મહાભારત · અધ્યાય 7.164
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.164.1
वर्तमाने यथा यद्धे घोररूपे भयावहे ।
तमसा संवृते लोके रजसा च महीपते ॥ ७.१६४.१ ॥
હે મહીપતિ, ભયંકર અને ભયાવહ સ્વરૂપનું એ યુદ્ધ ચાલતું હતું ત્યારે, લોક અંધકાર અને ધૂળથી ઢંકાયેલો હતો.
7.164.2
नापश्यन्त रणे योधाः परस्परमवस्थिताः ।
अनुमानेन संज्ञाभिर्युद्धं तद्ववृधे महत् ॥ ७.१६४.२ ॥
રણમાં ઊભેલા યોદ્ધાઓ એકબીજાને જોઈ શક્યા નહીં; તેઓ અનુમાન અને સંકેતોથી ઓળખતા હતા. એ યુદ્ધ ખૂબ વધી ગયું.
7.164.3
नरनागाश्वमथनं परमं रोमहर्षणम् ।
द्रोणकर्णकृपा वीरा भीमपार्षतसात्यकाः।
अन्योन्यं क्षोभयामासुः सैन्यानि नृपसत्तम ॥ ७.१६४.३ ॥
માણસો, હાથીઓ અને ઘોડાઓનો સંહાર કરનારું, રોમાંચ ઉપજાવતું ભયંકર યુદ્ધ થયું; દ્રોણ, કર્ણ, કૃપ, ભીમ, ધૃષ્ટદ્યુમ્ન અને સાત્યકી જેવા વીરોએ એકબીજાના સૈન્યોને વિચલિત કર્યા. હે નૃપશ્રેષ્ઠ.
7.164.4
वध्यमानानि सैन्यानि समन्तात्तैर्महारथैः ।
तमसा संवृते चैव समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः ॥ ७.१६४.४ ॥
એ મહારથીઓ દ્વારા ચારે બાજુથી મારવામાં આવતાં સૈન્યો અંધકારથી ઘેરાઈને ચારે દિશામાં ભાગી ગયાં.
7.164.5
ते सर्वतो विद्रवन्तो योधा विध्वस्तचेतनाः ।
अहन्यन्त महाराज धावमानाश्च संयुगे ॥ ७.१६४.५ ॥
એ યોદ્ધાઓ ચારે બાજુ ભાગતા, હોશ ગુમાવેલા, હે મહારાજ, યુદ્ધમાં દોડતા જ માર્યા ગયા.
7.164.6
महारथसहस्राणि जघ्नुरन्योन्यमाहवे ।
अन्ये तमसि मूढानि पुत्रस्य तव मन्त्रिते ॥ ७.१६४.६ ॥
હજારો મહારથીઓએ યુદ્ધમાં એકબીજા પર પ્રહાર કર્યા; બીજાઓ અંધકારમાં મૂંઝાઈને, તમારા પુત્રની મંત્રણા પ્રમાણે (એમ કર્યું).
7.164.7
ततः सर्वाणि सैन्यानि सेनागोपाश्च भारत ।
व्यमुह्यन्त रणे तत्र तमसा संवृते सति ॥ ७.१६४.७ ॥
ત્યારે, હે ભારત, બધી સેનાઓ અને સેનાના રક્ષકો તે યુદ્ધમાં, અંધકારથી ઘેરાયેલા હોવાથી, મૂંઝાઈ ગયા.
7.164.8
तेषां संलोड्यमानानां पाण्डवैर्विहतौजसाम् ।
अन्धे तमसि मग्नानामासीत्किं वो मनस्तदा ॥ ७.१६४.८ ॥
પાંડવોથી પીડાયેલા, તેજ ગુમાવેલા, ઘોર અંધકારમાં ડૂબેલા તેઓનું મન ત્યારે કેવું હતું?
7.164.9
कथं प्रकाशस्तेषां वा मम सैन्यस्य वा पुनः ।
बभूव लोके तमसा तथा सञ्जय संवृते ॥ ७.१६४.९ ॥
હે સંજય, જગત આ રીતે અંધકારથી ઘેરાયેલું હતું ત્યારે, તેમને કે મારી સેનાને ફરી પ્રકાશ કેવી રીતે થયો?
