महाभारत · अध्याय 7.148
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.148.1
एवस्मिन्नेव काले तु त्वरमाणे दिवाकरे ।
अब्रवीत्पाण्डवं तत्र त्वरमाणो जनार्दनः ॥ ७.१४८.१ ॥
इसी समय, जब सूर्य शीघ्रता से अस्त हो रहे थे, जनार्दन ने वहाँ शीघ्रता करते हुए पाण्डु-पुत्र से कहा।
7.148.2
पार्थ पार्थ शिरो ह्येनद्यत्कृते न पतेद्भुवि ।
श्रूयतां तद्यथावृत्तं कारणं सैन्धवं प्रति ॥ ७.१४८.२ ॥
हे पार्थ, हे पार्थ! जिसके कारण यह सिर भूमि पर नहीं गिरेगा, उसका कारण सिन्धुराज के विषय में घटित हुई वह घटना सुनो।
7.148.3
वृद्धक्षत्रः सैन्धवस्य पिता जगति विश्रुतः ।
स च घोरेण तपसा दैन्धवं प्राप्तवान्सुतम् ॥ ७.१४८.३ ॥
सिन्धुराज का पिता वृद्धक्षत्र संसार में विख्यात था। उसने घोर तपस्या से सैन्धव नामक पुत्र प्राप्त किया।
7.148.4
जयद्रथममित्रघ्नं वागुवाचाशरीरिणी ।
नृपमन्तर्हिता वाणी मेघदुन्दुभिनिःस्वना ॥ ७.१४८.४ ॥
अदृश्य वाणी, जो मेघ और दुन्दुभि के समान स्वर वाली थी, शत्रुघाती जयद्रथ राजा से बोली—एक अशरीरी वाणी।
7.148.5
तवात्मजो मनुष्येन्द्र कुलशीलदमादिभिः ।
गुणैर्भविष्यति विभो सदृशो वंशयोर्द्वयोः।
क्षत्रियप्रवरो लोके नित्यं शूराभिसत्कृतः ॥ ७.१४८.५ ॥
हे मनुष्येन्द्र! आपका पुत्र कुल, शील और संयम आदि गुणों से दोनों वंशों के समान होगा। हे विभो! वह संसार में क्षत्रियों में श्रेष्ठ और सदा शूरों से सम्मानित होगा।
7.148.6
शिरश्छेत्स्यति सङ्क्रुद्धः शत्रुश्चालक्षितो भुवि ॥ ७.१४८.६ ॥
क्रोध से भरा हुआ, पृथ्वी पर छिपा हुआ शत्रु उसका सिर काट डालेगा।
7.148.7
एतच्छ्रुत्वा सिन्धुराजो ध्यात्वा चिरमरिन्दमः ।
ज्ञातीन्सर्वानुवाचेदं पुत्रस्नेहाभिचोदितः ॥ ७.१४८.७ ॥
यह सुनकर शत्रुओं का दमन करने वाले सिन्धुराज ने देर तक विचार किया, और पुत्र-स्नेह से प्रेरित होकर अपने सभी बन्धुओं से यह कहा।
7.148.8
सङ्ग्रामे युध्यमानस्य वहतो महतीं धुरम् ।
धरण्यां मम पुत्रस्य पातयिष्यति यः शिरः ॥ ७.१४८.८ ॥
युद्ध में लड़ते हुए, महान भार ढोते हुए जो मेरे पुत्र का सिर धरती पर गिराएगा—
7.148.9
तस्यापि शतधा मूर्धा फलिष्यति न संशयः ।
यदि चेदस्ति मे लाभस्तपसो वा दमस्य वा ॥ ७.१४८.९ ॥
उसका भी सिर सौ टुकड़ों में फट जाएगा, इसमें संशय नहीं। यदि मेरे तप या संयम से मुझे कोई फल प्राप्त हुआ हो—
7.148.10
एवमुक्त्वा ततो राज्ये स्थापयित्वा जयद्रथम् ।
वृद्धक्षत्रो वनं यातस्तपश्चोग्रं समास्थितः ॥ ७.१४८.१० ॥
ऐसा कहकर तब वृद्धक्षत्र ने जयद्रथ को राज्य पर स्थापित किया और वन चले गए, तथा घोर तप में लग गए।
7.148.11
सोऽयं तप्यति तेजस्वी तपो घोरं दुरासदम् ।
स्यमन्तपञ्चकादस्माद्बहिर्वानरकेतन ॥ ७.१४८.११ ॥
वह तेजस्वी यहाँ तप कर रहा है, घोर और दुःसह तप। इस स्यमन्तपञ्चक से बाहर, हे वानरध्वज!
