महाभारत · अध्याय 7.149
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.149.1
तस्मिन्विनिहते वीरे सैन्धवे सव्यसाचिना ।
मामका यदकुर्वन्त तन्ममाचक्ष्व सञ्जय ॥ ७.१४९.१ ॥
उस वीर सैन्धव के सव्यसाची (अर्जुन) द्वारा मारे जाने पर मेरे लोगों ने जो किया, हे सञ्जय, वह मुझे बताओ।
7.149.2
पश्यतां सर्वसैन्यानां मामकानां महारणे ।
अहन्यत कथं युद्धे सैन्धवः सव्यसाचिना ॥ ७.१४९.२ ॥
महायुद्ध में मेरी सारी सेनाओं के देखते-देखते सैन्धव युद्ध में सव्यसाची (अर्जुन) द्वारा कैसे मारा गया?
7.149.3
कथं द्रौणिकृपैर्गुप्तः कर्णेन च महारणे ।
फल्गुनाग्निमुखं घोरं प्रविष्टः साधु सैन्धवः ॥ ७.१४९.३ ॥
द्रौणि (अश्वत्थामा) और कृप, तथा कर्ण से रक्षित होकर भी सैन्धव उस महायुद्ध में फल्गुन (अर्जुन) के भयानक अग्निमुख में कैसे प्रवेश कर गया?
7.149.4
तस्मिन्हते महेष्वासे मन्दात्मा स सुयोधनः ।
भ्रातृबिः सहितः सूत किमकार्षीदनन्तरम् ॥ ७.१४९.४ ॥
हे सूत, उस महाधनुर्धर के मारे जाने पर मन्दबुद्धि सुयोधन ने अपने भाइयों के साथ उसके बाद क्या किया?
7.149.5
सैन्धवं निहतं दृष्ट्वा रणे पार्थेन भारत ।
अमर्षवशमापन्नः कृपः शारद्वतस्ततः ॥ ७.१४९.५ ॥
हे भारत, युद्ध में पार्थ (अर्जुन) द्वारा सैन्धव को मारा गया देखकर शारद्वत कृप तब अमर्ष के वश में आ गए।
7.149.6
महता शरवर्षेण पाण्डवं समवाकिरत् ।
द्रौणिश्चाभ्यद्रवद्राजन्रथमास्थाय फल्गुनम् ॥ ७.१४९.६ ॥
उसने बड़ी बाण-वर्षा से पाण्डव (अर्जुन) को ढक दिया, और हे राजन्, द्रौणि (अश्वत्थामा) रथ पर सवार होकर फल्गुन (अर्जुन) पर झपट पड़ा।
7.149.7
तावेतौ रथिनां श्रेष्ठौ रथाभ्यां रथसत्तमौ ।
उभावुभयतस्तीक्ष्णैर्विशिखैरभ्यवर्षताम् ॥ ७.१४९.७ ॥
वे दोनों रथियों में श्रेष्ठ, रथों में सर्वोत्तम, दोनों ओर से तीखे बाणों की वर्षा करने लगे।
7.149.8
स तथा शरवर्षाभ्यां सुमहद्ध्यां महाभुजः ।
पीड्यमानः परामार्तिमगमद्रथिनां वरः ॥ ७.१४९.८ ॥
महाभुज वह श्रेष्ठ रथी उन दोनों की अत्यधिक बाण-वर्षा से इस प्रकार पीड़ित होकर अत्यन्त कष्ट को प्राप्त हुआ।
7.149.9
सोऽजिघांसुर्गुरुं सङ्ख्ये गुरोस्तनयमेव च ।
चकाराचार्यकं तत्र कुन्तीपुत्रो धनञ्जयः ॥ ७.१४९.९ ॥
गुरु और गुरुपुत्र को युद्ध में न मारने की इच्छा रखते हुए कुन्तीपुत्र धनंजय ने वहाँ आचार्य का कर्तव्य निभाया।
7.149.10
अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य द्रौणेः शारद्वतस्य च ।
मन्दवेगानिषूंस्ताभ्यामजिघांसुरवासृजत् ॥ ७.१४९.१० ॥
