महाभारत · अध्याय 7.154
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.154.1
तदुदीर्णं रथाश्वौघं बलं तव जनाधिप ।
पाण्डुसेनामतिक्रम्य योधयामास सर्वतः ॥ ७.१५४.१ ॥
हे जनाधिपा, तुझे रथ आणि अश्व यांचा तो उसळलेला प्रवाह पांडवसेनेला ओलांडून सर्वत्र युद्ध करू लागला.
7.154.2
पाञ्चालाः कुरवश्चैव योधयन्तः परस्परम् ।
यमराष्ट्राय महते परलोकाय दीक्षिताः ॥ ७.१५४.२ ॥
पांचाल आणि कौरव परस्परांशी लढताना महान यमराष्ट्र नावाच्या परलोकासाठी दीक्षित झाले.
7.154.3
शूराः शूरैः समागम्य शरतोमरशक्तिभिः ।
विव्यधुः समरेऽन्योन्यं निन्युश्चैव यमक्षयम् ॥ ७.१५४.३ ॥
शूर शूरांना भिडले, बाण, तोमर आणि शक्तींनी समरांगणात एकमेकांना भेदले आणि यमलोकी पाठवले.
7.154.4
रथिनां रथिभिः सार्धं रुधिरस्रावदारुणम् ।
प्रावर्तत महद्युद्धं निघ्नतामितरेतरम् ॥ ७.१५४.४ ॥
रथी रथींशी रक्ताच्या प्रवाहांनी भयानक असे महायुद्ध सुरू झाले; ते एकमेकांवर प्रहार करत होते.
7.154.5
वारणाश्च महाराज समासाद्य परस्परम् ।
विषाणैर्दारयामासुः सुसङ्क्रुद्धा मदोत्कटाः ॥ ७.१५४.५ ॥
हे महाराजा, मदोन्मत्त आणि अत्यंत संतप्त हत्ती एकमेकांशी भिडून दातांनी एकमेकांना फाडू लागले.
7.154.6
हयारोहान्हयारोहाः प्रासशक्तिपरश्वथैः ।
बिभिदुस्तुमुले युद्धे प्रार्थयन्तो महद्यशः ॥ ७.१५४.६ ॥
घोडेस्वार घोडेस्वारांना प्रास, शक्ती आणि परशूंनी तुमुल युद्धात भेदू लागले, महान कीर्तीची इच्छा धरून.
7.154.7
पत्तयश्च महाबाहो शतशः शस्त्रपाणयः ।
अन्योन्यमार्दयन्राजन्नित्यं यत्ताः पराक्रमे ॥ ७.१५४.७ ॥
हे महाबाहो, शेकडो पायदळ सैनिक हातात शस्त्रे घेऊन, हे राजन्, पराक्रमात सदैव यत्न करीत एकमेकांना पीडा देत होते.
7.154.8
गोत्राणां नामधेयानां कुलानां चैव मारिष ।
श्रवणाद्धि विजानीमः पाञ्चालान्कुरुभिः सह ॥ ७.१५४.८ ॥
हे मारिष, गोत्रे, नावे आणि कुले ऐकूनच आम्हाला माहीत आहे की पांचाल कुरूंसोबत होते.
7.154.9
तेऽन्योन्यं समरे योधाः शरशक्तिपरश्वथैः ।
प्रैषयन्परलोकाय विचरन्तो ह्यभीतवत् ॥ ७.१५४.९ ॥
ते योद्धे युद्धात बाण, शक्ती आणि परशूंनी एकमेकांना परलोकी पाठवीत होते, निर्भयासारखे संचार करीत.
7.154.10
शरैर्दश दिशो राजंस्तेषां मुक्तैः सहस्रशः ।
न भ्राजन्ते यथा पूर्वं भास्करस्य च नाशनात् ॥ ७.१५४.१० ॥
हे राजन्, त्यांनी सहस्रावधी सोडलेल्या बाणांनी दहा दिशा पूर्वीसारख्या तेजस्वी दिसेनात, सूर्य मावळल्यासारख्या.
