महाभारत · अध्याय 7.153
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.153.1
ततो दुर्योधनो राजा द्रोणेनैवं प्रचोदितः ।
अमर्षवशमापन्नो युद्धायैव मनो दधे।
अब्रवीच्च तदा कर्णं पुत्रो दुर्योधनस्तव ॥ ७.१५३.१ ॥
तब द्रोण द्वारा इस प्रकार प्रेरित होकर राजा दुर्योधन क्रोध के वश में आ गया और उसने युद्ध में ही अपना मन लगाया। तब आपके पुत्र दुर्योधन ने कर्ण से कहा।
7.153.2
पश्य कृष्णसहायेन पाण्डवेन किरीटिना ।
आचार्यविहितं व्यूहं भित्त्वा देवैः सुदुर्भिदम् ॥ ७.१५३.२ ॥
देखो, कृष्ण जिसके सहायक हैं, उस किरीटधारी पाण्डव ने आचार्य द्वारा रचे गए उस व्यूह को तोड़ डाला, जिसे देवता भी कठिनाई से भेद सकते हैं।
7.153.3
तव व्यायच्छमानस्य द्रोणस्य च महात्मनः ।
मिषतां योधमुख्यानां सैन्धवो विनिपातितः ॥ ७.१५३.३ ॥
आपके लिए युद्ध करते हुए महात्मा द्रोण के रहते, और प्रमुख योद्धाओं के देखते-देखते, सिंधु-राज जयद्रथ मारा गया।
7.153.4
पश्य राधेय पृथ्वीशाः पृथिव्यां प्रवरा युधि ।
पार्थेनैकेन निहताः सिंहेनेवेतरे मृगाः ॥ ७.१५३.४ ॥
देखो, राधापुत्र! पृथ्वी के श्रेष्ठ राजा युद्ध में अकेले पार्थ द्वारा वैसे ही मारे गए हैं, जैसे सिंह द्वारा अन्य मृग।
7.153.5
मम व्यायच्छमानस्य समरे शत्रुसूदन ।
अल्पावशेषं सैन्यं मे कृतं शक्रात्मजेन ह ॥ ७.१५३.५ ॥
हे शत्रुसूदन! समर में मेरे लिए युद्ध करते हुए भी मेरी सेना इन्द्रपुत्र (अर्जुन) ने बहुत थोड़ी ही बची रहने दी है।
7.153.6
कथं वै युध्यमानस्य द्रोणस्य युधि फल्गुनः ।
भिन्द्यात्सुदुर्भिदं व्यूहं यतमानोऽपि संयुगे ॥ ७.१५३.६ ॥
युद्ध करते हुए द्रोण के रहते, फल्गुन (अर्जुन) कैसे उस अत्यन्त दुर्भेद्य व्यूह को तोड़ सकता है, भले ही वह संग्राम में प्रयत्न करे?
7.153.7
प्रतिज्ञाया गतः पारं हत्वा सैन्धवमर्जुनः ॥ ७.१५३.७ ॥
अर्जुन ने सिन्धुराज को मारकर अपनी प्रतिज्ञा पूर्ण कर ली।
7.153.8
पश्य राधेय पृथ्वीशान्पृथिव्यां पातितान्बहून् ।
पार्थेन निहतान्सङ्ख्ये महेन्द्रोपमविक्रमान् ॥ ७.१५३.८ ॥
हे राधापुत्र, देखो, युद्ध में पार्थ द्वारा मारे गए, इन्द्र के समान पराक्रमी, पृथ्वी पर गिरे हुए अनेक राजाओं को।
7.153.9
अनिच्छतः कथं वीर द्रोणस्य युधि पाण्डवः ।
भिन्द्यात्सुदुर्भिदं व्यृहं यतमानस्य शुप्मिणः ॥ ७.१५३.९ ॥
हे वीर, युद्ध में द्रोण के इच्छा न करने पर भी, पाण्डुपुत्र उस अत्यन्त दुर्भेद्य व्यूह को कैसे तोड़ सका, जबकि वह पराक्रमी द्रोण प्रयत्न कर रहे थे?
