महाभारत · अध्याय 7.164
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.164.1
वर्तमाने यथा यद्धे घोररूपे भयावहे ।
तमसा संवृते लोके रजसा च महीपते ॥ ७.१६४.१ ॥
हे महीपते, भयंकर आणि भयावह असे ते युद्ध चालू असताना, लोक अंधाराने आणि धुळीने व्यापलेला होता.
7.164.2
नापश्यन्त रणे योधाः परस्परमवस्थिताः ।
अनुमानेन संज्ञाभिर्युद्धं तद्ववृधे महत् ॥ ७.१६४.२ ॥
रणांगणावर उभे असलेले योद्धे एकमेकांना पाहू शकले नाहीत; ते अनुमानाने आणि खुणांनी ओळखत होते. ते युद्ध मोठे होत गेले.
7.164.3
नरनागाश्वमथनं परमं रोमहर्षणम् ।
द्रोणकर्णकृपा वीरा भीमपार्षतसात्यकाः।
अन्योन्यं क्षोभयामासुः सैन्यानि नृपसत्तम ॥ ७.१६४.३ ॥
माणसे, हत्ती आणि घोडे यांचा विनाश करणारे, अंगावर रोमांच उभे करणारे भयंकर युद्ध झाले; द्रोण, कर्ण, कृप, भीम, धृष्टद्युम्न आणि सात्यकी यांसारख्या वीरांनी एकमेकांच्या सैन्यांना क्षुब्ध केले. हे नृपश्रेष्ठा.
7.164.4
वध्यमानानि सैन्यानि समन्तात्तैर्महारथैः ।
तमसा संवृते चैव समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः ॥ ७.१६४.४ ॥
त्या महारथींकडून चोहोबाजूंनी मारली जात असलेली सैन्ये अंधाराने व्यापली जाऊन सर्व दिशांना पळून गेली.
7.164.5
ते सर्वतो विद्रवन्तो योधा विध्वस्तचेतनाः ।
अहन्यन्त महाराज धावमानाश्च संयुगे ॥ ७.१६४.५ ॥
ते योद्धे चोहोबाजूंनी पळत असताना, भान हरपलेले, हे महाराजा, युद्धात धावतानाच मारले गेले.
7.164.6
महारथसहस्राणि जघ्नुरन्योन्यमाहवे ।
अन्ये तमसि मूढानि पुत्रस्य तव मन्त्रिते ॥ ७.१६४.६ ॥
हजारो महारथींनी युद्धात एकमेकांवर प्रहार केले; इतर अंधारात गोंधळून, तुमच्या पुत्राच्या मसलतीनुसार (तसे केले).
7.164.7
ततः सर्वाणि सैन्यानि सेनागोपाश्च भारत ।
व्यमुह्यन्त रणे तत्र तमसा संवृते सति ॥ ७.१६४.७ ॥
तेव्हा, हे भारता, सर्व सैन्ये आणि सेनारक्षक त्या युद्धात, अंधाराने वेढलेले असताना, गोंधळून गेले.
7.164.8
तेषां संलोड्यमानानां पाण्डवैर्विहतौजसाम् ।
अन्धे तमसि मग्नानामासीत्किं वो मनस्तदा ॥ ७.१६४.८ ॥
पांडवांनी पीडिलेल्या, तेज गमावलेल्या, घोर अंधारात बुडालेल्या त्यांचे मन तेव्हा कसे होते?
7.164.9
कथं प्रकाशस्तेषां वा मम सैन्यस्य वा पुनः ।
बभूव लोके तमसा तथा सञ्जय संवृते ॥ ७.१६४.९ ॥
हे संजया, जग अशा अंधाराने वेढलेले असताना, त्यांना किंवा माझ्या सैन्याला पुन्हा प्रकाश कसा आला?
7.164.10
ततः सर्वाणि सैन्यानि हतशिष्टानि यानि वै ।
सेनागोप्तॄनथादिश्य पुनर्व्यूहमकल्पयत् ॥ ७.१६४.१० ॥
तेव्हा जी सर्व सैन्ये मारली गेली नव्हती, त्यांनी सेनारक्षकांना आज्ञा देऊन पुन्हा व्यूह रचला.