7.154.11
तथा प्रयुध्यमानेषु पाण्डवेयेषु भारत ।
दुर्योधनो महाराज व्यवागाहत तद्बलम् ॥ ७.१५४.११ ॥
हे भारता, पांडवपुत्र असे लढत असताना, हे महाराज, दुर्योधनाने त्या सैन्यात प्रवेश केला.
7.154.12
सैन्धवस्य वधेनैव भृशं दुःखसमन्वितः ।
मर्तव्यमिति संचिन्त्य प्राविशच्च द्विषद्बलम् ॥ ७.१५४.१२ ॥
सैंधवाच्या वधाने अत्यंत दुःखी होऊन, 'मरावेच लागेल' असा विचार करून तो शत्रूच्या सैन्यात शिरला.
7.154.13
नादयन्रथघोषेण कम्पयन्निव मेदिनीम् ।
अभ्यवर्तत पुत्रस्ते पाण्डवानामनीकिनीम् ॥ ७.१५४.१३ ॥
रथांच्या घोषाने पृथ्वी कंपित करीत आपला पुत्र पांडवांच्या सेनेवर चालून गेला.
7.154.14
स सन्निपातस्तुमुलस्तस्य तेषां च भारत ।
अभवत्सर्वसैन्यानामभावकरमो महान् ॥ ७.१५४.१४ ॥
हे भरतवंशा, त्याचा आणि त्यांचा तो संघर्ष भयंकर झाला; सर्व सैन्यांसाठी तो महाविनाशकारी ठरला.
7.154.15
तथा हतेषु सैन्येषु तथा कृच्छ्रगतः स्वयम् ।
कच्चिद्दुर्योधनः सूत नाकार्षीत्पृष्ठतो रणम् ॥ ७.१५४.१५ ॥
हे सूता, अशा प्रकारे सैन्ये नष्ट झाली आणि तो स्वतः संकटात सापडला असता, दुर्योधनाने युद्धातून पाठ फिरवली नाही का?
7.154.16
एकस्य च बहुनां च सन्निपातो महानभूत् ।
विशेषतो हि नृपतेर्विषमं प्रतिभाति मे ॥ ७.१५४.१६ ॥
एक आणि अनेकांमध्ये मोठा संघर्ष झाला; विशेषतः राजासाठी ते मला विषम वाटते.
7.154.17
सोऽत्यन्तसुखसंवृद्धो रक्ष्यो लोकस्य चेश्वरः ।
एको बहून्समासाद्य कच्चिन्नासीत्पराङ्मुखः ॥ ७.१५४.१७ ॥
अत्यंत सुखात वाढलेला, जगाचे रक्षण करणारा आणि स्वामी असलेला तो, एकटा अनेकांना सामोरा जाऊन पराङ्मुख झाला नव्हता का?
7.154.18
द्रोणः कर्णः कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ।
नावारयन्कथं युद्धे राजानं राज्यकाङ्क्षिणः ॥ ७.१५४.१८ ॥
द्रोण, कर्ण, कृप आणि सात्वत कृतवर्मा यांनी राज्याची इच्छा करणाऱ्या राजाला युद्धात का अडवले नाही?
7.154.19
सर्वोपायैर्हि युद्धेषु रक्षितव्यो महीपतिः ।
एषा नीतिः परा युद्धे दृष्टा तत्र मनीषिभिः ॥ ७.१५४.१९ ॥
युद्धांमध्ये सर्व उपायांनी राजाचे रक्षण करावे. युद्धातील हीच श्रेष्ठ नीती ज्ञानी लोकांनी पाहिली आहे.
7.154.20
प्रविष्टे वै मम सुते परेषां वै महद्बलम् ।
मामका रथिनां श्रेष्ठाः किमकुर्वत स़ञ्जय ॥ ७.१५४.२० ॥
माझा पुत्र शत्रूच्या प्रचंड सैन्यात शिरल्यावर माझ्या रथिकांमधील श्रेष्ठ वीरांनी काय केले, संजया?