द्रोणपुत्र और शारद्वत के अस्त्रों को अपने अस्त्रों से रोककर, उन दोनों को न मारने की इच्छा से उसने मंदगति बाण छोड़े।
7.149.11
तेन नातिभृशं त्रस्तौ विशिखैर्भृशपीडितौ ।
बहुत्वात्तु परामार्तिं शराणां तावगच्छताम् ॥ ७.१४९.११ ॥
उसके बाणों से वे दोनों अत्यधिक भयभीत नहीं हुए, परन्तु बाणों की बहुलता के कारण वे दोनों अत्यन्त पीड़ित होकर घोर कष्ट को प्राप्त हुए।
7.149.12
अथ शारद्वतो राजन्कौन्तेयशरपीडितः ।
अवासीदद्रथोपस्थे मूर्च्छामभिजगाम ह ॥ ७.१४९.१२ ॥
तब हे राजन्, कौन्तेय के बाणों से पीड़ित शारद्वत रथ के फर्श पर बैठ गए और मूर्च्छा को प्राप्त हो गए।
7.149.13
विह्वलं तमभिज्ञाय भर्तारं शरपीडितम् ।
हतोऽयमिति च ज्ञात्वा सारथिस्तमपावहत् ॥ ७.१४९.१३ ॥
उसे विह्वल और बाणों से पीड़ित अपने स्वामी को पहचानकर, यह मारा गया है, ऐसा सोचकर सारथि उन्हें रणभूमि से दूर ले गया।
7.149.14
तस्मिन्भग्ने महाराज कृपे शारद्वते युधि ।
अश्वत्थामाप्यपायासीत्पाण्डवेयाद्रथान्तरम् ॥ ७.१४९.१४ ॥
हे महाराज, युद्ध में शारद्वत कृप के पराजित होने पर अश्वत्थामा भी पाण्डु-पुत्र के रथ से दूसरे रथ की ओर चला गया।
7.149.15
दृष्ट्वा शारद्वतं पार्थो मूर्च्छितं शरपीडितम् ।
धिग्धिङ्मामिति चैवोक्त्वा कृपणं पर्यदेवयत्।
अश्रुपूर्णमुखो दीनो वचनं चेदमब्रवीत् ॥ ७.१४९.१५ ॥
शारद्वत कृप को मूर्च्छित और बाणों से पीड़ित देखकर पार्थ ने 'मुझे धिक्कार है, धिक्कार है' कहकर दीन स्वर में विलाप किया, और आँसुओं से भरे मुख से दुखी होकर ये वचन बोले।
7.149.16
पश्यन्निदं महाप्राज्ञः क्षत्ता राजानमुक्तवान् ।
कुलान्तकरणे पापे जातमात्रे सुयोधने ॥ ७.१४९.१६ ॥
यह देखकर महाप्राज्ञ क्षत्ता (विदुर) ने राजा से कहा — कुल का नाश करने वाले पापी सुयोधन के जन्म लेते ही।
7.149.17
नीयतां परलोकाय साध्वयं कुलपांसनः ।
अस्माद्धि कुरुमुख्यानां महदुत्पत्स्यते भयम् ॥ ७.१४९.१७ ॥
"इस कुलकलंक को परलोक भेज देना ही उचित है, क्योंकि इसी से कुरुश्रेष्ठों पर महान भय उत्पन्न होगा।"
7.149.18
तदिदं समनुप्राप्तं वचनं सत्यवादिनः ।
तत्कृते ह्यद्य पश्यामि शरतल्पगतं गुरुम् ॥ ७.१४९.१८ ॥
सत्यवादी (विदुर) का यह वचन अब सच हो गया है; उसी के कारण आज मैं अपने गुरु को शरशय्या पर पड़े देख रहा हूँ।
7.149.19
धिगस्तु क्षात्रमाचारं धिगस्तु बलपौरुषम् ।
को हि ब्राह्मणमाचार्यमभिद्रुह्येत मादृशः ॥ ७.१४९.१९ ॥
धिक्कार है क्षत्रिय आचरण को, धिक्कार है बल और पौरुष को! मेरे जैसा कौन ब्राह्मण, अपने आचार्य से द्रोह करेगा?
