महाभारत · अध्याय 7.164
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.164.1
वर्तमाने यथा यद्धे घोररूपे भयावहे ।
तमसा संवृते लोके रजसा च महीपते ॥ ७.१६४.१ ॥
हे महीपति, जब भयावह और घोर रूप वाला वह युद्ध चल रहा था, और लोक अंधकार तथा धूल से ढका हुआ था।
7.164.2
नापश्यन्त रणे योधाः परस्परमवस्थिताः ।
अनुमानेन संज्ञाभिर्युद्धं तद्ववृधे महत् ॥ ७.१६४.२ ॥
युद्धभूमि में खड़े योद्धा एक-दूसरे को देख नहीं पा रहे थे; वे अनुमान और संकेतों से पहचानते थे, और वह युद्ध बहुत बढ़ गया।
7.164.3
नरनागाश्वमथनं परमं रोमहर्षणम् ।
द्रोणकर्णकृपा वीरा भीमपार्षतसात्यकाः।
अन्योन्यं क्षोभयामासुः सैन्यानि नृपसत्तम ॥ ७.१६४.३ ॥
मनुष्यों, हाथियों और घोड़ों का अत्यंत भयानक, रोंगटे खड़े कर देने वाला विनाश हो रहा था; द्रोण, कर्ण, कृप, भीम, धृष्टद्युम्न और सात्यकि जैसे वीर एक-दूसरे की सेनाओं को विचलित कर रहे थे। हे नृपश्रेष्ठ।
7.164.4
वध्यमानानि सैन्यानि समन्तात्तैर्महारथैः ।
तमसा संवृते चैव समन्ताद्विप्रदुद्रुवुः ॥ ७.१६४.४ ॥
उन महारथियों द्वारा चारों ओर से मारी जा रही सेनाएँ, अंधकार से ढके हुए चारों ओर भाग निकलीं।
7.164.5
ते सर्वतो विद्रवन्तो योधा विध्वस्तचेतनाः ।
अहन्यन्त महाराज धावमानाश्च संयुगे ॥ ७.१६४.५ ॥
वे योद्धा चारों ओर भागते हुए, होश खोए हुए, हे महाराज, युद्ध में दौड़ते समय ही मारे गए।
7.164.6
महारथसहस्राणि जघ्नुरन्योन्यमाहवे ।
अन्ये तमसि मूढानि पुत्रस्य तव मन्त्रिते ॥ ७.१६४.६ ॥
हजारों महारथी युद्ध में एक-दूसरे को मारते रहे; अन्य लोग अंधकार में भ्रमित होकर, आपके पुत्र की मंत्रणा से (ऐसा करते रहे)।
7.164.7
ततः सर्वाणि सैन्यानि सेनागोपाश्च भारत ।
व्यमुह्यन्त रणे तत्र तमसा संवृते सति ॥ ७.१६४.७ ॥
तब हे भारत, सभी सेनाएँ और सेना के रक्षक उस युद्ध में, जब अंधकार से सब ढका हुआ था, व्याकुल हो गए।
7.164.8
तेषां संलोड्यमानानां पाण्डवैर्विहतौजसाम् ।
अन्धे तमसि मग्नानामासीत्किं वो मनस्तदा ॥ ७.१६४.८ ॥
पाण्डवों से पीड़ित और जिनका तेज नष्ट हो चुका था, घोर अंधकार में डूबे हुए उन लोगों का तब मन कैसा था?
7.164.9
कथं प्रकाशस्तेषां वा मम सैन्यस्य वा पुनः ।
बभूव लोके तमसा तथा सञ्जय संवृते ॥ ७.१६४.९ ॥
हे सञ्जय, जब संसार इस प्रकार अंधकार से ढका हुआ था, तब उनके लिए या मेरी सेना के लिए फिर से प्रकाश कैसे हुआ?
