Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

महाभारत · अध्याय 7.173

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

7.173.1

विद्रुतं स्वबलं दृष्ट्वा वध्यमानं महात्मभिः ।
क्रोधेन महताऽविष्टः पुत्रस्तव विशाम्पते ॥ ७.१७३.१ ॥

महात्माओं द्वारा मारी जाती अपनी सेना को भागते हुए देखकर, हे प्रजापति, आपका पुत्र महान क्रोध से भर उठा।

7.173.2

अभ्येत्य सहसा कर्णं द्रोणं च जयतां वरम् ।
अमर्षवशमापन्नो वाक्यज्ञो वाक्यमब्रवीत् ॥ ७.१७३.२ ॥

विजयियों में श्रेष्ठ कर्ण और द्रोण के पास सहसा जाकर, अमर्ष के वश में पड़ा हुआ, वाक्य-कुशल वह यह वचन बोला।

7.173.3

भवद्ध्भामिह सङ्ग्रामः क्रुद्धाभ्यां सम्प्रवर्तितः ।
आहवे निहतं दृष्ट्वा सैन्धवं सव्यसाचिना ॥ ७.१७३.३ ॥

आप दोनों क्रुद्ध होकर यहाँ यह युद्ध छेड़ बैठे; युद्ध में सव्यसाची (अर्जुन) द्वारा सैन्धव (जयद्रथ) को मारा गया देखकर।

7.173.4

निहन्यमानां पाण्डूनां बलेन मम वाहिनीम् ।
भूत्वा तद्विजये शक्तावशक्ताविव पश्यतः ॥ ७.१७३.४ ॥

पाण्डवों की शक्ति से मेरी सेना मारी जा रही थी; उसकी विजय में समर्थ होकर भी आप दोनों मानो असमर्थ होकर देखते रहे।

7.173.5

यद्यहं भवतोस्त्याज्यो न वाच्योऽस्मि तदैव हि ।
आवां पाण्डुसुतान्सङ्ख्ये जेष्याव इति मानदौ ॥ ७.१७३.५ ॥

यदि आप दोनों मुझे त्याग देने योग्य मानते हैं और मुझसे बात नहीं करना चाहते, तो तभी (मैं प्रस्थान करूँ); क्योंकि हम दोनों युद्ध में पाण्डु के पुत्रों को जीतेंगे, ऐसा कहकर सम्मान देने वाले।

7.173.6

तदैवाहं वचः श्रुत्वा भवद्ध्यामनुसम्पतम् ।
नाकरिष्यमिदं पार्थैर्वैरं योधविनाशनम् ॥ ७.१७३.६ ॥

तभी मैंने आप दोनों के वचन सुनकर पुनः आपके पास आकर पार्थों के साथ यह वैर, जो योद्धाओं का विनाशक है, नहीं किया होता।

7.173.7

यदि नाहं परित्याज्यो भवद्भ्यां पुरुषर्षभौ ।
युध्यतामनुरूपेण विक्रमेण सुविक्रमौ ॥ ७.१७३.७ ॥

हे पुरुषश्रेष्ठों, यदि आप दोनों मुझे नहीं त्यागते, तो युद्ध करते हुए अपने अनुरूप पराक्रम से, हे महापराक्रमी वीरो।

7.173.8

वाक्प्रतोदेन तौ वीरौ प्रणुन्नौ तनयेन ते ।
प्रावर्तयेतां सङ्ग्रामं घट्टिताविव पन्नगौ ॥ ७.१७३.८ ॥

आपके पुत्र के वाक्य-अंकुश से प्रेरित होकर उन दोनों वीरों ने युद्ध आरंभ कर दिया, मानो दो सर्प छेड़े गए हों।

7.173.9

ततस्तौ रथिनां श्रेष्ठौ सर्वलोकधनुर्धरौ ।
शैनेयप्रमुखान्पार्थानभिदुद्रुवत् रणे ॥ ७.१७३.९ ॥

तब उन दोनों रथियों में श्रेष्ठ, समस्त लोकों के धनुर्धरों ने रण में शैनेय को आगे रखकर पार्थों पर आक्रमण कर दिया।

7.173.10

तथैव सहिताः पार्थाः सर्वसैन्येन संवृताः ।
अभ्यवर्तन्त तौ वीरौ नर्दमानौ मुहुर्मुहुः ॥ ७.१७३.१० ॥