7.148.12
तस्माज्जयद्रथस्य त्वं शिरश्छित्त्वा महामृधे ।
दिव्येनास्त्रेण रिपुहन्घोरेणाद्भुतकर्मणा ॥ ७.१४८.१२ ॥
इसलिए हे शत्रुहन्ता, तुम महासंग्राम में जयद्रथ का सिर काट डालो, दिव्य और घोर अस्त्र से, हे अद्भुत कर्म करने वाले!
7.148.13
सकुण्डलं सिन्धुपतेः प्रभञ्जनसुतानुज ।
उत्सङ्गे पातयस्वास्य वृद्धक्षत्रस्य भारत ॥ ७.१४८.१३ ॥
हे भरतवंशी! प्रभञ्जन-पुत्र (भीम) के अनुज, सिन्धुपति (जयद्रथ) का कुण्डलों सहित सिर वृद्धक्षत्र की गोद में गिरा दो।
7.148.14
अथ त्वमस्य मूर्धानं पातयिष्यसि भूतले ।
तवापि शतधा मूर्धा फलिष्यति न संशयः ॥ ७.१४८.१४ ॥
फिर तुम उसका सिर भूमि पर गिराओगे, और तुम्हारा सिर भी सौ टुकड़ों में फटेगा, इसमें संशय नहीं।
7.148.15
यथा चेदं न जानीयात्स राजा तपसि स्थितः ।
तथा कुरु कुरुश्रेष्ठ दिव्यमस्त्रमुपाश्रितः ॥ ७.१४८.१५ ॥
ताकि वह तपस्यारत राजा यह न जान सके, वैसा करो, हे कुरुश्रेष्ठ! दिव्य अस्त्र का आश्रय लेकर।
7.148.16
न ह्यसाध्यमकार्यं वा विद्यते तव किञ्चन ।
समस्तेष्वपि लोकेषु त्रिषु वासवनन्दन ॥ ७.१४८.१६ ॥
हे वासव-नन्दन! तुम्हारे लिए कुछ भी असाध्य या अकरणीय नहीं है, तीनों लोकों में भी नहीं।
7.148.17
यथैतत्सैन्धवशिरः शरैरेव धनञ्जय ।
वृद्धक्षत्रे पतत्येव तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ ७.१४८.१७ ॥
हे धनञ्जय! जैसे सैन्धव का सिर बाणों से ही वृद्धक्षत्र की गोद में गिरेगा, वैसी ही नीति बनाई जाए।
7.148.18
ततः सुमहदाश्चर्यं तत्रापश्याम भारत ।
स्यमन्तपञ्चकाद्बाह्यं शिरो यद्व्यहरत्ततः ॥ ७.१४८.१८ ॥
तब हे भरत! वहाँ हमने एक अत्यन्त महान आश्चर्य देखा — समन्तपञ्चक के बाहर वह सिर उड़ा ले जाया गया।
7.148.19
एतस्मिन्नेव काले तु वृद्धक्षत्रो महीपतिः ।
सन्ध्यामुपास्ते तेजस्वी सम्बन्धी तव मारिष ॥ ७.१४८.१९ ॥
इसी समय तेजस्वी राजा वृद्धक्षत्र, जो आपके सम्बंधी थे, हे आर्य, सन्ध्या-उपासना कर रहे थे।
7.148.20
उपासीनस्य तस्याथ कृष्णकेशं सकुण्डलम् ।
सिन्धुराजस्य मूर्धानमुत्सङ्गे समपातयत् ॥ ७.१४८.२० ॥
तब उपासना में बैठे उसके सिन्धुराज के कृष्ण-केशयुक्त, कुण्डलधारी सिर को (किसी ने) उसकी गोद में गिरा दिया।
7.148.21
तस्योत्सङ्गे निपतितं शिरस्तच्चारुकुण्डलम् ।
वृद्धक्षत्रस्य नृपतेरलक्षितमरिन्दम ॥ ७.१४८.२१ ॥
हे अरिन्दम, वृद्धक्षत्र राजा की गोद में गिरा वह सुन्दर कुण्डलों वाला सिर उसे दिखाई नहीं दिया।
7.148.22
कृतजप्यस्य तस्याथ वृद्धक्षत्रस्य भारत ।
प्रोत्तिष्ठतस्तत्सहसा शिरोऽगच्छद्वरातलम् ॥ ७.१४८.२२ ॥
हे भारत, जप पूरा करके जब वृद्धक्षत्र उठने लगा, तभी अचानक वह सिर श्रेष्ठ भूमि पर जा गिरा।
7.148.23
ततस्तस्य नरेन्द्रस्य पुत्रमूर्धनि भूतले ।
गते तस्यापि शतधा मूर्धाऽगच्छदरिन्दम ॥ ७.१४८.२३ ॥
फिर उस राजा के पुत्र के सिर के भूमि पर गिरने पर, हे अरिन्दम, उसका अपना सिर भी सौ टुकड़ों में बिखर गया।