7.149.20
ऋषिपुत्रो ममाचार्यो द्रोणस्य परमः सखा ।
एष शेते रथोपस्थे कृपो मद्बाणपीडितः ॥ ७.१४९.२० ॥
ऋषिपुत्र, मेरे आचार्य, द्रोण के परम मित्र, यह कृप मेरे बाणों से पीड़ित होकर रथ के फर्श पर पड़े हैं।
7.149.21
अकामयानेन मया विशिखैरर्दितो भृशम् ।
अवसीदन्रथोपस्थे प्राणान्पीडयतीव मे ॥ ७.१४९.२१ ॥
मेरे न चाहते हुए भी मेरे बाणों से वह अत्यंत पीड़ित हुए हैं। रथ के फर्श पर डूबते हुए उनके प्राण मानो मुझे ही पीड़ा दे रहे हैं।
7.149.22
पुत्रशोकाभितप्तेन शरैरभ्यर्दितेन च ।
अभ्यस्तो बहुभिर्बाणैर्दशधर्मगतेन वै ॥ ७.१४९.२२ ॥
पुत्रशोक से तप्त होकर मैंने बाणों से उन पर आक्रमण किया, और दशधर्म को प्राप्त मैंने अनेक बाणों से उन्हें प्रहार किया।
7.149.23
शरार्दितः स हि मया प्रेक्षमाणो महाद्युतिः ।
शोचयत्येष नियतं भूयः पुत्रवधाद्धि माम्।
कृपणं स्वरथे सन्नं पश्य कृष्ण यथागतम् ॥ ७.१४९.२३ ॥
बाणों से पीड़ित वह महातेजस्वी मुझे देखते हुए निश्चय ही पुत्रवध के कारण फिर मुझे शोकाकुल कर रहे हैं। हे कृष्ण, अपने रथ पर दीन होकर गिरे हुए उन्हें देखो, जैसे वे आए थे।
7.149.24
उपाकृत्य तु वै विद्यामाचार्येभ्यो नरर्षभाः ।
प्रयच्छन्तीह ये कामान्देवत्वमुपयान्ति ते ॥ ७.१४९.२४ ॥
जो नरश्रेष्ठ आचार्यों से विद्या प्राप्त करके यहाँ अपनी इच्छाएँ पूरी करते हैं, वे देवत्व को प्राप्त होते हैं।
7.149.25
ये च विद्यामुपादाय गुरुभ्यः पुरुषाधमाः ।
घ्नन्ति तानेव दुर्वृत्तास्ते वै निरयगामिनः ॥ ७.१४९.२५ ॥
जो अधम पुरुष गुरुओं से विद्या प्राप्त कर उन्हीं गुरुओं का वध करते हैं, वे दुराचारी निश्चय ही नरकगामी होते हैं।
7.149.26
तदिदं नरकायाद्य कृतं कर्म मया ध्रुवम् ।
आचार्यं शरवर्षेण रथे सादयता कृपम् ॥ ७.१४९.२६ ॥
आज मेरे द्वारा निश्चय ही नरक के लिए यह कर्म किया गया — बाणों की वर्षा कर रथ पर आचार्य कृप को गिरा देना।
7.149.27
यत्तत्पूर्वमुपाकुर्वन्नस्त्रं मामब्रवीत्कृपः ।
न कथञ्चन कौरव्य प्रहर्तव्यं गुराविति ॥ ७.१४९.२७ ॥
पूर्वकाल में जब मैं शिक्षा ग्रहण कर रहा था, तब कृप ने मुझसे कहा था — हे कौरव्य, किसी भी प्रकार गुरु पर प्रहार नहीं करना चाहिए।
7.149.28
तदिदं वचनं साधोराचार्यस्य महात्मनः ।
नानुष्ठितं तमेवाजौ विशिखैरभिवर्षता ॥ ७.१४९.२८ ॥
उन महात्मा, सज्जन आचार्य के इस वचन का मैंने युद्ध में पालन नहीं किया — बाणों की वर्षा करते हुए उन्हीं पर।
7.149.29
नमस्तस्मै सुपूज्याय गौतमायापलायिने ।
धिगस्तु मम वार्ष्णेय यदस्मै प्रहराम्यहम् ॥ ७.१४९.२९ ॥