7.153.10
दयितः फल्गुनो नित्यमाचार्यस्य महात्मनः ।
ततोऽस्य दत्तवान्द्वारमयुद्धेनैव शत्रुहन् ॥ ७.१५३.१० ॥
महात्मा आचार्य के सदा प्रिय फाल्गुन को, हे शत्रुहन्ता, द्रोण ने युद्ध किए बिना ही मार्ग दे दिया।
7.153.11
अभयं सिन्धुराजाय दत्त्वा द्रोणः परन्तपः ।
प्रादात्किरीटिने द्वारं पश्यन्निर्गुणतां मयि ॥ ७.१५३.११ ॥
शत्रुओं को तपाने वाले द्रोण ने सिन्धुराज को अभय देकर, मुझमें गुणों का अभाव देखते हुए, किरीटी को मार्ग दे दिया।
7.153.12
यद्यदास्यदनुज्ञां वै पूर्वमेव गृहान्प्रति ।
प्रम्थातुं सिन्धुराजस्य न भवेज्जीवितक्षयः ॥ ७.१५३.१२ ॥
यदि सिन्धुराज पहले ही घर लौटने की आज्ञा माँग लेता, तो उसके प्राणों का नाश न होता।
7.153.13
जयद्रथो जीवितार्थी गच्छमानो गृहान्प्रति ।
मयाऽनार्येण संरुद्धो द्रोणात्प्राप्याभयं रणे ॥ ७.१५३.१३ ॥
जीवन की इच्छा से घर की ओर जाते हुए जयद्रथ को, उस अनार्य मेरे द्वारा रण में रोका गया; द्रोण से अभय पाकर।
7.153.14
रक्षामि सैन्धवं युद्धे नैनं प्राप्स्यति फल्गुनः ।
मम सैन्यविनाशाय रुद्धो विप्रेण सैन्धवः ॥ ७.१५३.१४ ॥
मैं युद्ध में सैन्धव की रक्षा करूँगा; फल्गुन उसे नहीं पा सकेगा। मेरी सेना के विनाश के लिए ब्राह्मण ने सैन्धव को रोका है।
7.153.15
तस्य मे मन्दभाग्यस्य यतमानस्य संयुगे ।
हतानि सर्वसैन्यानि हतो राजा जयद्रथः ॥ ७.१५३.१५ ॥
मुझ मन्दभाग्य के युद्ध में प्रयत्न करते रहने पर भी सारी सेनाएँ मारी गईं, और राजा जयद्रथ मारा गया।
7.153.16
पश्य योधवरान्कर्ण शतशोऽथ सहस्रशः ।
पार्थनामाङ्कितैर्वाणैः सर्वे नीता यमक्षयम् ॥ ७.१५३.१६ ॥
हे कर्ण, देखो — सैकड़ों-हज़ारों श्रेष्ठ योद्धा पार्थ के नाम वाले बाणों से यमलोक पहुँचा दिए गए।
7.153.17
कथमेकरथेनाजौ बहूनां नः प्रपश्यताम् ।
विपन्नः सैन्धवो राजा योधाश्चैव सहस्रशः ॥ ७.१५३.१७ ॥
कैसे एक ही रथ से, युद्ध में हम बहुतों के देखते-देखते, सैन्धव राजा और हज़ारों योद्धा मारे गए?
7.153.18
अद्य मे भ्रातरः क्षीणाश्चित्रसेनादयो रणे ।
भामसनं समासाद्य पश्यतां नोदुरात्मनाम् ॥ ७.१५३.१८ ॥
आज मेरे भाई चित्रसेन आदि रण में नष्ट हो गए; भयंकर भीम के पास पहुँचकर, उन दुरात्माओं के देखते हुए भी।
7.153.19
आचार्यं मा विगर्हस्व शक्त्याऽसौ युध्यते द्विजः ।
यथाबलं यथोत्साहं त्यक्त्वा जीवितमात्मनः ॥ ७.१५३.१९ ॥
आचार्य की निंदा मत करो, वह ब्राह्मण अपनी शक्ति से युद्ध कर रहा है, अपने बल और उत्साह के अनुसार अपने प्राणों की परवाह किए बिना।
7.153.20
यद्येनं समतिक्रम्य प्रविष्टः श्वेतवाहनः ।
नात्र सूक्ष्मोऽपि दोषःस्यादाचार्यस्य कथञ्चन ॥ ७.१५३.२० ॥
यदि श्वेतवाहन अर्जुन उसे लाँघकर भीतर प्रवेश कर गए हैं, तो इसमें आचार्य का कोई भी सूक्ष्म दोष नहीं है।
7.153.21