7.164.10
ततः सर्वाणि सैन्यानि हतशिष्टानि यानि वै ।
सेनागोप्तॄनथादिश्य पुनर्व्यूहमकल्पयत् ॥ ७.१६४.१० ॥
तब जो सेनाएँ मारे जाने से बचीं, उन्होंने सेना-रक्षकों को आदेश देकर फिर से व्यूह रचा।
7.164.11
द्रोणः पुरस्ताज्जघने तु शल्य… ।
स्तथा द्रौणिः कृतवर्मा सौबलश्च।
स्वयं तु सर्वाणि बलानि राज… ।
न्राजाऽभ्ययाद्गोपयन्वै निशायाम् ॥ ७.१६४.११ ॥
द्रोण आगे और शल्य पीछे थे, वैसे ही द्रौणि (अश्वत्थामा), कृतवर्मा और सौबल (शकुनि) भी। स्वयं राजा सारी सेनाओं की रक्षा करते हुए रात्रि में आगे बढ़े…
7.164.12
उवाच सर्वांश्च पदातिसङ्घा… ।
न्दुर्योधनः पार्थिवसान्त्वपूर्वम्।
उत्सृज्य सर्वे परमायुधानि ।
गृह्णीत हस्तैर्ज्वलितान्प्रदीपान् ॥ ७.१६४.१२ ॥
दुर्योधन ने पहले राजोचित सान्त्वना देकर सभी पैदल सैनिकों के समूहों से कहा… सब लोग अपने उत्तम शस्त्र त्यागकर हाथों में जलते हुए दीपक ले लें।
7.164.13
ते चोदिताः पार्थिवसत्तमेन ।
ततः प्रहृष्टा जगृहुः प्रदीपान् ॥ ७.१६४.१३ ॥
राजाओं में श्रेष्ठ द्वारा प्रेरित होकर वे तब हर्षित हुए और दीपक ले लिए।
7.164.14
देवर्षिगन्धर्वसुरर्षिसङ्घा ।
विद्याधराश्चाप्सरसां गणाश्च।
नागाः सयक्षोरगकिन्नराश्च ।
हृष्टा दिविस्था जगृहुः प्रदीपान् ॥ ७.१६४.१४ ॥
देव, ऋषि, गन्धर्व, सुर और देवर्षियों के समूह, विद्याधर, अप्सराओं के गण, नाग, यक्ष, उरग और किन्नर हर्षित होकर आकाश में स्थित रहकर दीपक ले लिए।
7.164.15
दिग्धैर्वतेभ्यश्च समापतन्तो… ।
ऽदृश्यन्त दीपाः ससुगन्धितैलाः।
विशेषतो नारदपर्वताभ्यां ।
सम्बोध्यमानाः कुरुपाण्डवार्थम् ॥ ७.१६४.१५ ॥
बत्तियों से गिरते हुए… दीपक दिखाई दिए, सुगंधित तेल वाले, विशेषकर नारद और पर्वत द्वारा कौरव-पाण्डवों के हित के लिए संबोधित किए जाते हुए।
7.164.16
सा भूय एव ध्वजिनी विभक्ता ।
व्यरोचताग्निप्रभया निशायाम्।
महाधनैराभरणैश्च दिव्यैः ।
शस्त्रैश्च दीप्तैरपि सम्पतद्भिः ॥ ७.१६४.१६ ॥
वह सेना फिर से विभाजित होकर रात में अग्नि के प्रकाश से चमक उठी, महाधन, दिव्य आभूषणों और दीप्त शस्त्रों से भी, जो गिर रहे थे।
7.164.17
रथेरथे पञ्च विदीपकास्तु ।
प्रदीपकास्तत्र गजे त्रयश्च।
प्रत्यश्वमेकश्च महाप्रदीपः ।
कृतास्तु तैः पाण्डवैः कौरवेयैः ॥ ७.१६४.१७ ॥
हर रथ पर पाँच दीपक थे, और वहाँ हाथी पर तीन और हर घोड़े के लिए एक बड़ा दीपक बनाया गया; पाण्डवों और कौरवों ने ऐसा किया।
7.164.18