उन सुपूज्य, गौतम कृप को — जो कभी पीठ नहीं दिखाते — मेरा नमस्कार है। धिक्कार है मुझ पर, हे वार्ष्णेय, जो मैं उन पर प्रहार कर रहा हूँ।
7.149.30
तथा विलपमाने तु सव्यसाचिनि तं प्रति ।
ततो राजन्हृष्टीकेशः संङ्गामशिरसि स्थितम्।
तीर्णप्रतिज्ञं बीभत्सुं परिष्वज्यैनमब्रवीत् ॥ ७.१४९.३० ॥
इस प्रकार विलाप करते हुए सव्यसाची अर्जुन की ओर देखकर, हे राजन, तब हृषीकेश ने युद्ध के मुख्य स्थान पर खड़े, अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण कर चुके बीभत्सु को आलिंगन कर यह कहा।
7.149.31
दिष्ठ्या सम्पादिता जिष्णो प्रतिज्ञा महती त्वया ।
दिष्ट्या विनिहतः पापो वृद्धक्षत्रः सहात्मजः ॥ ७.१४९.३१ ॥
हे विजयी, आपने अपनी महान प्रतिज्ञा भाग्य से पूरी की; भाग्य से पापी वृद्धक्षत्र अपने पुत्र सहित मारा गया।
7.149.32
धार्तराष्ट्रबलं प्राप्य देवसेनापि भारत ।
सीदेत समरे जिष्णो नात्र कार्या विचारणा ॥ ७.१४९.३२ ॥
हे भरतवंशी, धृतराष्ट्र-पुत्रों की सेना से सामना होने पर देवसेना भी युद्ध में डूब जाती; हे विजयी, इसमें कोई संदेह नहीं करना चाहिए।
7.149.33
न तं पश्यामि लोकेषु चिन्तयन्पुरुषं क्वचित् ।
त्वदृते पुरुषव्याघ्र य एतद्योधयेद्बलम् ॥ ७.१४९.३३ ॥
हे पुरुषव्याघ्र, मैं लोकों में सोचकर भी कहीं ऐसा पुरुष नहीं देखता जो आपके सिवा इस सेना से युद्ध कर सके।
7.149.34
महाप्रभावा बहवस्त्वया तुल्याधिकापि वा ।
समेताः पृथिवीपाला धार्तराष्ट्रस्य कारणात् ॥ ७.१४९.३४ ॥
धृतराष्ट्र-पुत्र के कारण आपके द्वारा बहुत-से महाप्रतापी, आपके समान या आपसे भी अधिक शक्तिशाली पृथ्वी-रक्षक राजा एकत्र हुए थे।
7.149.35
ते त्वां प्राप्य रणे क्रुद्धा नाभ्यवर्तन्त दंशिताः ।
तव वीर्यं बलं चैव रुद्रशक्रान्तकोपमम् ॥ ७.१४९.३५ ॥
वे सब क्रोधित और कवच-धारी होकर युद्ध में आपका सामना पाकर आपके ऊपर नहीं टूटे; आपका पराक्रम और बल रुद्र, इन्द्र और यम के क्रोध के समान था।
7.149.36
नेदृशं शक्नुयात्कश्चिद्रमे कर्तुं पराक्रमम् ।
यादृशं कृतवानद्य त्वमेकः शत्रुतापनः ॥ ७.१४९.३६ ॥
युद्ध में ऐसा पराक्रम कोई भी नहीं कर सकता, जैसा आज आपने अकेले किया है, हे शत्रुओं को तपाने वाले।
7.149.37
एवमेव हते कर्णे सानुबन्धे दुरात्मनि ।
वर्धयिष्यामि भूयस्त्वां विजितारिं हतद्विषम् ॥ ७.१४९.३७ ॥
इस प्रकार कर्ण के अनुचरों सहित दुरात्मा मारे जाने पर मैं फिर से आपको बढ़ाऊँगा, जिसके शत्रु पराजित और विपक्षी मारे गए हैं।
7.149.38
तमर्जुनः प्रत्युवाच प्रसादात्तव माधव ।
प्रतिज्ञेयं मया तीर्णा विबुधैरपि दुस्तरा ॥ ७.१४९.३८ ॥
अर्जुन ने उनसे कहा, हे माधव, आपकी कृपा से यह प्रतिज्ञा मैंने पूरी की है, जो देवताओं के लिए भी दुस्तर है।
