सात्यकिराहवे ॥ ७.१४३.७३ ॥
वीराने याला मारलेच पाहिजे, यात विचार करण्याची गरज नाही. युद्धात सात्यकीच्या हातून याचा मृत्यू स्वतः विधात्यानेच नेमला आहे.
7.143.74
मर्तव्यमेव सर्वेण चरमं पूर्वमेव वा ।
मन्यध्वं मृत इत्येष माभूद्वो बुद्धिलाघवम् ॥ ७.१४३.७४ ॥
सर्वांनाच मरावेच लागेल, आधी किंवा नंतर. हा मेला आहे असे समजा; तुमची बुद्धी हलकी होऊ नये.
7.143.75
तस्मिन्हते महाबाहौ यूपकेतौ महात्मनि ।
धिगेनमिति चाक्रन्दन्क्षत्रियाः क्रोधमूर्च्छिताः ॥ ७.१४३.७५ ॥
तो महाबाहू, यूपकेतू, महात्मा मारला गेल्यावर क्रोधाने मूर्च्छित झालेले क्षत्रिय 'याचा धिक्कार असो!' असे ओरडू लागले.
7.143.76
अन्ये न युक्तमित्येव भवितव्यं तथेति च ।
केचिदासन्विमनसः केचिद्दुःखसमन्विताः ॥ ७.१४३.७६ ॥
काही म्हणाले 'हे योग्य नाही', आणि काही म्हणाले 'असेच होऊ दे'. कोणी मन विचलित झाले, कोणी दुःखाने भरले.
7.143.77
न हन्तव्यो न हन्तव्य इति मन्दाः प्रभाषत ।
धर्मवादैरधर्मिष्ठा धर्मकञ्चुकमास्थिताः ॥ ७.१४३.७७ ॥
'मारू नका, मारू नका' असे मूर्खांनो तुम्ही म्हणता. धर्माच्या शब्दांनी अधर्मी होऊन तुम्ही धर्माचा पोशाख धारण केला आहे.
7.143.78
यदा बालः सुभद्रायाः सुतः शस्त्रनिनाकृतः ।
युष्माभिर्निहतो युद्धे तदा धर्मः क्व वो गतः ॥ ७.१४३.७८ ॥
सुभद्रेचा बालक पुत्र शस्त्राघाताने युद्धात तुमच्याकडून मारला गेला तेव्हा तुमचा धर्म कुठे गेला होता?
7.143.79
मया त्वेतत्प्रतिज्ञातं क्षेपे कस्मिंश्चिदेव हि ।
श्रुत्वा तत्सर्वभावेन गर्हयध्वं न चार्जुनम्।
शृणुध्वं सर्वमेवेह श्रुत्वा गर्हथ मानवाः ॥ ७.१४३.७९ ॥
पण मी कोणत्यातरी निंदेला उत्तर म्हणून ही प्रतिज्ञा केली. ती पूर्ण मनाने ऐकून अर्जुनाची निंदा करू नका. हे मानवांनो, येथे सर्व ऐका; ऐकूनच निंदा करा.
7.143.80
यो मां निष्पिष्य सङ्ग्रमे जीवन्हन्यात्पदा रुषा ।
स मे वध्यो भवेच्छत्रुर्यद्यपि स्यान्मुनिव्रतः ॥ ७.१४३.८० ॥
जो मला युद्धात चिरडून, मी जिवंत असताना रागाने पायाने मारेल, तो माझा शत्रू वध्य ठरेल, जरी तो मुनिव्रतधारी असला तरी.
7.143.81
चेष्टमानं प्रतीघाते सभुजं मां सचक्षुषः ।
मन्यध्वं मृत इत्येवमेतद्वो बुद्धिलाघवम् ॥ ७.१४३.८१ ॥
प्रतिकारात झुंजणाऱ्या, बाहूंसह डोळे उघडे असलेल्या मला तुम्ही मृत समजलात — हा तुमच्या बुद्धीचा हलकेपणा आहे.