क्षणेन सर्वे विहिताः प्रदीपा ।
व्यादीपयन्तो ध्वजिनीं तवासु ॥ ७.१६४.१८ ॥
क्षण भर में सभी दीपक व्यवस्थित हुए और इन्होंने आपकी सेना को प्रज्वलित कर दिया।
7.164.19
सर्वास्तु सेना व्यतिसेव्यमानाः ।
पदातिभिः पावकतैलहस्तैः।
प्रकाश्यमाना ददृशुर्निशायां ।
यथान्तरिक्षे जलदास्तडिद्भिः ॥ ७.१६४.१९ ॥
रात में सारी सेनाएँ, जिनमें पैदल सैनिक आगे-पीछे चल रहे थे और जिनके हाथों में अग्नि तथा तेल था, प्रकाशित होकर ऐसी दिखीं जैसे आकाश में बादल बिजली से चमक उठें।
7.164.20
प्रकाशितायां तु ततो ध्वजिन्यां ।
द्रोणोऽग्निकल्पः प्रतपन्सपत्नान्।
रराज राजेन्दर सुवर्णवर्मा ।
मध्यं गतः सूर्य इवांशुमाली ॥ ७.१६४.२० ॥
तब सेना के प्रकाशित होने पर अग्नि के समान तप्त होकर शत्रुओं को जलाते हुए, हे राजेन्द्र, स्वर्ण-कवच वाले द्रोण ऐसे चमके जैसे मध्याह्न में पहुँचे सूर्य चमकते हैं।
7.164.21
जाम्बूनदेष्वाभरणेषु चैव ।
निष्केषु शुद्धेषु शरासनेषु।
पीतेषु शस्त्रेषु च पावकस्य ।
प्रतिप्रभास्तत्र तदा बभूवुः ॥ ७.१६४.२१ ॥
जाम्बूनद सोने के आभूषणों में, शुद्ध निष्कों में, धनुषों में, पीत शस्त्रों में और अग्नि की ज्वाला में वहाँ तब प्रतिबिंबित प्रकाश उत्पन्न हुए।
7.164.22
गदाश्च शैक्याः परिघाश्च शुभ्रा ।
रथेषु शक्त्यश्च विवर्तमानाः।
प्रतिप्रभारश्मिभिराजमीढ ।
पुनःपुनः सञ्जनयन्ति दीपान् ॥ ७.१६४.२२ ॥
हे अजमीढ वंशज, इस्पात की गदाएँ, उज्ज्वल लोहे के परिघ, और रथों पर घूमते भाले अपनी प्रतिबिंबित किरणों से बार-बार दीपों जैसा प्रकाश उत्पन्न करते हैं।
7.164.23
छत्राणि वालव्यजनानि खङ्गा ।
दीप्ता महोल्काश्च तथैव राजन्।
व्याघूर्णमानाश्च सुवर्णमाला ।
व्यायच्छतां तत्र तदा विरेजुः ॥ ७.१६४.२३ ॥
हे राजन्, छत्र, चँवर, खड्ग, जलती महा-उल्काएँ तथा झूलती हुई सुवर्ण-मालाएँ, उठाने वालों के हाथों में, तब वहाँ चमक उठीं।
7.164.24
शस्त्रप्रभाभिश्च विराजमानं ।
दीपप्रभाभिश्च तदा बलं तत्।
प्रकाशितं चाभरणप्रभाभि… ।
र्भृशं प्रकाशं नृपते बभूव ॥ ७.१६४.२४ ॥
शस्त्रों की प्रभा और दीपों की प्रभा से वह सेना तब जगमगा उठी; आभूषणों की प्रभा से भी प्रकाशित होकर, हे राजन्, वह अत्यंत उज्ज्वल हो गई।
7.164.25
पीतानि शस्त्राण्यसृगुक्षितानि ।
वीरावधूतानि तनुच्छदानि।
दीप्तां प्रभां प्राजनयन्त तत्र ।
तपात्यये विद्युदिवान्तरिक्षे ॥ ७.१६४.२५ ॥