7.149.39
अनाश्चार्यो जयस्तेषां येषां नाथोऽसि केशव ।
त्वत्प्रसादान्महीं कृत्स्नां संप्राप्स्यति युधिष्ठिरः ॥ ७.१४९.३९ ॥
जिनके स्वामी आप हैं, हे केशव, उनकी जय में कोई संदेह नहीं है। आपकी कृपा से युधिष्ठिर संपूर्ण पृथ्वी को प्राप्त करेंगे।
7.149.40
तवैष भारो धार्ष्णेय तवैव विजयः प्रभो ।
वर्धनीयास्तव वयं प्रेष्याश्च मधुसूदन ॥ ७.१४९.४० ॥
यह भार आपका है, हे धृष्णि के वंशज; आपकी ही विजय है, हे प्रभो। हम आपके द्वारा बढ़ाए जाने योग्य और आपके सेवक हैं, हे मधुसूदन।
7.149.41
एवमुक्तस्ततः कृष्णः शनकैर्वाहयन्हयान् ।
दर्शयामास पार्थाय क्रूरमायोधनं महत् ॥ ७.१४९.४१ ॥
ऐसा कहे जाने पर कृष्ण ने धीरे-धीरे घोड़ों को हाँकते हुए पार्थ को भयंकर विशाल रणभूमि दिखाई।
7.149.42
प्रार्थयन्तो जये युद्धे प्रथितं च महद्यशः ।
पृथिव्यां शेरते शूराः पार्थिवास्त्वच्छरैर्हताः ॥ ७.१४९.४२ ॥
युद्ध में विजय और महान प्रसिद्ध यश की कामना करते हुए, वीर राजा आपके बाणों से मारे जाकर पृथ्वी पर लेटे हैं।
7.149.43
विकीर्णशस्त्राभरणा विपन्नाश्वरथद्विपाः ।
सञ्छिन्नभिन्नमर्माणो वैक्लव्यं परमं गताः ॥ ७.१४९.४३ ॥
हथियार और आभूषण बिखरे पड़े हैं, घोड़े, रथ और हाथी नष्ट हो गए हैं, मर्मस्थल कटे और छिदे हैं, और वे परम विवशता को प्राप्त हो गए हैं।
7.149.44
ससत्वा गतसत्वाश्च प्रभया परया युताः ।
सजीवा इव लक्ष्यन्ते गतसत्वा नराधिपाः ॥ ७.१४९.४४ ॥
जीवित-से और निर्जीव भी, परम तेज से युक्त, वे राजा जीवित-से दिखाई देते हैं, यद्यपि उनमें प्राण नहीं रहे।
7.149.45
तेषां शरैः स्वर्णपुङ्खैः शस्त्रैश्च विविधैः शितैः ।
वाहनैरायुधैश्चैव सम्पूर्णां पश्य मेदिनीम् ॥ ७.१४९.४५ ॥
उनके स्वर्ण-पंखों वाले बाणों, विविध तीखे शस्त्रों, वाहनों और आयुधों से भरी हुई पृथ्वी को देखो।
7.149.46
वर्मभिश्चर्मभिर्हारैः शिरोभिश्च सकुण्डलैः ।
उष्णीषैर्मकुटैः स्रग्भिश्चूडामणिभिरम्बरैः ॥ ७.१४९.४६ ॥
कवचों, ढालों, हारों, कुण्डलों सहित सिरों, पगड़ियों, मुकुटों, मालाओं, चूड़ामणियों और वस्त्रों से (भरी पृथ्वी)।
7.149.47
कण्ठसूत्रैरङ्गदैश्च निष्कैरपि च सप्रभैः ।
अन्यैश्चाभरणैश्चित्रैर्भाति भारत मेदिनी ॥ ७.१४९.४७ ॥
कण्ठसूत्र, अङ्गद, दीप्तिमान निष्क और अन्य विचित्र आभूषणों से, हे भारत, पृथ्वी शोभायमान हो रही है।
7.149.48
अनुकर्षैरुपासङ्गैः पताकाभिर्ध्वजैस्तथा ।
उपस्करैरधिष्ठानैरीषादण्डकबन्धुरैः ॥ ७.१४९.४८ ॥
अनुकर्ष, उपासंग, पताकाओं और ध्वजों से, उपस्करों, अधिष्ठानों और ईषा-दण्डों से युक्त (पृथ्वी)।
7.149.49