7.154.21
राजन्सङ्ग्राममाश्चर्यं पुत्रस्य तव भारत ।
एकस्य च बहूनां च शृणु मे ब्रुवतो ध्रुवम् ॥ ७.१५४.२१ ॥
राजा, भरतवंशजा, तुझ्या पुत्राचे ते युद्ध आश्चर्यकारक होते—एकाविरुद्ध अनेक. मी निश्चितपणे सांगतो ते ऐक.
7.154.22
द्रोणेन वार्यमाणोऽसौ कर्णेन च कृपेण च ।
प्राविशत्पाण्डवीं सेनां मकरः सागरं यथा ॥ ७.१५४.२२ ॥
द्रोण, कर्ण आणि कृप यांनी अडवूनही तो पाण्डवसेनेत शिरला—मकर जसा सागरात शिरतो तसा.
7.154.23
किरन्निषुसहस्राणि तत्रतत्र तथातथा ।
पाञ्चालान्पाण्डवांश्चैव विव्याध निशितैः शरैः ॥ ७.१५४.२३ ॥
हजारो बाण उधळत, इकडे-तिकडे, सर्व प्रकारे, पांचाल आणि पांडवांना तीक्ष्ण बाणांनी त्याने विद्ध केले.
7.154.24
यथोदयगतः सूर्यो रश्मिभिर्नाशयेत्तमः ।
तथा पुत्रस्तव बलं नाशयत्तन्महाबलः ॥ ७.१५४.२४ ॥
उदयाला आलेला सूर्य किरणांनी अंधार नष्ट करतो, तसेच तुझ्या महाबलवान पुत्राने ते सैन्य नष्ट केले.
7.154.25
यथा मध्यन्दिने सूर्यं प्रतपन्तं गभस्तिभिः ।
तथा तव सुतं मध्ये प्रतपन्तं शरार्चिभिः।
न शेकुर्भारतं युद्धे पाण्डवाः समुदीक्षितुम् ॥ ७.१५४.२५ ॥
मध्यान्ही सूर्य आपल्या किरणांनी तापतो, तसा तुमचा पुत्र युद्धाच्या मध्यभागी बाणांच्या ज्वालांनी तापत होता; पांडवांना युद्धात भारताकडे पाहणेही शक्य झाले नाही.
7.154.26
पलायनकृतोत्साहा निरुत्साहा द्विषज्जये ।
पर्यधावन्त पाञ्चाला वध्यमाना महात्मना ॥ ७.१५४.२६ ॥
शत्रूंवर विजय मिळवण्याचा उत्साह गमावून, पळून जाण्यास उत्सुक झालेले पांचाल, महात्म्याकडून मारले जात असताना सर्वत्र धावू लागले.
7.154.27
रुक्मपुङ्खैः प्रसन्नाग्रैस्तव पुत्रेण धन्विना ।
अर्द्यमानाः शरैस्तूर्णं न्यपतन्पाण्डुसैनिकाः ॥ ७.१५४.२७ ॥
सोनेरी पंख आणि तेजस्वी टोके असलेल्या बाणांनी तुमच्या धनुर्धर पुत्राकडून पीडित पांडवसैनिक लवकरच कोसळले.
7.154.28
व्यद्रवंश्च भयाद्योधा दृष्ट्वा तं परमाहवे ।
व्यात्ताननमिव प्राप्तमन्तकं प्राणहारिणम् ॥ ७.१५४.२८ ॥
महायुद्धात त्याला पाहून योद्धे भयाने पळाले; तोंड उघडून प्राण हरण करणारा मृत्यूच आला आहे असे वाटत होते.