रक्त से सने, वीरों द्वारा हिलाए गए वे चमकते शस्त्र और कवच वहाँ दीप्त प्रकाश उत्पन्न कर रहे थे, जैसे ग्रीष्म के अंत में आकाश में बिजली चमकती है।
7.164.26
प्रकम्पितानामभिधातवेगै… ।
रभिघ्नतां चापततां जवेन।
वक्राण्यकाशन्त तदा नराणां ।
वाय्वीरितानीव महाम्बुजानि ॥ ७.१६४.२६ ॥
काँपते हुए, प्रहारों के वेग से… और प्रहार करते तथा वेग से गिरते हुए लोगों के वक्र (अंग) तब ऐसे चमके जैसे वायु से हिलाए गए विशाल कमल।
7.164.27
महावने दारुमये प्रदीप्ते ।
यथा प्रभा भास्करस्यापि नश्येत्।
तथा तदाऽऽसीद्वजिनी प्रदीप्ता ।
महाभया भारत भीमरूपा ॥ ७.१६४.२७ ॥
जैसे विशाल वन में, जो लकड़ी से भरा है और जल रहा है, सूर्य का प्रकाश भी खो जाए, वैसे ही तब वह सेना प्रज्वलित हो उठी—अत्यंत भयावह, हे भारत, और भयंकर रूप वाली।
7.164.28
तत्संप्रदीप्तां बलमस्मदीयं ।
निशाम्य पार्थास्त्वरितास्तथैव।
सर्वेषु सैन्येषु पदातिसङ्घा… ।
नचोदयंस्तेऽपि चक्रुः प्रदीपान् ॥ ७.१६४.२८ ॥
हमारी उस प्रज्वलित सेना को देखकर पार्थ (पांडव) भी शीघ्रता से, और सभी सेनाओं में पैदल सैनिकों के दल भी… और उन्होंने भी दीप जलाए।
7.164.29
गजेगजे सप्त कृपाः प्रदीपा ।
रथेरथे चैव दश प्रदीपाः।
द्वावश्वपृष्ठे परिपार्श्वतोऽन्ये ।
ध्वजेषु चान्ये जघनेषु चान्ये ॥ ७.१६४.२९ ॥
हर हाथी पर सात, हर रथ पर दस दीपक थे; दो घोड़ों की पीठ पर, कुछ चारों ओर के पार्श्वों में, कुछ ध्वजाओं पर और कुछ पिछले भागों पर।
7.164.30
सेनासु सर्वासु च पार्श्वतोऽन्ये ।
पश्चात्पुरस्ताच्च समन्ततश्च।
मध्ये तथाऽन्ये ज्वलिताग्निहस्ता ।
व्यदीपयन्पाण्डुसुतस्य सेनाम् ॥ ७.१६४.३० ॥
सारी सेनाओं में, कुछ पार्श्वों में, पीछे, आगे और चारों ओर, तथा बीच में भी दूसरे लोग हाथों में जलती अग्नि-मशालें लिए पाण्डुपुत्र की सेना को प्रकाशित कर रहे थे।
7.164.31
मध्ये तथाऽन्ये ज्वलिताग्निहस्ताः ।
सेनाद्वयेऽपि स्म नरा विचेरुः ॥ ७.१६४.३१ ॥
बीच में भी दूसरे लोग हाथों में जलती अग्नि-मशालें लिए थे; दोनों ही सेनाओं में मनुष्य इधर-उधर विचरण कर रहे थे।
7.164.32
सर्वेषु सैन्येषु पदातिसङ्घा ।
विमिश्रिता हस्तिरथाश्वबृन्दैः।
व्यदीपयंस्ते ध्वजिनीं प्रदीप्ता… ।
स्तथा बलं पाण्डवेयाभिगुप्तम् ॥ ७.१६४.३२ ॥
सभी सेनाओं में पैदल सैनिकों के समूह, हाथी, रथ और घोड़ों के दलों के साथ मिलकर, जलती हुई मशालों से वे ध्वजिनी को प्रकाशित कर रहे थे; इसी प्रकार पाण्डवों द्वारा सुरक्षित सेना को भी।
7.164.33