7.164.11
द्रोणः पुरस्ताज्जघने तु शल्य… ।
स्तथा द्रौणिः कृतवर्मा सौबलश्च।
स्वयं तु सर्वाणि बलानि राज… ।
न्राजाऽभ्ययाद्गोपयन्वै निशायाम् ॥ ७.१६४.११ ॥
द्रोण पुढे आणि शल्य मागे होते; तसेच द्रौणि (अश्वत्थामा), कृतवर्मा आणि सौबल (शकुनी) होते. राजा स्वतः सर्व सैन्यांचे रक्षण करत रात्री पुढे गेला…
7.164.12
उवाच सर्वांश्च पदातिसङ्घा… ।
न्दुर्योधनः पार्थिवसान्त्वपूर्वम्।
उत्सृज्य सर्वे परमायुधानि ।
गृह्णीत हस्तैर्ज्वलितान्प्रदीपान् ॥ ७.१६४.१२ ॥
दुर्योधन प्रथम राजोचित सांत्वन देऊन सर्व पायदळाच्या तुकड्यांना म्हणाला… सर्वांनी उत्तम आयुधे टाकून हातात पेटते दिवे घ्यावेत.
7.164.13
ते चोदिताः पार्थिवसत्तमेन ।
ततः प्रहृष्टा जगृहुः प्रदीपान् ॥ ७.१६४.१३ ॥
राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्याने प्रेरित होऊन ते हर्षित झाले आणि दिवे घेतले.
7.164.14
देवर्षिगन्धर्वसुरर्षिसङ्घा ।
विद्याधराश्चाप्सरसां गणाश्च।
नागाः सयक्षोरगकिन्नराश्च ।
हृष्टा दिविस्था जगृहुः प्रदीपान् ॥ ७.१६४.१४ ॥
देव, ऋषी, गंधर्व, सुर आणि देवर्षींचे समूह, विद्याधर, अप्सरांचे गण, नाग, यक्ष, उरग व किन्नर हर्षित होऊन आकाशात राहून दिवे घेतले.
7.164.15
दिग्धैर्वतेभ्यश्च समापतन्तो… ।
ऽदृश्यन्त दीपाः ससुगन्धितैलाः।
विशेषतो नारदपर्वताभ्यां ।
सम्बोध्यमानाः कुरुपाण्डवार्थम् ॥ ७.१६४.१५ ॥
वातींमधून खाली पडणारे… दिवे दिसू लागले, सुगंधी तेलाने भरलेले, विशेषतः नारद आणि पर्वत कौरव-पांडवांच्या हितासाठी संबोधित करीत असता.
7.164.16
सा भूय एव ध्वजिनी विभक्ता ।
व्यरोचताग्निप्रभया निशायाम्।
महाधनैराभरणैश्च दिव्यैः ।
शस्त्रैश्च दीप्तैरपि सम्पतद्भिः ॥ ७.१६४.१६ ॥
ते सैन्य पुन्हा विभागले जाऊन रात्री अग्नीच्या प्रकाशाने झळकले; महाधन, दिव्य अलंकार आणि तेजस्वी शस्त्रांसह.
7.164.17
रथेरथे पञ्च विदीपकास्तु ।
प्रदीपकास्तत्र गजे त्रयश्च।
प्रत्यश्वमेकश्च महाप्रदीपः ।
कृतास्तु तैः पाण्डवैः कौरवेयैः ॥ ७.१६४.१७ ॥
प्रत्येक रथावर पाच दिवे, हत्तीवर तीन, आणि प्रत्येक घोड्यासाठी एक मोठा दिवा; पांडव व कौरवांनी ते केले.
7.164.18
क्षणेन सर्वे विहिताः प्रदीपा ।
व्यादीपयन्तो ध्वजिनीं तवासु ॥ ७.१६४.१८ ॥
क्षणार्धात सर्व दिवे लावले गेले आणि तुमचे सैन्य उजळून निघाले.