7.148.24
ततः सर्वाणि सैन्यानि विस्मयं जग्मुरुत्तमम् ।
वासुदेवश्च बीभत्सुं प्रशशंस महारथम् ॥ ७.१४८.२४ ॥
तब सभी सेनाएँ अत्यन्त विस्मय में पड़ गईं, और वासुदेव ने महारथी बीभत्सु (अर्जुन) की प्रशंसा की।
7.148.25
ततो दृष्ट्वा विनिहतं सिन्धुराजं जयद्रथम् ।
कर्मणा तेन पार्थस्य विस्मिताः सर्वदेवताः ॥ ७.१४८.२५ ॥
तब सिन्धुराज जयद्रथ को मारा गया देखकर पार्थ के उस कर्म से सभी देवता विस्मित हो गए।
7.148.26
सर्वदा समरे यस्य गोप्ता नित्यं जनार्दनः ।
कथं तस्य जयो न स्यादिति भूतानि मेनिरे ॥ ७.१४८.२६ ॥
जिसके रक्षक युद्ध में सदा जनार्दन रहते हैं, उसकी विजय कैसे न होगी—ऐसा प्राणियों ने माना।
7.148.27
एतदर्थं शिरस्तस्य व्यापयामास पाण्डवः ।
स्यमन्तपञ्चकाद्बाह्यं शरैरेव यथाक्रमम् ॥ ७.१४८.२७ ॥
इसी उद्देश्य से पाण्डुपुत्र ने उसका सिर बाणों से समन्तपंचक के बाहर फेंक दिया, क्रम के अनुसार।
7.148.28
कृत्वा तच्च महत्कर्म निहत्य च जयद्रथम् ।
अस्त्रं पाशुपतं पार्थः संहर्तुमुपचक्रमे ॥ ७.१४८.२८ ॥
वह महान कर्म करके और जयद्रथ को मारकर पार्थ ने पाशुपत अस्त्र को लौटाने का उपक्रम किया।
7.148.29
संहरत्यपि कौन्तेये तदस्त्रं तत्र भारत ।
ववौ शीतः सुगन्धश्च पवनो ह्लादयन्निव ॥ ७.१४८.२९ ॥
हे भारत, कौन्तेय के उस अस्त्र को लौटाते समय वहाँ शीतल और सुगन्धित वायु बहने लगी, मानो आनन्द देती हुई।
7.148.30
संहारं च प्रमोक्षं च दृष्ट्वा तत्र दिवौकसः ।
विस्मयं परमं जग्मुः प्रशशंसुश्च पाण्डवम् ॥ ७.१४८.३० ॥
वहाँ अस्त्र का संहार और उसका छूटना देखकर स्वर्गवासी देवता अत्यन्त विस्मित हो गए और उन्होंने पाण्डव की प्रशंसा की।
7.148.31
एवमस्त्रेण तान्वीरो योधयित्वा धनञ्जयः ।
जयद्रथशिरः पश्चाद्व्यापयामास पाण्डवः ॥ ७.१४८.३१ ॥
इस प्रकार अस्त्र से उन वीरों को युद्ध में परास्त कर धनंजय पाण्डव ने बाद में जयद्रथ का सिर (दूर) फेंक दिया।
7.148.32
तच्छिरश्च्यावमानं तु ददृशुस्तावका युधि ।
शल्यकर्णकृपा राजन्मोहिताः सव्यसाचिना ॥ ७.१४८.३२ ॥
हे राजन्! युद्ध में आपके योद्धों ने उस सिर को फेंके जाते हुए देखा, और शल्य, कर्ण तथा कृप सव्यसाची (अर्जुन) से मोहित हो गए।
7.148.33
शिरसि च्याविते तस्य शरैराशीविषोपमैः ।
पश्चात्कायोऽपतद्भूमिं शोचयन्सर्वपार्थिवान् ॥ ७.१४८.३३ ॥
उसके सिर के बाण से कट जाने पर, जो विषैले सर्पों के समान थे, उसका शरीर पीछे भूमि पर गिर पड़ा और उसने सभी राजाओं को शोक में डाल दिया।
7.148.34
दृष्ट्वा तु निहतं सङ्ख्ये सिन्धुराजं महारथम् ।
पुत्राणां तव नेत्रेभ्यो दुःखादास्रं प्रवर्तत ॥ ७.१४८.३४ ॥
युद्ध में महारथी सिन्धुराज को मारा गया देखकर आपके पुत्रों की आँखों से दुःख के कारण आँसू बहने लगे।
7.148.35
ततो विनिहते राजन्सिन्धुराजे किरीटिना ।
तमस्तद्वासुदेवेन संहृतं भरतर्षभ ॥ ७.१४८.३५ ॥
हे राजन्! तब किरीटी (अर्जुन) द्वारा सिन्धुराज के मारे जाने पर, हे भरतश्रेष्ठ, वासुदेव (कृष्ण) ने वह अंधकार हटा दिया।