7.154.29
न तादृशं रमे कर्म कृतवन्तस्तु तावकाः ।
यादृशं कृतवान्राजा पुत्रस्तव विशाम्पते ॥ ७.१५४.२९ ॥
हे प्रजापते! तुमच्या लोकांनी असे कर्म कधी केले नाही; तुमचा पुत्र राजा याने केले तसे पाहून मला आनंद होत नाही.
7.154.30
पुत्रेण तव सा सेना पाण्डवी मथिता रणे ।
नलिनी द्विरदेनेव समन्तात्फुल्लपङ्कजा ॥ ७.१५४.३० ॥
उमललेल्या कमळांनी भरलेल्या सरोवराला हत्ती जसा सर्व बाजूंनी ढवळून टाकतो, तसे तुमच्या पुत्राने युद्धात पांडवसेना मथून टाकली.
7.154.31
क्षीणतोयानिलार्काभ्यां हतत्विडिव पद्मिनी ।
बभूव पाण्डवी सेना तव पुत्रस्य तेजसा ॥ ७.१५४.३१ ॥
पाणी आटून, वारा व सूर्य यांनी तेज नष्ट झालेल्या कमळसरोवराप्रमाणे, तुमच्या पुत्राच्या तेजाने पांडवसेना निस्तेज झाली.
7.154.32
पाण्डुसेनां हतां दृष्ट्वा तव पुत्रेण भारत ।
भीमसेनपुरोगास्तु पाञ्चालाः समुपाद्रवन् ॥ ७.१५४.३२ ॥
हे भारता! तुमच्या पुत्राने पांडवसेना मारली गेलेली पाहून, भीमसेनाच्या पुढाकाराने पांचाल वीर धावून आले.
7.154.33
स भीमसेनं दशभिर्माद्रीपुत्रौ त्रिभिस्त्रिभिः ।
विराटद्रुपदौ षड्भिः शतेन च शिखण्डिनम् ॥ ७.१५४.३३ ॥
त्याने भीमसेनाला दहा बाणांनी, माद्रीच्या दोन्ही पुत्रांना प्रत्येकी तीन-तीन बाणांनी, विराट व द्रुपदाला सहा बाणांनी आणि शिखंडीला शंभर बाणांनी विद्ध केले.
7.154.34
धृष्टद्युम्नं च सप्तत्या धर्मपुत्रं च सप्तभिः ।
केकयांश्चैव चेदींश्च बहुभिर्निशितैः शरैः ॥ ७.१५४.३४ ॥
त्याने धृष्टद्युम्नाला सत्तर बाणांनी, धर्मपुत्राला सात बाणांनी आणि केकय व चेदींना अनेक तीक्ष्ण बाणांनी विद्ध केले.
7.154.35
सात्वतं पञ्चभिर्विद्धा द्रौपदेयांस्त्रिभिस्त्रिभिः ।
घटोत्कचं च समरे विद्ध्वा सिंह इवानदत् ॥ ७.१५४.३५ ॥
सात्वताला (सात्यकीला) पाच बाणांनी, द्रौपदीच्या पुत्रांना प्रत्येकी तीन-तीन बाणांनी आणि घटोत्कचाला युद्धात विद्ध करून तो सिंहाप्रमाणे गर्जला.
7.154.36
शतशश्चापरान्योधान्सद्विपांश्च महारणे ।
शरैरवचकर्तोग्रैः क्रुद्धोऽन्तक इव प्रजाः ॥ ७.१५४.३६ ॥
महायुद्धात त्याने शेकडो इतर योद्धे व हत्तींसह भयंकर बाणांनी तोडून टाकले—कोपलेल्या यमाने प्रजांना मारावे तसे.
7.154.37
सा तेन पाण्डवी सेना वध्यमाना शिलीमुखैः ।
तव पुत्रेण सङ्ग्रामे विदुद्राव नराधिप ॥ ७.१५४.३७ ॥
हे नराधिपा, तुमच्या पुत्राने युद्धात बाणांनी मारलेली ती पाण्डवसेना सैरावैरा पळू लागली.