कृती दक्षो युवा शूरः कृतास्त्रो लघुविक्रमः ।
दिव्यास्त्रयुक्तमास्थाय रथं वानरलक्षणम् ॥ ७.१५३.२१ ॥
कुशल, चतुर, युवा, शूर, अस्त्रविद्या में निपुण और तीव्र पराक्रमी (अर्जुन) दिव्य अस्त्रों से सज्जित, वानर-चिह्न वाले रथ पर सवार हैं।
7.153.22
कृष्णेन च गृहीताश्वमभेद्यकचावृतः ।
गाण्डीवमजरं दिव्यं धनुरादाय वीर्यवान् ॥ ७.१५३.२२ ॥
कृष्ण जिनके घोड़ों की लगाम थामे हैं, अभेद्य केशों से ढके हुए, वीर्यवान (अर्जुन) अजर-अमर दिव्य गाण्डीव धनुष उठाकर (रथ पर हैं)।
7.153.23
प्रवर्षन्निशितान्बाणान्बाहुद्रविणदर्पितः ।
यदर्जुनोऽभ्ययाद्द्रोणमुपपन्नं हि तस्य तत् ॥ ७.१५३.२३ ॥
बाहुबल के धन से गर्वित होकर तीखे बाणों की वर्षा करते हुए अर्जुन जो द्रोण के सामने आए, वह उनके लिए उचित ही है।
7.153.24
आचार्यः स्थविरो राजञ्शीघ्रयाने तथाऽक्षमः ।
बाहुव्यायामचेष्टायामशक्तस्तु नराधिप ॥ ७.१५३.२४ ॥
आचार्य वृद्ध हैं, हे राजन्; तीव्र रथ-संचालन में वे उसी प्रकार असमर्थ हैं, और हे नराधिप, बाहुओं के व्यायाम और कर्म में भी वे अक्षम हो चुके हैं।
7.153.25
तेनैवमभ्यतिक्रान्तः श्वेताश्वः कृष्णसारथिः ।
तस्य दोषं न पश्यामि द्रोणस्यानेन हेतुना ॥ ७.१५३.२५ ॥
उस (अर्जुन) द्वारा इस प्रकार पार कर लिए गए श्वेताश्व, जिनके सारथी कृष्ण हैं, उनमें मैं द्रोण का कोई दोष नहीं देखता, इस कारण से।
7.153.26
अजय्यान्पाण्डवान्मन्ये द्रोणोनास्त्रविदा मृधे ।
तथा ह्येनमतिक्रम्य प्रविष्टः श्वेतवाहनः ॥ ७.१५३.२६ ॥
मैं मानता हूँ कि पाण्डव अजेय हैं, क्योंकि अस्त्रविद् द्रोण द्वारा युद्ध में (उन्हें रोका नहीं जा सका); इसी प्रकार इसे (द्रोण को) लाँघकर श्वेतवाहन (अर्जुन) प्रवेश कर गया।
7.153.27
सततं चेष्टमानानां निकृत्या विक्रमेण च ।
दैवादिष्टोऽन्यथाभावो न मन्ये विद्यते क्वचित् ॥ ७.१५३.२७ ॥
निरन्तर प्रयास करने वालों के लिए, छल से और पराक्रम से भी, दैव द्वारा निर्धारित परिणाम का कोई विपरीत होना मुझे कहीं नहीं दिखता।
7.153.28
यतो नो युध्यमानानां परं शक्त्या सुयोधन ।
सैन्धवो निहतो युद्धे दैवमत्र परं स्मृतम् ॥ ७.१५३.२८ ॥
हे सुयोधन, क्योंकि हम पूरी शक्ति से युद्ध कर रहे थे, फिर भी युद्ध में सैन्धव (जयद्रथ) मारा गया; इस विषय में दैव ही सर्वोपरि माना गया है।
7.153.29
परं यत्नं कुर्वतां च त्वया सार्धं रणाजिरे ।
हत्वाऽस्माकं पौरुषं वै दैवं पश्चात्करोति नः ॥ ७.१५३.२९ ॥
तुम्हारे साथ रणभूमि में महान प्रयत्न करने वाले हमारे पौरुष को मारकर भी दैव हमारे साथ बाद में (ऐसा) करता है।
7.153.30
दैवोपसृष्टपुरुषो यत्कर्म कुरुते क्वचित् ।
कृतं कृतं हि तत्तस्यट दैवेन विनिपात्यते ॥ ७.१५३.३० ॥
दैव से ग्रस्त पुरुष जो कर्म कहीं भी करता है, वह कर्म किया हुआ होते हुए भी उसका वह (फल) दैव द्वारा नष्ट कर दिया जाता है।