7.148.36
पश्चाज्ज्ञातं महीपाल तव पुत्रैः सहानुगैः ।
वासुदेवप्रयुक्तेयं मायेति नृपसत्तम ॥ ७.१४८.३६ ॥
हे महीपाल! बाद में आपके पुत्रों और उनके अनुचरों ने जाना कि यह वासुदेव द्वारा प्रयुक्त माया थी, हे नृपश्रेष्ठ।
7.148.37
एवं स निहतो राजन्पार्थेनामिततेजसा ।
अक्षौहिणीरष्ट हत्वा जामाता तव सैन्धवः ॥ ७.१४८.३७ ॥
इस प्रकार हे राजन्, अमित तेजस्वी पार्थ के द्वारा मारे गए उस सैन्धव ने, जो आपका जामाता था, आठ अक्षौहिणी सेना का संहार करके प्राण त्याग दिए।
7.148.38
हतं जयद्रथं दृष्ट्वा तव पुत्रा नराधिप ।
दुःखादश्रूणि मुमुचुर्निराशाश्चाभवञ्जये ॥ ७.१४८.३८ ॥
जयद्रथ को मारा गया देखकर, हे नराधिप, आपके पुत्र दुःख से आँसू बहाने लगे और विजय की ओर से निराश हो गए।
7.148.39
ततो जयद्रथे राजन्हते पार्थेन केशवः ।
दध्मौ शङ्खं महाबाहुरर्जुनश्च परन्तपः ॥ ७.१४८.३९ ॥
तब, हे राजन्, जयद्रथ के पार्थ द्वारा मारे जाने पर केशव ने शंख बजाया, और महाबाहु तथा शत्रुओं को तपाने वाले अर्जुन ने भी।
7.148.40
भीमश्च वृष्णिसिंहश्च युधामन्युश्च भारत ।
उत्तमौजाश्च विक्रान्तः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ॥ ७.१४८.४० ॥
भीम, वृष्णिसिंह (कृष्ण), युधामन्यु और पराक्रमी उत्तमौजा ने भी, हे भारत, अलग-अलग शंख बजाए।
7.148.41
श्रुत्वा महान्तं तं शब्दं धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
सैन्धनं निहतं मेने फल्गुनेन महात्मना ॥ ७.१४८.४१ ॥
उस महान शब्द को सुनकर धर्मराज युधिष्ठिर ने समझा कि महात्मा फाल्गुन (अर्जुन) ने सैन्धव को मार डाला है।
7.148.42
ततो वादित्रघोषेण स्वान्योधान्पर्यहर्षयत् ।
अभ्यवर्तत सङ्ग्रामे भारद्वाजं युयुत्सया ॥ ७.१४८.४२ ॥
तब वाद्यों की ध्वनि से अपने योद्धाओं को हर्षित करके उसने युद्ध में युद्ध की इच्छा से भारद्वाज (द्रोण) की ओर बढ़ाया।
7.148.43
ततः प्रववृते राजन्नस्तं गच्छति भास्करे ।
द्रोणस्य सोमकैः सार्धं सङ्ग्रामो रोमहर्षणः ॥ ७.१४८.४३ ॥
हे राजन्, जब सूर्य अस्त हो रहा था, तब सोमकों के साथ द्रोण का रोंगटे खड़े कर देने वाला युद्ध आरंभ हुआ।
7.148.44
ते तु सर्वे प्रयत्नेन भारद्वाजं जिघांसवः ।
सैन्धवे निहते राजन्नयुध्यन्त महारथाः ॥ ७.१४८.४४ ॥
हे राजन्, सैन्धव के मारे जाने पर वे सब महारथी पूरे प्रयत्न से भारद्वाज (द्रोण) को मारने की इच्छा से युद्ध करने लगे।
7.148.45
पाण्डवास्तु जयं लब्ध्वा सैन्धवं विनिहत्य च ।
अयोधयंस्तु ते द्रोणं जयोऽन्मत्तास्ततस्ततः ॥ ७.१४८.४५ ॥
पाण्डवों ने सैन्धव को मारकर विजय प्राप्त की, और विजय से उन्मत्त होकर वे द्रोण से युद्ध करने लगे।
7.148.46
अर्जुनोऽपि ततो योधांस्तावकान्रथसत्तमान् ।
अयोधयन्महाबाहुर्हत्वा सैन्धवकं नृपम् ॥ ७.१४८.४६ ॥
फिर महाबाहु अर्जुन ने भी सैन्धव राजा को मारकर आपके श्रेष्ठ रथी योद्धाओं से युद्ध किया।