7.154.38
तं तपन्तमिवादित्यं कुरुराजं महाहवे ।
नाशकन्वीक्षितुं राजन्पाण्डुपुत्रस्य सैनिकाः ॥ ७.१५४.३८ ॥
हे राजा, त्या महायुद्धात सूर्याप्रमाणे तळपणाऱ्या कुरुराजाकडे पाण्डुपुत्राचे सैनिक पाहू शकले नाहीत.
7.154.39
ततो युधिष्ठिरो राजा कुपितो राजसत्तम ।
अभ्यधावत्कुरुपतिं तव पुत्रं जिघांसया ॥ ७.१५४.३९ ॥
तेव्हा हे राजश्रेष्ठा, कुपित झालेला राजा युधिष्ठिर वधाच्या इच्छेने कुरुपती, तुमच्या पुत्रावर धावून गेला.
7.154.40
तावुभौ युधि कौरव्यौ समीयतुररिन्दमौ ।
स्वार्थहेतोः पराक्रान्तौ दुर्योधनयुधिष्ठिरौ ॥ ७.१५४.४० ॥
युद्धात ते दोन कौरव, शत्रूंचे दमन करणारे, आपापल्या स्वार्थासाठी पराक्रम गाजवत दुर्योधन आणि युधिष्ठिर एकमेकांसमोर आले.
7.154.41
ततो दुर्योधनः क्रुद्धः शरैः सन्नतपर्वभिः ।
विव्याध दशभिस्तूर्णं ध्वजं चिच्छेद चेषुणा ॥ ७.१५४.४१ ॥
तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या दुर्योधनाने वाकलेल्या पेरांच्या बाणांनी दहा बाणांनी त्वरेने त्याला विद्ध केले आणि एका बाणाने त्याची ध्वजा तोडली.
7.154.42
इन्द्रसेनं त्रिभिश्चैव ललाटे जघ्निवान्नृप ।
सारथिं दयितं राज्ञः पाण्डवस्य महात्मनः ॥ ७.१५४.४२ ॥
हे नृपा, तीन बाणांनी इंद्रसेनाच्या कपाळावर त्याने प्रहार केला — जो महात्मा पाण्डव राजाचा प्रिय सारथी होता.
7.154.43
धनुश्च पुनरन्येन चकर्तास्य महारथः ।
चतुर्भिश्चतुरश्चैव बाणैर्विव्याध वाजिनाः ॥ ७.१५४.४३ ॥
त्या महारथीने दुसऱ्या बाणाने त्याचे धनुष्य पुन्हा तोडले आणि चार बाणांनी त्याच्या चारही घोड्यांना विद्ध केले.
7.154.44
ततो युधिष्ठिरः क्रुद्धो निमेषादिव कार्मुकम् ।
अन्यदादाय वेगेन कौरवं प्रत्यवारयत् ॥ ७.१५४.४४ ॥
तेव्हा क्रुद्ध युधिष्ठिराने क्षणात दुसरे धनुष्य घेऊन वेगाने कौरवाला अडवले.
7.154.45
तस्य तान्निघ्नतः शत्रून्रुक्मपृष्ठं महद्धनुः ।
भल्लाभ्यां पण्डवो ज्येष्ठस्त्रिधा चिच्छेद मारिष ॥ ७.१५४.४५ ॥
हे मारिष! तो त्या शत्रूंना मारत असताना, ज्येष्ठ पांडवाने दोन भल्लांनी त्याचे सोन्याच्या पाठीचे महान धनुष्य तीन तुकडे करून तोडले.
7.154.46
विव्याध चैनं दशभिः सम्यगस्तैः शितैः शरैः ।
मर्म भित्त्वा तु ते सर्वे संलग्नाः क्षितिमाविशन् ॥ ७.१५४.४६ ॥
त्याने त्याला दहा तीक्ष्ण, योग्य शस्त्रांनी चांगले विद्ध केले; मर्मस्थाने भेदून ते सर्व बाण रुतून पृथ्वीत शिरले.