चक्रैः प्रमथितैश्चित्रैरक्षैश्च बहुधा रणे ।
युगैर्योक्त्रैः कलापैश्च धनुर्भिः सायकैस्तथा ॥ ७.१४९.४९ ॥
युद्धभूमि में टूटे हुए पहिये, रंग-बिरंगे धुरे, अनेक प्रकार से बिखरे हुए जुए, जोत की रस्सियाँ, कलाप, धनुष और बाण भी (पड़े थे)।
7.149.50
परिस्तोमैः कुथाभिश्च परिघैरङ्कुशैस्तथा ।
शक्तिभिर्भिण्डिपालैश्च तूणैः शूलैः परश्वथैः ॥ ७.१४९.५० ॥
परिस्तोम और कथा (आवरण), परिघ और अंकुश के साथ, शक्ति और भिण्डिपाल, तूण, शूल और फरसे भी (पड़े थे)।
7.149.51
प्रासैश्च तोमरैश्चैव कुन्तैर्यष्टिभिरेव च ।
शतघ्नीभिर्भुशुण्डीभिः खङ्गैः परशुभिस्तथा ॥ ७.१४९.५१ ॥
प्रास और तोमर, कुन्त और यष्टि, शतघ्नी और भुशुण्डी, खड्ग और फरसे भी (पड़े थे)।
7.149.52
मुसलैर्मुद्गरैश्चैव गदाभिः कुणपैस्तथा ।
सुवर्णविकृताभिश्च कशाभिर्भरतर्षभ ॥ ७.१४९.५२ ॥
मूसल और मुद्गर, गदा और शव भी तथा सोने से सजे कोड़े भी (पड़े थे), हे भरतर्षभ।
7.149.53
घण्टाभिश्च गजेन्द्राणां भाण्डैश्च विविधैरपि ।
स्रग्भिश्च नानाभरणैर्बस्त्रैश्चैव महाधनैः।
अपविद्धैर्बभौ भूमिर्ग्रहैर्द्यौरिव शारदी ॥ ७.१४९.५३ ॥
महान गजों की घंटियों, विविध भाण्डों, मालाओं, नाना आभूषणों और बहुमूल्य वस्त्रों से बिखरी हुई भूमि ऐसी चमक रही थी जैसे शरद् ऋतु का आकाश ग्रहों से।
7.149.54
पृथिव्यां पृथिवीहेतोः पृथिवीपतयो हताः ।
पृथिवीमुपगुह्याङ्गैः सुप्ताः कान्तामिव प्रियाम् ॥ ७.१४९.५४ ॥
पृथ्वी के लिए, पृथ्वी के स्वामी (राजा) पृथ्वी पर मारे गए; अपने अंगों से पृथ्वी को आलिंगन किए, प्रिय प्रेयसी की भाँति सोए हुए हैं।
7.149.55
इमांश्च गिरिकूटाभान्नागानैरावतोपमान् ।
क्षरतः शोणितं भूरि शस्त्रच्छेददरीमुखैः।
दरीमुखैरिव गिरीन्गैरिकाम्बुपरिस्रवान् ॥ ७.१४९.५५ ॥
और इन गिरिशिखरों के समान, ऐरावत के तुल्य हाथियों को देखो, जिनसे शस्त्रों के कटे घावों के गुफा-मुखों से प्रचुर रक्त बह रहा है, मानो गैरिक जल की धारा बहाते पर्वत हों।
7.149.56
तांश्च बाणहतान्वीर पश्य निष्टनतः क्षितौ ।
हयांश्च पतितान्पश्य स्वर्णभाण्डविभूषितान् ॥ ७.१४९.५६ ॥
और हे वीर, बाणों से मारे गए, भूमि पर कराहते उन्हें देखो, और स्वर्णालंकारों से सजे गिरे हुए घोड़ों को देखो।
7.149.57
गन्धर्वनगराकारान्रथांश्च निहतेश्वरान् ।
छिन्नध्वजपताकाक्षान्विचक्रान्हतसारथीन् ॥ ७.१४९.५७ ॥
और गंधर्वनगर के समान, जिनके स्वामी मारे गए हैं, टूटी ध्वजा-पताकाओं और धुरियों वाले, पहियों से रहित, सारथियों से हीन रथों को देखो।
7.149.58
निकृत्तकूबरयुगान्भग्नेषान्बन्धुरान्प्रभो ।
पश्य पार्थ हयान्भूमौ विमानोपमदर्शनान् ॥ ७.१४९.५८ ॥