7.164.10
ततः सर्वाणि सैन्यानि हतशिष्टानि यानि वै ।
सेनागोप्तॄनथादिश्य पुनर्व्यूहमकल्पयत् ॥ ७.१६४.१० ॥
ત્યારે જે બધી સેનાઓ હણાઈ નહોતી, તેમણે સેનાના રક્ષકોને આજ્ઞા આપીને ફરી વ્યૂહ રચ્યો.
7.164.11
द्रोणः पुरस्ताज्जघने तु शल्य… ।
स्तथा द्रौणिः कृतवर्मा सौबलश्च।
स्वयं तु सर्वाणि बलानि राज… ।
न्राजाऽभ्ययाद्गोपयन्वै निशायाम् ॥ ७.१६४.११ ॥
દ્રોણ આગળ અને શલ્ય પાછળ હતા; એ જ રીતે દ્રૌણિ (અશ્વત્થામા), કૃતવર્મા અને સૌબલ (શકુનિ) પણ હતા. રાજા પોતે બધી સેનાઓનું રક્ષણ કરતા રાત્રે આગળ વધ્યા…
7.164.12
उवाच सर्वांश्च पदातिसङ्घा… ।
न्दुर्योधनः पार्थिवसान्त्वपूर्वम्।
उत्सृज्य सर्वे परमायुधानि ।
गृह्णीत हस्तैर्ज्वलितान्प्रदीपान् ॥ ७.१६४.१२ ॥
દુર્યોધને પહેલાં રાજોચિત સાંત્વના આપીને બધા પાયદળ સમૂહોને કહ્યું… સૌ ઉત્તમ શસ્ત્રો મૂકીને હાથમાં સળગતા દીવા લો.
7.164.13
ते चोदिताः पार्थिवसत्तमेन ।
ततः प्रहृष्टा जगृहुः प्रदीपान् ॥ ७.१६४.१३ ॥
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ દ્વારા પ્રેરિત થઈને તેઓ હર્ષિત થયા અને દીવા લીધા.
7.164.14
देवर्षिगन्धर्वसुरर्षिसङ्घा ।
विद्याधराश्चाप्सरसां गणाश्च।
नागाः सयक्षोरगकिन्नराश्च ।
हृष्टा दिविस्था जगृहुः प्रदीपान् ॥ ७.१६४.१४ ॥
દેવ, ઋષિ, ગંધર્વ, સુર અને દેવર્ષિઓના સમૂહો, વિદ્યાધરો, અપ્સરાઓના ગણો, નાગો, યક્ષો, ઉરગો અને કિંનરો હર્ષિત થઈને આકાશમાં રહીને દીવા લીધા.
7.164.15
दिग्धैर्वतेभ्यश्च समापतन्तो… ।
ऽदृश्यन्त दीपाः ससुगन्धितैलाः।
विशेषतो नारदपर्वताभ्यां ।
सम्बोध्यमानाः कुरुपाण्डवार्थम् ॥ ७.१६४.१५ ॥
વાટોમાંથી પડતા… દીવા દેખાયા, સુગંધી તેલવાળા, ખાસ કરીને નારદ અને પર્વત કૌરવ-પાંડવોના હિત માટે સંબોધિત કરતા હતા ત્યારે.
7.164.16
सा भूय एव ध्वजिनी विभक्ता ।
व्यरोचताग्निप्रभया निशायाम्।
महाधनैराभरणैश्च दिव्यैः ।
शस्त्रैश्च दीप्तैरपि सम्पतद्भिः ॥ ७.१६४.१६ ॥
તે સેના ફરી વિભાજિત થઈને રાત્રે અગ્નિના પ્રકાશથી ચમકી; મહાધન, દિવ્ય આભૂષણો અને દીપ્ત શસ્ત્રો સાથે.
7.164.17
रथेरथे पञ्च विदीपकास्तु ।
प्रदीपकास्तत्र गजे त्रयश्च।
प्रत्यश्वमेकश्च महाप्रदीपः ।
कृतास्तु तैः पाण्डवैः कौरवेयैः ॥ ७.१६४.१७ ॥
દરેક રથ પર પાંચ દીવા, ત્યાં હાથી પર ત્રણ, અને દરેક ઘોડા માટે એક મોટો દીવો; પાંડવો અને કૌરવોએ તે કર્યું.