7.153.31
यत्कर्तव्यं मनुष्येण व्यवसायवता सदा ।
तत्कार्यमविशङ्केन सिद्धिर्दैवे प्रतिष्ठिता ॥ ७.१५३.३१ ॥
जो कर्तव्य मनुष्य को सदा उद्यमी होकर करना चाहिए, उसे बिना शंका के करना चाहिए; सिद्धि तो दैव पर ही प्रतिष्ठित है।
7.153.32
निकृत्या वञ्चिताः पार्था विषयोगैश्च भारत ।
दग्धा जतुगृहे चापि द्यूतेन च पराजिताः ॥ ७.१५३.३२ ॥
हे भारत! पृथा के पुत्र छल से ठगे गए, विष के प्रयोग से, लाक्षागृह में जलाए गए और जुए में भी पराजित किए गए।
7.153.33
राजनीतिं समाश्रित्य प्रहिताश्चैव काननम् ।
यत्नेन च कृतं तत्तद्दैवेन विनिपातितम् ॥ ७.१५३.३३ ॥
राजनीति का आश्रय लेकर वन में भेजे गए; जो कुछ यत्न से किया गया था, वह सब दैव ने विफल कर दिया।
7.153.34
युध्यस्व यत्नमास्थय दैवं कृत्वा निरर्थकम् ।
यततस्तव तेषां च दैवं मार्गेण यास्यति ॥ ७.१५३.३४ ॥
यत्न का आश्रय लेकर युद्ध करो, दैव को निरर्थक मानकर। तुम्हारे और उनके यत्न करते हुए भी दैव अपने मार्ग से चलेगा।
7.153.35
न तेषां मतिपूर्वं हि सुकृतं दृश्यते क्वचित् ।
दुष्कृतं तव वा वीर बुद्ध्या हीनं कुरूद्वह ॥ ७.१५३.३५ ॥
उनका कोई सुकर्म बुद्धिपूर्वक किया हुआ कहीं नहीं दिखता; और हे वीर, हे कुरुश्रेष्ठ, तुम्हारा दुष्कर्म भी बुद्धि से रहित ही दिखता है।
7.153.36
दैवं प्रमाणं सर्वस्य सुकृतस्येतरस्य वा ।
अनन्यकर्म दैवं हि जागर्ति स्वपतामपि।
तेन युक्तो हि पुरुषः कार्याकार्ये नियुज्यते ॥ ७.१५३.३६ ॥
दैव सबका प्रमाण है, चाहे सुकर्म हो या दूसरा। दैव, जिसका कर्म दूसरा नहीं है, सोने वालों में भी जागता रहता है; उसी से युक्त होकर मनुष्य करणीय और अकरणीय कर्मों में नियुक्त होता है।
7.153.37
बहूनि तव सैन्यानि योधाश्च बहवस्तव ।
न तथा पाण्डुपुत्राणामेवं युद्धमवर्तत ॥ ७.१५३.३७ ॥
आपकी सेनाएँ बहुत हैं और आपके योद्धा भी बहुत हैं, परंतु पाण्डुपुत्रों के साथ युद्ध इस प्रकार नहीं चला।
7.153.38
तैरल्पैर्बहवो यूयं क्षयं नीताः प्रहारिणः ।
शङ्के दैवस्य तत्कर्म पौरुषं येन नाशितम् ॥ ७.१५३.३८ ॥
उन थोड़े लोगों द्वारा आप जैसे प्रहारकर्ता बहुत लोग विनाश को प्राप्त हुए; मुझे लगता है कि यह दैव का कर्म है, जिसने पौरुष को नष्ट कर दिया।
7.153.39
एवं संभाषमाणानां बहु तत्तज्जनाधिप ।
पाण्डवानामनीकानि समदृश्यन्त संयुगे ॥ ७.१५३.३९ ॥
हे जनाधिप, इस प्रकार बहुत बातें करते हुए (वे दोनों), युद्ध में पाण्डवों की सेनाएँ दिखाई दीं।
7.153.40
ततः प्रववृते युद्धं व्यतिषक्तरथद्विपम् ।
तावकानां परैः सार्धं राजन्दुर्मन्त्रिते तव ॥ ७.१५३.४० ॥
तब हे राजन्, आपकी (सेना) के शत्रुओं के साथ, रथों और हाथियों के मिश्रित होकर, युद्ध आरम्भ हुआ — आपकी दुर्मन्त्रणा के कारण।