हे प्रभु, कटे हुए कूबर और जुओं वाले, टूटे दंडों वाले, सुंदर, हे पार्थ, भूमि पर पड़े उन घोड़ों को देखो जो विमानों के समान दिखते हैं।
7.149.59
पत्तींश्च निहतान्वीर शतशोऽथ सहस्रशः ।
धनुर्भृतश्चर्मभृतः शयानान्रुधिरोक्षितान् ॥ ७.१४९.५९ ॥
और हे वीर, सैकड़ों-हजारों मारे गए पैदल सैनिकों को देखो, धनुष और ढाल धारण किए, रक्त से लथपथ पड़े हुए।
7.149.60
महीमालिङ्ग्य सर्वाङ्गैः पांसुध्वस्तशिरोरुहान् ।
पश्य योधान्महाबाहो त्वच्छरैर्भिन्नविग्रहान् ॥ ७.१४९.६० ॥
हे महाबाहु, सारे अंगों से धरती का आलिंगन किए, धूल में बिखरे केशों वाले, तुम्हारे बाणों से छिन्न-भिन्न शरीरों वाले योद्धाओं को देखो।
7.149.61
निपातितद्विपरथाजिसङ्कुल… ।
मसृग्वसापिशितसमृद्धकर्दमम्।
निशाचरश्ववृकपिशाचमोदनं ।
महीतलं नरवर पश्य दुर्दृशम् ॥ ७.१४९.६१ ॥
गिरे हुए हाथियों और रथों से भरी रणभूमि, रक्त, चर्बी और मांस से समृद्ध कीचड़, निशाचरों, कुत्तों, भेड़ियों और पिशाचों का भोजन बनी धरती को देखो, हे नरश्रेष्ठ, यह कितना भयानक दृश्य है।
7.149.62
इदंमहत्त्वय्युपपद्यते प्रभो ।
रणाजिरे कर्म यशोऽभिवर्धनम्।
शतक्रतौ चापि च देवसत्तमे ।
महाहवे जघ्नुषि दैत्यदानवान् ॥ ७.१४९.६२ ॥
हे प्रभो, यह महान कर्म, रणभूमि में किया गया यह कार्य, जो यश को बढ़ाने वाला है, आपके लिए ही उचित है, जैसे देवश्रेष्ठ शतक्रतु इंद्र के लिए उचित था, जिन्होंने महायुद्ध में दैत्यों और दानवों का वध किया।
7.149.63
एवं सन्दर्शयन्कृष्णो रणभूमिं किरीटिने ।
स्वैः समेतः समुदितैः पाञ्चजन्यं व्यनादयत् ॥ ७.१४९.६३ ॥
इस प्रकार कृष्ण ने किरीटी को रणभूमि दिखाते हुए, अपने समुदित सैनिकों के साथ मिलकर पांचजन्य शंख बजाया।
7.149.64
सात्यकिः पार्थमभ्यायाद्भीमसेनश्च पाण्डवः ।
युधामन्यूत्तमौजौ च पाञ्चालस्यात्मजावुभौ ॥ ७.१४९.६४ ॥
सात्यकि पार्थ के पास आए, और पाण्डव भीमसेन भी, तथा पांचाल के दोनों पुत्र युधामन्यु और उत्तमौजा भी।
7.149.65
ते निवार्य शरैर्द्रौणिं कर्णं च सह भूमिपैः ।
आगच्छन्रथिनश्चैव यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ ७.१४९.६५ ॥
उन्होंने बाणों से द्रौणि और कर्ण को तथा राजाओं के साथ आए रथियों को रोककर वहाँ पहुँचे जहाँ राजा युधिष्ठिर थे।
7.149.66
स दर्शयन्नेव किरीटिनेऽरिहा ।
जनार्दनस्तामरिभूमिमञ्जसा।
अजातशत्रुं समुपेत्य पाण्डवं ।
निवेदयामास हतं जयद्रथम् ॥ ७.१४९.६६ ॥
शत्रुओं का संहार करने वाले जनार्दन ने किरीटी को शत्रु की भूमि दिखाते हुए, शीघ्र अजातशत्रु पाण्डव के पास पहुँचकर बताया कि जयद्रथ मारा गया।