7.164.18
क्षणेन सर्वे विहिताः प्रदीपा ।
व्यादीपयन्तो ध्वजिनीं तवासु ॥ ७.१६४.१८ ॥
ક્ષણમાં બધા દીવા ગોઠવાયા અને તમારી સેનાને પ્રકાશિત કરી.
7.164.19
सर्वास्तु सेना व्यतिसेव्यमानाः ।
पदातिभिः पावकतैलहस्तैः।
प्रकाश्यमाना ददृशुर्निशायां ।
यथान्तरिक्षे जलदास्तडिद्भिः ॥ ७.१६४.१९ ॥
રાત્રે અગ્નિ અને તેલ હાથમાં લઈને ચાલતા પાયદળો વડે પ્રકાશિત થયેલી સર્વ સેનાઓ આકાશમાં વીજળીથી ઝળહળતા મેઘો જેવી દેખાઈ.
7.164.20
प्रकाशितायां तु ततो ध्वजिन्यां ।
द्रोणोऽग्निकल्पः प्रतपन्सपत्नान्।
रराज राजेन्दर सुवर्णवर्मा ।
मध्यं गतः सूर्य इवांशुमाली ॥ ७.१६४.२० ॥
ત્યારે સેના પ્રકાશિત થતાં, અગ્નિ સમાન દ્રોણ શત્રુઓને તપાવતા, હે રાજેન્દ્ર, સુવર્ણ કવચ સાથે મધ્યાહ્ને પહોંચેલા સૂર્ય જેવા ઝળહળ્યા.
7.164.21
जाम्बूनदेष्वाभरणेषु चैव ।
निष्केषु शुद्धेषु शरासनेषु।
पीतेषु शस्त्रेषु च पावकस्य ।
प्रतिप्रभास्तत्र तदा बभूवुः ॥ ७.१६४.२१ ॥
જાંબૂનદ સોનાના આભૂષણો, શુદ્ધ નિષ્કો, ધનુષો, પીળાં શસ્ત્રો અને અગ્નિમાં ત્યારે પ્રતિબિંબિત પ્રકાશ ઉત્પન્ન થયો.
7.164.22
गदाश्च शैक्याः परिघाश्च शुभ्रा ।
रथेषु शक्त्यश्च विवर्तमानाः।
प्रतिप्रभारश्मिभिराजमीढ ।
पुनःपुनः सञ्जनयन्ति दीपान् ॥ ७.१६४.२२ ॥
હે અજમીઢ વંશજ, સ્ટીલની ગદાઓ, ઉજળા લોખંડના પરિઘ અને રથો પર ફરતા ભાલા પ્રતિબિંબિત કિરણોથી વારંવાર દીવાઓ જેવો પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે છે.
7.164.23
छत्राणि वालव्यजनानि खङ्गा ।
दीप्ता महोल्काश्च तथैव राजन्।
व्याघूर्णमानाश्च सुवर्णमाला ।
व्यायच्छतां तत्र तदा विरेजुः ॥ ७.१६४.२३ ॥
હે રાજન, છત્રો, ચામર, ખડ્ગો, બળતી મહા-ઉલ્કાઓ અને ઝૂલતી સુવર્ણ માળાઓ ઊંચકનારાઓના હાથમાં ત્યારે ત્યાં ઝળહળી.
7.164.24
शस्त्रप्रभाभिश्च विराजमानं ।
दीपप्रभाभिश्च तदा बलं तत्।
प्रकाशितं चाभरणप्रभाभि… ।
र्भृशं प्रकाशं नृपते बभूव ॥ ७.१६४.२४ ॥
શસ્ત્રોની પ્રભાથી અને દીવાઓની પ્રભાથી ત્યારે તે સેના ઝળહળી ઊઠી; આભૂષણોની પ્રભાથી પણ પ્રકાશિત થઈને, હે રાજન, તે અત્યંત તેજસ્વી બન્યું.
7.164.25
पीतानि शस्त्राण्यसृगुक्षितानि ।
वीरावधूतानि तनुच्छदानि।
दीप्तां प्रभां प्राजनयन्त तत्र ।
तपात्यये विद्युदिवान्तरिक्षे ॥ ७.१६४.२५ ॥
લોહીથી લથબથ, વીરો દ્વારા હલાવાયેલાં તે પીળાં શસ્ત્રો અને બખ્તરો ત્યાં ઝળહળતી પ્રભા ઉત્પન્ન કરતાં હતાં; ગ્રીષ્મના અંતે આકાશમાં વીજળીની જેમ.