7.154.47
ततः परिवृता योधाः परिवव्रुर्युधिष्ठिरम् ।
वृत्रेण सह युध्यन्तं यद्वद्देवाः शतक्रतुम् ॥ ७.१५४.४७ ॥
तेव्हा वेढलेल्या योद्ध्यांनी युधिष्ठिराला वेढले, जसे देवांनी वृत्राशी लढणाऱ्या शतक्रतू (इंद्राला) वेढले होते.
7.154.48
ततो युधिष्ठिरो राजा तव पुत्रस्य मारिष ।
शरं च सूर्यरश्म्याभमत्युग्रमनिवारणम्।
हा हतोऽसीति राजानमुक्त्वाऽमुञ्चद्युधिष्ठिरः ॥ ७.१५४.४८ ॥
हे मारिष! तेव्हा राजा युधिष्ठिराने सूर्यकिरणांसारखा तेजस्वी, अत्यंत उग्र आणि अनिवार्य असा एक बाण — 'अरेरे, तू मेलास!' असे राजाला म्हणून — सोडला.
7.154.49
स तेनाकर्णमुक्तेन विद्धो बाणेन कौरवः ।
निषसाद रथोपस्थे भृशं सम्मूढचेतनः ॥ ७.१५४.४९ ॥
कानापर्यंत ओढून सोडलेल्या त्या बाणाने विद्ध झालेला तो कौरव अत्यंत मूर्च्छित चेतनेने रथाच्या बैठकीवर बसला.
7.154.50
ततः पाञ्चाल्यसेनानां भृशमासीद्रवो महान् ।
हतो राजेति राजेन्द्र मुदितानां समन्ततः ॥ ७.१५४.५० ॥
तेव्हा पांचाल सैन्यांत मोठा कल्लोळ उठला — 'राजा मारला गेला!' असे, हे राजेंद्रा, सर्वत्र आनंदित लोक ओरडले.
7.154.51
बाणशब्दरवश्चोग्रः शुश्रुवे तत्र मारिष ।
अथ द्रोणो द्रुतं तत्र प्रत्यदृश्यत संयुगे ॥ ७.१५४.५१ ॥
तेथे बाणांच्या शब्दाचा भयंकर गर्जना ऐकू आली, हे मारिष; तेव्हा द्रोण वेगाने युद्धात तेथे दिसले.
7.154.52
हृष्टो दुर्योधनश्चापि दृढमादाय कार्मुकम् ।
तिष्ठतिष्ठेति राजानं ब्रुवन्पाण्डवमभ्ययात् ॥ ७.१५४.५२ ॥
आनंदित दुर्योधनानेही दृढ धनुष्य घेऊन, 'थांब, थांब!' असे म्हणत पांडव राजाकडे धाव घेतली.
7.154.53
प्रत्युद्ययुस्तं त्वरिताः पाञ्चाला जयगृद्धिनः ।
तान्द्रोणः प्रतिजग्राह परीप्सन्कुरुसत्तमम्।
चण्डवातः समुद्वूतो मेघानम्बुमुचो यथा ॥ ७.१५४.५३ ॥
जयाची इच्छा करणारे पांचाल वेगाने त्याच्यासमोर धावले; कुरुश्रेष्ठाच्या रक्षणाची इच्छा करून द्रोणाने त्यांना अडवले, जसा प्रचंड वारा उठून पाऊस देणाऱ्या मेघांना अडवतो.
7.154.54
ततो राजन्महानासीत्सङ्ग्रामो भूरिवर्धनः ।
तावकानां परेषां च समेतानां युयुत्सया ॥ ७.१५४.५४ ॥
तेव्हा, हे राजन्, तुमच्या आणि शत्रूंच्या, युद्धेच्छेने एकत्र आलेल्या योद्ध्यांमध्ये, एक मोठे युद्ध उसळले जे अतिशय वाढले.