7.164.19
सर्वास्तु सेना व्यतिसेव्यमानाः ।
पदातिभिः पावकतैलहस्तैः।
प्रकाश्यमाना ददृशुर्निशायां ।
यथान्तरिक्षे जलदास्तडिद्भिः ॥ ७.१६४.१९ ॥
रात्री अग्नी व तेल हातात धरलेल्या पायदळांनी चालवलेली सर्व सेना प्रकाशित होऊन आकाशात विजेने चमकणाऱ्या मेघांप्रमाणे दिसली.
7.164.20
प्रकाशितायां तु ततो ध्वजिन्यां ।
द्रोणोऽग्निकल्पः प्रतपन्सपत्नान्।
रराज राजेन्दर सुवर्णवर्मा ।
मध्यं गतः सूर्य इवांशुमाली ॥ ७.१६४.२० ॥
तेव्हा सेना प्रकाशित झाल्यावर, अग्नीसारखे द्रोण शत्रूंना तापवत, हे राजेंद्रा, सुवर्णकवचासह मध्यान्हाला आलेल्या सूर्याप्रमाणे तळपले.
7.164.21
जाम्बूनदेष्वाभरणेषु चैव ।
निष्केषु शुद्धेषु शरासनेषु।
पीतेषु शस्त्रेषु च पावकस्य ।
प्रतिप्रभास्तत्र तदा बभूवुः ॥ ७.१६४.२१ ॥
जाम्बूनद सोन्याच्या अलंकारांत, शुद्ध निष्कांत, धनुष्यांत, पीत शस्त्रांत व अग्नीत तेव्हा प्रतिबिंबित प्रकाश निर्माण झाले.
7.164.22
गदाश्च शैक्याः परिघाश्च शुभ्रा ।
रथेषु शक्त्यश्च विवर्तमानाः।
प्रतिप्रभारश्मिभिराजमीढ ।
पुनःपुनः सञ्जनयन्ति दीपान् ॥ ७.१६४.२२ ॥
हे अजमीढवंशजा, पोलादी गदा, शुभ्र लोखंडी परिघ आणि रथांवर फिरणारे भाले प्रतिबिंबित किरणांनी वारंवार दिव्यांसारखा प्रकाश निर्माण करतात.
7.164.23
छत्राणि वालव्यजनानि खङ्गा ।
दीप्ता महोल्काश्च तथैव राजन्।
व्याघूर्णमानाश्च सुवर्णमाला ।
व्यायच्छतां तत्र तदा विरेजुः ॥ ७.१६४.२३ ॥
हे राजा, छत्र, चामर, खड्ग, जळणाऱ्या महा-उल्का आणि डोलणाऱ्या सुवर्णमाळा उचलणाऱ्यांच्या हातात तेव्हा तेथे तळपल्या.
7.164.24
शस्त्रप्रभाभिश्च विराजमानं ।
दीपप्रभाभिश्च तदा बलं तत्।
प्रकाशितं चाभरणप्रभाभि… ।
र्भृशं प्रकाशं नृपते बभूव ॥ ७.१६४.२४ ॥
शस्त्रांच्या प्रभेने आणि दिव्यांच्या प्रभेने तेव्हा ते सैन्य झळकू लागले; अलंकारांच्या प्रभेनेही प्रकाशित होऊन, हे राजा, ते अत्यंत तेजस्वी झाले.
7.164.25
पीतानि शस्त्राण्यसृगुक्षितानि ।
वीरावधूतानि तनुच्छदानि।
दीप्तां प्रभां प्राजनयन्त तत्र ।
तपात्यये विद्युदिवान्तरिक्षे ॥ ७.१६४.२५ ॥
रक्ताने माखलेली, वीरांनी हलवलेली ती पिवळी शस्त्रे आणि चिलखते तेथे तेजस्वी प्रभा निर्माण करत होती; ग्रीष्माच्या शेवटी आकाशातील विजेप्रमाणे.