7.164.26
प्रकम्पितानामभिधातवेगै… ।
रभिघ्नतां चापततां जवेन।
वक्राण्यकाशन्त तदा नराणां ।
वाय्वीरितानीव महाम्बुजानि ॥ ७.१६४.२६ ॥
ધ્રૂજતા માણસોના, પ્રહારોના વેગથી… પ્રહાર કરતા અને વેગથી પડતા માણસોના વાંકા અંગો ત્યારે પવનથી હલાવાયેલાં મોટાં કમળો જેવા ઝળક્યા.
7.164.27
महावने दारुमये प्रदीप्ते ।
यथा प्रभा भास्करस्यापि नश्येत्।
तथा तदाऽऽसीद्वजिनी प्रदीप्ता ।
महाभया भारत भीमरूपा ॥ ७.१६४.२७ ॥
મહાન વનમાં, લાકડાંથી ભરેલું સળગતું હોય ત્યારે સૂર્યનો પ્રકાશ પણ ખોવાઈ જાય, તેમ ત્યારે તે સેના સળગી ઊઠી—અત્યંત ભયાનક, હે ભારત, ભીષણ રૂપવાળી.
7.164.28
तत्संप्रदीप्तां बलमस्मदीयं ।
निशाम्य पार्थास्त्वरितास्तथैव।
सर्वेषु सैन्येषु पदातिसङ्घा… ।
नचोदयंस्तेऽपि चक्रुः प्रदीपान् ॥ ७.१६४.२८ ॥
આપણી તે પ્રજ્વલિત સેનાને જોઈને પૃથાના પુત્ર પાર્થો પણ ત્વરાથી, અને બધી સેનાઓમાં પદાતિ ટુકડીઓ પણ… તેમણે પણ દીવા પ્રગટાવ્યા.
7.164.29
गजेगजे सप्त कृपाः प्रदीपा ।
रथेरथे चैव दश प्रदीपाः।
द्वावश्वपृष्ठे परिपार्श्वतोऽन्ये ।
ध्वजेषु चान्ये जघनेषु चान्ये ॥ ७.१६४.२९ ॥
દરેક હાથી પર સાત, દરેક રથ પર દસ દીવા; બે ઘોડાની પીઠ પર, કેટલાક ચારેબાજુની બાજુઓ પર, કેટલાક ધ્વજો પર અને બીજા પાછળના ભાગો પર.
7.164.30
सेनासु सर्वासु च पार्श्वतोऽन्ये ।
पश्चात्पुरस्ताच्च समन्ततश्च।
मध्ये तथाऽन्ये ज्वलिताग्निहस्ता ।
व्यदीपयन्पाण्डुसुतस्य सेनाम् ॥ ७.१६४.३० ॥
બધી સેનાઓમાં, કેટલાક બાજુઓમાં, પાછળ, આગળ અને ચારેબાજુ, તેમજ મધ્યમાં બીજાઓએ હાથમાં સળગતી મશાલો લઈને પાંડુપુત્રની સેનાને પ્રકાશિત કરી.
7.164.31
मध्ये तथाऽन्ये ज्वलिताग्निहस्ताः ।
सेनाद्वयेऽपि स्म नरा विचेरुः ॥ ७.१६४.३१ ॥
મધ્યમાં પણ બીજાઓ હાથમાં સળગતી મશાલો સાથે હતા; બંને સેનાઓમાં માણસો ફરતા હતા.
7.164.32
सर्वेषु सैन्येषु पदातिसङ्घा ।
विमिश्रिता हस्तिरथाश्वबृन्दैः।
व्यदीपयंस्ते ध्वजिनीं प्रदीप्ता… ।
स्तथा बलं पाण्डवेयाभिगुप्तम् ॥ ७.१६४.३२ ॥
બધી સેનાઓમાં પાયદળના સમૂહો હાથી, રથ અને ઘોડાઓની ટુકડીઓ સાથે ભળીને સળગતા દીવાઓથી સેનાને પ્રકાશિત કરતા હતા; તેમજ પાંડવોએ રક્ષિત સેનાને પણ.