7.143.82
युक्तो ह्यस्य प्रतीघातः कृतो मे कुरुपुङ्गवाः ॥ ७.१४३.८२ ॥
हे कुरुश्रेष्ठांनो, त्याचा माझ्याकडून केलेला प्रतिकार योग्यच होता.
7.143.83
यत्तु पार्थेन मां दृष्ट्वा प्रतिज्ञामभिरक्षता ।
सखङ्गोऽस्य हृतो बाहुरेतेनैवास्मि वञ्चितः ॥ ७.१४३.८३ ॥
पण पार्थाने मला पाहून आपल्या प्रतिज्ञेचे रक्षण करत त्याचा तलवारीसह बाहू तोडला; यामुळेच मी फसवला गेलो.
7.143.84
भवितव्यं हि यद्भावि दैवं चेष्टयते हि तत् ।
सोयं हतो विमर्देऽस्मिन्किमत्राधर्मचेष्टितम् ॥ ७.१४३.८४ ॥
जे घडायचे ते घडतेच; दैवच त्याला चालवते. हा या युद्धाच्या गर्दीत मारला गेला; यात कोणते अधर्माचरण झाले?
7.143.85
अपि चापं पुरा गीतः श्लोको वाल्मीकिना भुवि ।
न हन्तव्याः स्त्रिय इति यद्ब्रवीषि प्लवङ्गम ॥ ७.१४३.८५ ॥
पूर्वी पृथ्वीवर वाल्मीकींनी गायलेला श्लोक आहे की स्त्रियांना मारू नये, जे तू म्हणतोस, हे वानरश्रेष्ठा.
7.143.86
सर्वकालं मनुष्येण व्यवसायवता सदा ।
पीडाकरममित्राणां यत्स्यात्कर्तव्यमेव तत्।
अनुष्ठितं मया तच्च कस्माद्गर्हथ मूढवत् ॥ ७.१४३.८६ ॥
नेहमी दृढनिश्चयी माणसाने शत्रूंना पीडा देणारेच करावे. तेच मी केले; मग मूर्खांसारखे माझी निंदा का करता?
7.143.87
एवमुक्ते महाराज सर्वे कौरवपुङ्गवाः ।
न स्म किंचिदभाषन्त मनसा समपूजयन् ॥ ७.१४३.८७ ॥
हे महाराज, असे म्हटल्यावर सर्व कौरवश्रेष्ठ काहीही बोलले नाहीत; मनातल्या मनात त्यांनी त्याला मान दिला.
7.143.88
मन्त्रभिपूतस्य महाध्वरेषु ।
यशस्विनो भूरिसहस्रदस्य।
मुनेरिवारण्यगतस्य तस्य ।
न तत्र कश्चिद्वधमभ्यनन्दत् ॥ ७.१४३.८८ ॥
महायज्ञांत मंत्रांनी पवित्र झालेल्या, यशस्वी, हजारो दान करणाऱ्या, वनात गेलेल्या मुनीसारख्या त्याच्या वधाचे तेथे कोणीही अनुमोदन केले नाही.
7.143.89
सुनीलकेशं वरदस्य तस्य ।
सूरस्य पारावतलोहिताक्षम्।
अश्वस्य मेध्यस्य शिरो निकृत्तं ।
न्यस्तं हविर्धानमिवान्तरेण ॥ ७.१४३.८९ ॥
वरदाता सूराचे सुंदर निळे केस आणि कबुतराचे लालसर डोळे असलेल्या यज्ञयोग्य घोड्याचे डोके कापून पडले होते; जणू दोन हविर्धानांच्या मध्ये ठेवलेले.
7.143.90
स तेजसा शस्त्रकृतेन पूतो ।
महाहवे देहवरं विसृज्य।
आक्रामदूर्ध्वं वरदो वरार्हो ।
व्यावृत्त्य धर्मेण परेम रोदसी ॥ ७.१४३.९० ॥
शस्त्राने निर्माण झालेल्या तेजाने पवित्र होऊन, महायुद्धात आपला श्रेष्ठ देह त्यागून, वरदाता व वरास पात्र असलेला तो वर चढला; धर्माने परत फिरून, परम लोक—स्वर्ग व पृथ्वी—ओलांडून.