7.164.26
प्रकम्पितानामभिधातवेगै… ।
रभिघ्नतां चापततां जवेन।
वक्राण्यकाशन्त तदा नराणां ।
वाय्वीरितानीव महाम्बुजानि ॥ ७.१६४.२६ ॥
थरथरणाऱ्यांच्या, प्रहारांच्या वेगाने… प्रहार करणाऱ्यांच्या आणि वेगाने पडणाऱ्यांच्या वाकलेल्या देहांनी तेव्हा वाऱ्याने हलवलेल्या मोठ्या कमळांप्रमाणे तेज दिले.
7.164.27
महावने दारुमये प्रदीप्ते ।
यथा प्रभा भास्करस्यापि नश्येत्।
तथा तदाऽऽसीद्वजिनी प्रदीप्ता ।
महाभया भारत भीमरूपा ॥ ७.१६४.२७ ॥
प्रचंड अरण्यात, लाकडाचे असलेले ते पेटले असता, सूर्याचा प्रकाशही नाहीसा होईल त्याप्रमाणे, तसेच तेव्हा ते सैन्य प्रज्वलित झाले—अत्यंत भयावह, हे भारता, भीषण रूपाचे.
7.164.28
तत्संप्रदीप्तां बलमस्मदीयं ।
निशाम्य पार्थास्त्वरितास्तथैव।
सर्वेषु सैन्येषु पदातिसङ्घा… ।
नचोदयंस्तेऽपि चक्रुः प्रदीपान् ॥ ७.१६४.२८ ॥
आमचे ते प्रज्वलित सैन्य पाहून पृथेचे पुत्र पार्थही त्वरेने, आणि सर्व सैन्यांतील पायदळाच्या तुकड्याही… त्यांनीही दिवे लावले.
7.164.29
गजेगजे सप्त कृपाः प्रदीपा ।
रथेरथे चैव दश प्रदीपाः।
द्वावश्वपृष्ठे परिपार्श्वतोऽन्ये ।
ध्वजेषु चान्ये जघनेषु चान्ये ॥ ७.१६४.२९ ॥
प्रत्येक हत्तीवर सात, प्रत्येक रथावर दहा दीप; दोन घोड्यांच्या पाठीवर, काही सभोवतालच्या बाजूंना, काही ध्वजांवर आणि इतर मागील भागांवर.
7.164.30
सेनासु सर्वासु च पार्श्वतोऽन्ये ।
पश्चात्पुरस्ताच्च समन्ततश्च।
मध्ये तथाऽन्ये ज्वलिताग्निहस्ता ।
व्यदीपयन्पाण्डुसुतस्य सेनाम् ॥ ७.१६४.३० ॥
सर्व सैन्यांमध्ये, काही बाजूंना, मागे, पुढे आणि सर्वत्र, तसेच मध्यभागी इतरांनी हातात पेटलेल्या मशाली घेऊन पांडुपुत्राच्या सेनेला प्रकाशित केले.
7.164.31
मध्ये तथाऽन्ये ज्वलिताग्निहस्ताः ।
सेनाद्वयेऽपि स्म नरा विचेरुः ॥ ७.१६४.३१ ॥
मध्यभागीही इतर हातात पेटलेल्या मशाली घेऊन होते; दोन्ही सैन्यांमध्ये माणसे फिरत होती.
7.164.32
सर्वेषु सैन्येषु पदातिसङ्घा ।
विमिश्रिता हस्तिरथाश्वबृन्दैः।
व्यदीपयंस्ते ध्वजिनीं प्रदीप्ता… ।
स्तथा बलं पाण्डवेयाभिगुप्तम् ॥ ७.१६४.३२ ॥
सर्व सैन्यांत पायदळाचे समूह हत्ती, रथ आणि घोड्यांच्या तुकड्यांमध्ये मिसळून पेटत्या दीपांनी त्यांनी सेनेला प्रकाशित केले; तसेच पांडवांनी रक्षलेल्या सेनेलाही.