उसी प्रकार एकत्र पार्थ अपनी सारी सेना से घिरकर उन दोनों वीरों की ओर बढ़े, जो बार-बार गरज रहे थे।

7.173.11

अथ द्रोणो महेष्वासो दशभिः शिनिपुङ्गवम् ।
अविध्यत्त्वरितं क्रुद्धः सर्वशस्त्रभृतां वरः ॥ ७.१७३.११ ॥

तब महाधनुर्धर द्रोण ने क्रोधित होकर, समस्त शस्त्रधारियों में श्रेष्ठ, शिनिवंश के श्रेष्ठ वीर को शीघ्र ही दस बाणों से बींध दिया।

7.173.12

कर्णश्च दशभिर्बाणैः पुत्रश्च तव सप्तभिः ।
दशभिर्वृषसेनश्च सौबलश्चापि सप्तभिः।
एते कौरव सङ्क्रन्दे शैनेयं पर्यवाकिरन् ॥ ७.१७३.१२ ॥

कर्ण ने दस बाणों से, आपके पुत्र ने सात से, वृषसेन ने दस से और सौबल ने भी सात से, हे कौरव, इन सबने कोलाहल में शैनेय को चारों ओर से बाणों से ढक दिया।

7.173.13

दृष्ट्वा च समरे द्रोणं निघ्नन्तं पाण्डवीं चमूम् ।
विव्यधुः सोमकास्तूर्णं समन्ताच्छरवृष्टिभिः ॥ ७.१७३.१३ ॥

युद्ध में द्रोण को पाण्डव सेना का संहार करते देखकर सोमकों ने शीघ्र ही चारों ओर से बाणों की वर्षा से उन्हें बींध डाला।

7.173.14

तत्र द्रोणोऽहरत्प्राणान्क्षत्रियाणां विशाम्पते ।
रश्मिभिर्भास्करो राजंस्तमांसीव समन्ततः ॥ ७.१७३.१४ ॥

हे प्रजापति, वहाँ द्रोण ने क्षत्रियों के प्राण हर लिए, जैसे हे राजन्, सूर्य अपनी किरणों से चारों ओर का अंधकार हर लेता है।

7.173.15

द्रोणेन वध्यमानानां पाञ्चालानां विशाम्पते ।
शुश्रुवे तुमुलः शब्दः क्रोशतामितरेतरम् ॥ ७.१७३.१५ ॥

हे प्रजापति, द्रोण द्वारा मारे जा रहे पाञ्चालों का एक-दूसरे को पुकारता हुआ घोर कोलाहल सुनाई दिया।

7.173.16

पुत्रानन्ये पितॄनन्ये भ्रातॄनन्ये च मातुलान् ।
भागिनेयान्वयस्यांश्च तथा सम्बन्धिबान्धवान्।
उत्सृज्योत्सृज्य गच्छन्ति त्वरिता जीवितेप्सवः ॥ ७.१७३.१६ ॥

कोई पुत्रों को, कोई पिताओं को, कोई भाइयों को, कोई मामाओं को, भानजों, मित्रों तथा संबंधी और बान्धवों को छोड़-छोड़कर जीवन की इच्छा से शीघ्रता से भाग रहे थे।

7.173.17

अपरे मोहिता मोहात्तमेवाभिमुखा ययुः ।
पाण्डवानां रणे योधाः परलोकं गताः परे ॥ ७.१७३.१७ ॥

कुछ लोग मोह से विमूढ़ होकर उसी की ओर बढ़ते गए, और पाण्डवों के कुछ योद्धा रण में परलोक को प्राप्त हो गए।

7.173.18

सा तथा पाण्वी सेना पीड्यमाना महात्मना ।
निशि सम्प्राद्रवद्राजन्नुत्सृज्योल्काः सहस्रशः ॥ ७.१७३.१८ ॥

हे राजन्, महात्मा द्रोण से पीड़ित वह पाण्डव सेना रात्रि में सहस्रों मशालों को छोड़कर भाग चली।

7.173.19

पश्यतो भीमसेनस्य विजयस्याच्युतस्य च ।
ययमोर्धर्मपुत्रस्य पार्षतस्य च पश्यतः ॥ ७.१७३.१९ ॥

भीमसेन, विजय (अर्जुन) और अच्युत (कृष्ण) के देखते-देखते, तथा यमों और धर्मपुत्र (युधिष्ठिर) और पार्षत (धृष्टद्युम्न) के देखते हुए।