तेन प्रदीप्तेन तथा प्रदीप्तं… ।
बलं तवासीद्बलवद्बलेन।
भाः कुर्वता भानुमता ग्रहेण ।
दिवाकरेणाग्निरिवाभिगुप्तः ॥ ७.१६४.३३ ॥
उसी प्रकार जलते हुए उस प्रदीप्त से तुम्हारी सेना बलवती होकर चमक उठी, मानो तेजस्वी ग्रह तथा दिवाकर सूर्य के प्रकाश से अग्नि सुरक्षित हो।
7.164.34
तयोः प्रभाः पृथिवीमन्तरिक्षं ।
सर्वा व्यतिक्रम्य दिशश्च वृद्धाः।
तेन प्रकाशेन भृशं प्रकाशं ।
बभूव तेषां तव चैव सैन्यम् ॥ ७.१६४.३४ ॥
उन दोनों की प्रभाएँ पृथ्वी और अंतरिक्ष को, सभी दिशाओं को लाँघकर बढ़ गईं। उस प्रकाश से वहाँ आपकी और उनकी सेना अत्यधिक प्रकाशित हो उठी।
7.164.35
तेन प्रकाशेन दिवं गतेन ।
सम्बोधिता देवगणाश्च राजन्।
गन्धर्वयक्षासुरसिद्धसङ्घाः ।
समागमन्नप्सरसश्च सर्वाः ॥ ७.१६४.३५ ॥
उस प्रकाश के आकाश तक पहुँचने से हे राजन्, देवगण जाग उठे। गंधर्व, यक्ष, असुर और सिद्धों के समूह तथा सभी अप्सराएँ वहाँ एकत्र हो गए।
7.164.36
तद्देवगन्धर्वसमाकुलं च ।
यक्षासुरेन्द्राप्सरसां गणैश्च।
हतैश्च शूरैर्दिवमारुहद्भि… ।
रायोधनं दिव्यकल्पं बभूव ॥ ७.१६४.३६ ॥
देवताओं और गंधर्वों से भरा वह युद्धक्षेत्र, यक्षों, असुरों, इंद्र और अप्सराओं के समूहों से भर गया। मारे गए शूरवीर स्वर्ग की ओर चढ़ते हुए वहाँ दिव्य लोक जैसा हो गया।
7.164.37
रथाश्वनागाकुलदीपदीप्तं ।
संरब्धयोधं हतविद्रुताश्वम्।
महद्बलं व्यूढरथाश्वनागं ।
सुरासुरव्यूहसमं बभूव ॥ ७.१६४.३७ ॥
रथों, घोड़ों और हाथियों की भीड़ के दीपों से जगमगाता, क्रोधित योद्धाओं से भरा, मरे और भागते घोड़ों वाला वह विशाल सेना-समूह, व्यूहबद्ध रथों, घोड़ों और हाथियों सहित, देवों और असुरों के व्यूह जैसा हो गया।
7.164.38
तच्छक्तिसङ्घाकुलचण्डवातं ।
महारथाभ्रं गजवाजिघोषम्।
शस्त्रौगवर्षं रुधिराम्बुधारं ।
निशि प्रवृत्तं रथदुर्दिनं तत् ॥ ७.१६४.३८ ॥
शक्तियों के समूहों से भरी प्रचंड आँधी, महारथियों का मेघ, हाथियों और घोड़ों का गर्जन, शस्त्रों की वर्षा, रक्त की जलधारा। वह रथों का दुर्दिन रात में आरंभ हो गया।
7.164.39
तस्मिन्महाग्निप्रतिमो महात्मा ।
सन्तापंयन्पाण्डवान्विप्रमुख्यः।
गभस्तिभिर्मध्यगतो यथाऽर्को ।
वर्षात्यये तद्वदभून्नरेन्द्र ॥ ७.१६४.३९ ॥
उस युद्ध में महान अग्नि के समान महात्मा, ब्राह्मणों में श्रेष्ठ (द्रोण) पाण्डवों को पीड़ा देते हुए, वर्षा ऋतु के अंत में किरणों के बीच स्थित सूर्य के समान हो गए, हे नरेन्द्र।