7.164.33
तेन प्रदीप्तेन तथा प्रदीप्तं… ।
बलं तवासीद्बलवद्बलेन।
भाः कुर्वता भानुमता ग्रहेण ।
दिवाकरेणाग्निरिवाभिगुप्तः ॥ ७.१६४.३३ ॥
त्या पेटलेल्या दीपांनी तुझी सेनाही बलवान होऊन तेजाने चमकली; जणू तेजस्वी सूर्याने अग्नी रक्षिला जावा.
7.164.34
तयोः प्रभाः पृथिवीमन्तरिक्षं ।
सर्वा व्यतिक्रम्य दिशश्च वृद्धाः।
तेन प्रकाशेन भृशं प्रकाशं ।
बभूव तेषां तव चैव सैन्यम् ॥ ७.१६४.३४ ॥
त्या दोघांची प्रभा पृथ्वी, अंतरिक्ष आणि सर्व दिशा ओलांडून वाढली. त्या प्रकाशाने आपले आणि त्यांचे सैन्य अत्यंत उजळून निघाले.
7.164.35
तेन प्रकाशेन दिवं गतेन ।
सम्बोधिता देवगणाश्च राजन्।
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः ।
समागमन्नप्सरसश्च सर्वाः ॥ ७.१६४.३५ ॥
त्या प्रकाशाने आकाशात पोहोचताच, हे राजा, देवगण जागृत झाले. गंधर्व, यक्ष, असुर, सिद्धांचे समूह आणि सर्व अप्सरा तेथे एकत्र आल्या.
7.164.36
तद्देवगन्धर्वसमाकुलं च ।
यक्षासुरेन्द्राप्सरसां गणैश्च।
हतैश्च शूरैर्दिवमारुहद्भि… ।
रायोधनं दिव्यकल्पं बभूव ॥ ७.१६४.३६ ॥
देव आणि गंधर्वांनी भरलेले ते रणांगण, यक्ष, असुर, इंद्र आणि अप्सरांच्या समूहांनी भरून गेले. मारले गेलेले शूर स्वर्गाकडे चढत असताना ते दिव्य लोकासारखे झाले.
7.164.37
रथाश्वनागाकुलदीपदीप्तं ।
संरब्धयोधं हतविद्रुताश्वम्।
महद्बलं व्यूढरथाश्वनागं ।
सुरासुरव्यूहसमं बभूव ॥ ७.१६४.३७ ॥
रथ, घोडे, हत्तींच्या गर्दीतील दिव्यांनी उजळलेले, संतप्त योद्ध्यांनी भरलेले, मारलेले व पळणारे घोडे असलेले ते महान सैन्य, व्यूहबद्ध रथ, घोडे आणि हत्तींसह, देव-असुरांच्या व्यूहासारखे झाले.
7.164.38
तच्छक्तिसङ्घाकुलचण्डवातं ।
महारथाभ्रं गजवाजिघोषम्।
शस्त्रौगवर्षं रुधिराम्बुधारं ।
निशि प्रवृत्तं रथदुर्दिनं तत् ॥ ७.१६४.३८ ॥
शक्तींच्या समूहांनी भरलेला प्रचंड वारा, महारथ्यांचा ढग, हत्ती-घोड्यांचा गर्जना, शस्त्रांचा वर्षाव, रक्ताचा ओघ. रात्री सुरू झालेला तो रथांचा दुर्दिन होता.
7.164.39
तस्मिन्महाग्निप्रतिमो महात्मा ।
सन्तापंयन्पाण्डवान्विप्रमुख्यः।
गभस्तिभिर्मध्यगतो यथाऽर्को ।
वर्षात्यये तद्वदभून्नरेन्द्र ॥ ७.१६४.३९ ॥
त्या युद्धात महाअग्नीसारखे महात्मा, ब्राह्मणश्रेष्ठ पांडवांना पीडा देत, पावसाळ्याच्या शेवटी किरणांमध्ये असलेल्या सूर्यासारखे झाले, हे नरेंद्रा.