7.173.20

तमसा संवृते लोके न प्राज्ञायत किञ्चन ।
कौरवाणां प्रकाशेन दृश्यन्ते विद्रुताः परे ॥ ७.१७३.२० ॥

जब संसार अंधकार से ढका था, तब कुछ भी पहचाना नहीं जा रहा था; कौरवों के प्रकाश से शत्रु भागते हुए दिखाई दे रहे थे।

7.173.21

द्रवमाणं तु तत्सैन्यं द्रोणकर्णौ महारथौ ।
जघ्नतुः पृष्ठतो राजन्किरन्तौ सायकान्बहून् ॥ ७.१७३.२१ ॥

हे राजन्! भागती हुई उस सेना को द्रोण और कर्ण, दो महारथी, पीछे से मारते रहे, बहुत से बाण बरसाते हुए।

7.173.22

पाञ्चालेषु प्रभग्नेषु क्षीयमाणेषु सर्वतः ।
जनार्दनो दीनमानाः प्रत्यभाषत फल्गुनम् ॥ ७.१७३.२२ ॥

पांचालों के चारों ओर से पराजित होने और नष्ट होते समय, दुखी मन वाले जनार्दन (कृष्ण) ने फाल्गुन (अर्जुन) से उत्तर में कहा।

7.173.23

द्रोणकर्णौ महेष्वासावेतौ पार्षतसात्यकी ।
पाञ्चालांश्चैव सहितौ जघ्नतुः सायकैर्भृशम् ॥ ७.१७३.२३ ॥

ये दोनों महाधनुर्धर द्रोण और कर्ण, तथा पार्षत और सात्यकि, पांचालों को साथ मिलकर बाणों से भीषण रूप से मारते रहे।

7.173.24

एतयोः शरवर्षेण प्रभग्ना नो महारथाः ।
वार्यमाणापि कौन्तेय पृतना नावतिष्ठते ॥ ७.१७३.२४ ॥

इन दोनों की बाणवर्षा से हमारे महारथी पराजित हो गए; हे कौन्तेय, रोके जाने पर भी सेना टिक नहीं पा रही है।

7.173.25

तां तु विद्रवतीं दृष्ट्वा ऊचतुः केशवार्जुनौ ।
मा विद्रवत वित्रस्ता भयं त्यजत पाण्डवाः ॥ ७.१७३.२५ ॥

उस भागती हुई सेना को देखकर केशव और अर्जुन ने कहा, हे पाण्डवो, भयभीत होकर मत भागो, भय को त्याग दो।

7.173.26

तावावां सर्वसैन्यैश्च व्यूहैः सम्यगुदायुधैः ।
द्रोणं च सूतपुत्रं च प्रयतावः प्रबाधितुम् ॥ ७.१७३.२६ ॥

हम दोनों सम्पूर्ण सेना और सुव्यवस्थित व्यूहों के साथ, शस्त्र उठाकर, द्रोण और सूतपुत्र कर्ण को पीड़ित करने का प्रयत्न करेंगे।

7.173.27

एतौ हि बलिनौ शूरौ कृतास्त्रौ जितकाशिनौ ।
उपेक्षितौ बलं तूर्णं नाशयेतां निशामिमाम् ॥ ७.१७३.२७ ॥

ये दोनों बलवान, शूरवीर, अस्त्रविद् और विजय पर अभिमान करने वाले हैं; यदि इनकी उपेक्षा की गई तो ये इस रात में शीघ्र ही सेना का नाश कर देंगे।

7.173.28

तयोः संवदतोरेवं भीमकर्मा महाबलः। ॥ ७.१७३.२८ ॥

उन दोनों के इस प्रकार बात करते समय भयंकर कर्म करने वाले, महाबली (भीम) ...

7.173.29

आयाद्वृकोदरः शीघ्रं पुनरावर्त्य वाहिनीम् ।
वृकोदरमथायान्तं दृष्ट्वा तत्र जनार्दनः। ॥ ७.१७३.२९ ॥

वृकोदर भीम सेना को पुनः लौटाकर शीघ्र ही आए। वहाँ वृकोदर को आते देखकर जनार्दन (कृष्ण)...