7.164.33
तेन प्रदीप्तेन तथा प्रदीप्तं… ।
बलं तवासीद्बलवद्बलेन।
भाः कुर्वता भानुमता ग्रहेण ।
दिवाकरेणाग्निरिवाभिगुप्तः ॥ ७.१६४.३३ ॥
તે સળગતા દીવાઓથી તમારી સેના પણ બળવાન થઈને ચમકી ઊઠી; જેમ તેજસ્વી સૂર્યથી અગ્નિ રક્ષિત થાય તેમ.
7.164.34
तयोः प्रभाः पृथिवीमन्तरिक्षं ।
सर्वा व्यतिक्रम्य दिशश्च वृद्धाः।
तेन प्रकाशेन भृशं प्रकाशं ।
बभूव तेषां तव चैव सैन्यम् ॥ ७.१६४.३४ ॥
તે બંનેની પ્રભા પૃથ્વી, અંતરિક્ષ અને સર્વ દિશાઓને ઓળંગી વધી. એ પ્રકાશથી તમારી અને તેમની સેના અત્યંત પ્રકાશિત થઈ ગઈ.
7.164.35
तेन प्रकाशेन दिवं गतेन ।
सम्बोधिता देवगणाश्च राजन्।
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः ।
समागमन्नप्सरसश्च सर्वाः ॥ ७.१६४.३५ ॥
એ પ્રકાશ આકાશમાં ગયો ત્યારે, હે રાજન્, દેવગણો જાગૃત થયા. ગંધર્વ, યક્ષ, અસુર, સિદ્ધોના સમૂહો અને સર્વ અપ્સરાઓ ત્યાં એકઠા થયા.
7.164.36
तद्देवगन्धर्वसमाकुलं च ।
यक्षासुरेन्द्राप्सरसां गणैश्च।
हतैश्च शूरैर्दिवमारुहद्भि… ।
रायोधनं दिव्यकल्पं बभूव ॥ ७.१६४.३६ ॥
દેવો અને ગંધર્વોથી ભરેલું એ રણક્ષેત્ર, યક્ષો, અસુરો, ઇન્દ્ર અને અપ્સરાઓના સમૂહોથી ભરાઈ ગયું. મરાયેલા શૂરવીરો સ્વર્ગ તરફ ચડતા હતા ત્યારે તે દિવ્ય લોક જેવું બન્યું.
7.164.37
रथाश्वनागाकुलदीपदीप्तं ।
संरब्धयोधं हतविद्रुताश्वम्।
महद्बलं व्यूढरथाश्वनागं ।
सुरासुरव्यूहसमं बभूव ॥ ७.१६४.३७ ॥
રથ, ઘોડા, હાથીઓની ભીડના દીવાઓથી ઝળહળતું, ક્રોધિત યોદ્ધાઓથી ભરેલું, મરાયેલા અને ભાગતા ઘોડાવાળું એ મહાન સૈન્ય, વ્યૂહબદ્ધ રથ, ઘોડા અને હાથીઓ સહિત, દેવાસુર વ્યૂહ સમાન બન્યું.
7.164.38
तच्छक्तिसङ्घाकुलचण्डवातं ।
महारथाभ्रं गजवाजिघोषम्।
शस्त्रौगवर्षं रुधिराम्बुधारं ।
निशि प्रवृत्तं रथदुर्दिनं तत् ॥ ७.१६४.३८ ॥
શક્તિ શસ્ત્રોના સમૂહોથી ભરેલો પ્રચંડ પવન, મહારથીઓનો મેઘ, હાથી અને ઘોડાઓનો ઘોષ, શસ્ત્રોનો વરસાદ, લોહીની ધારા. રાત્રે શરૂ થયેલો એ રથોનો દુર્દિન હતો.
7.164.39
तस्मिन्महाग्निप्रतिमो महात्मा ।
सन्तापंयन्पाण्डवान्विप्रमुख्यः।
गभस्तिभिर्मध्यगतो यथाऽर्को ।
वर्षात्यये तद्वदभून्नरेन्द्र ॥ ७.१६४.३९ ॥
તે યુદ્ધમાં મહાઅગ્નિ સમાન મહાત્મા, બ્રાહ્મણોમાં શ્રેષ્ઠ પાંડવોને પીડા આપતા, વર્ષાઋતુના અંતે કિરણોની વચ્ચે રહેલા સૂર્ય જેવા થયા, હે નરેન્દ્ર.