7.173.30

पुनरेवाब्रवीद्राजन्हर्षयन्निव पाण्डवम् ।
एष भीमो रणश्लाघी वृतः सोमकपाण्डवैः। ॥ ७.१७३.३० ॥

हे राजन्, (कृष्ण) ने पाण्डव (अर्जुन) को मानो हर्षित करते हुए फिर कहा: यह युद्ध में गर्व करने वाला भीम है, जो सोमक और पाण्डवों से घिरा हुआ है।

7.173.31

अभ्यवर्तत वेगेन द्रोणकर्णौ महारथौ ।
एतेन सहितो युद्ध्य पाञ्चालैश्च महारथैः। ॥ ७.१७३.३१ ॥

द्रोण और कर्ण दोनों महारथी वेग से आगे बढ़े। इनके साथ युद्ध करो, और पाञ्चाल महारथियों के साथ भी।

7.173.32

आश्वासनार्थं सैन्यानां सर्वेषां पाण्डुनन्दन ।
ततस्तौ पुरुषव्याघ्रावुभौ माधवपाण्डवौ। ॥ ७.१७३.३२ ॥

हे पाण्डुनन्दन, सब सेनाओं को आश्वासन देने के लिए। तब वे दोनों पुरुषव्याघ्र, माधव और पाण्डव, दोनों (आगे बढ़े)।

7.173.33

द्रोणकर्णौ समासाद्य धिष्ठितौ रणमूर्धनि ।
ततस्तत्पुनरावृत्तं युधिष्ठिरबलं महत्।
ततो द्रोणश्च कर्णश्च परान्ममृदतुर्युधि ॥ ७.१७३.३३ ॥

द्रोण और कर्ण रणमोर्चे पर पहुँचकर डटे। तब युधिष्ठिर की वह विशाल सेना फिर से लौट पड़ी। तब द्रोण और कर्ण ने युद्ध में शत्रुओं को कुचल डाला।

7.173.34

स सम्प्रहारस्तुमुलो निशि प्रत्यभवन्महान् ।
यथा सागरयो राजंश्चन्द्रोदयविरुद्धयोः ॥ ७.१७३.३४ ॥

वह संघर्ष रात्रि में भयंकर और महान हो उठा, हे राजन्, जैसे चन्द्रोदय के समय विरुद्ध दो सागरों का (टकराव होता है)।

7.173.35

तत उत्सृज्य पाणिभ्यां प्रदीपांस्तव वाहिनी ।
युयुधे पाण्डवैः सार्धमुन्मत्तवदसङ्कुला ॥ ७.१७३.३५ ॥

तब आपकी सेना हाथों से दीपक छोड़कर, पागलों की तरह बिना व्यवस्था के, पाण्डवों के साथ युद्ध करने लगी।

7.173.36

रजसा तमसा चैव संवृते भृशदारुणे ।
केवलं नामगोत्रेण प्रायुध्यन्त जयैषिणः ॥ ७.१७३.३६ ॥

धूल और अंधकार से घिरे अत्यन्त भयानक (युद्ध) में, विजय के इच्छुक (योद्धा) केवल नाम और गोत्र से पहचाने जाकर लड़े।

7.173.37

अश्रूयन्त हि नामानि श्राव्यमाणानि पार्थिवैः ।
प्रहरद्भिर्महाराज स्वयंवर इवाहवे ॥ ७.१७३.३७ ॥

हे महाराज, युद्ध में प्रहार करते हुए राजाओं द्वारा घोषित किए जा रहे नाम सुनाई दे रहे थे, मानो स्वयंवर हो।

7.173.38

निःशब्दमासीत्सहसा पुनः शब्दो महानभूत् ।
क्रुद्धानां युध्यमानानां जीयतां जयतामपि ॥ ७.१७३.३८ ॥

अचानक जो मौन था, फिर महान शोर उठ खड़ा हुआ — क्रुद्ध होकर लड़ते हुए योद्धाओं का, हारने वालों का और जीतने वालों का भी।

7.173.39

यत्रयत्र स्म दृश्यन्ते प्रदीपाः कुरुसत्तम ।
तत्रतत्र स्म शूरास्ते निपतन्ति पतङ्गवत् ॥ ७.१७३.३९ ॥

हे कुरुश्रेष्ठ, जहाँ-जहाँ दीप दिखाई देते थे, वहाँ-वहाँ वे शूरवीर पतंगों की भाँति गिर रहे थे।

7.173.40

तथा संयुध्यमानानां विगाढाऽऽसीन्महानिशा ।
पाण्डवानां च राजेन्द्र कौरवाणां च सर्वशः ॥ ७.१७३.४० ॥

इस प्रकार एक-दूसरे से लड़ते हुए पाण्डवों और कौरवों की ओर से, हे राजेन्द्र, वह महान रात्रि गहरी हो गई थी।