महाभारत · अध्याय 7.176
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.176.1
यत्तद्वैकर्तनः कर्णो राक्षसश्च घटोत्कचः ।
निशीथे समसज्जेतां तद्युद्धमभवत्कथम् ॥ ७.१७६.१ ॥
जो वह वैकर्तन कर्ण और राक्षस घटोत्कच आधी रात को भिड़ गए, वह युद्ध कैसे हुआ?
7.176.2
कीदृशं चाभवद्रूपं तस्य घोरस्य रक्षसः ।
येन वैकर्तनः कर्णः सङ्ग्रामे तेन निर्जितः ॥ ७.१७६.२ ॥
उस भयानक राक्षस का रूप कैसा था, जिससे युद्ध में वैकर्तन कर्ण उस के द्वारा पराजित हुआ?
7.176.3
रथश्च कीदृशस्तस्य मायाः सर्वायुधानि च ।
किम्प्रमाणा हयास्तस्य रथकेतुर्धनुस्तथा ॥ ७.१७६.३ ॥
उसका रथ कैसा था, उसकी मायाएँ और सभी आयुध कैसे थे? उसके घोड़े किस आकार के थे, उसकी रथ-ध्वजा और धनुष कैसे थे?
7.176.4
कीदृशं वर्म चैवास्य शिरस्त्राणं च कीदृशम् ।
पृष्टस्त्वमेतदाचक्ष्व कुशलो ह्यसि सञ्जय ॥ ७.१७६.४ ॥
उसका कवच कैसा था और शिरस्त्राण कैसा था? मेरे पूछने पर तुम यह बताओ, हे सञ्जय, क्योंकि तुम कुशल हो।
7.176.5
लोहितोक्षो महाकायस्ताम्रास्यो निम्नितोदरः ।
ऊर्ध्वरोमा हरिश्मश्रुः शङ्कुकर्णो महाहनुः ॥ ७.१७६.५ ॥
लाल आँखों वाला, विशालकाय, ताँबे जैसे मुख वाला, धँसे पेट वाला, खड़े रोमों वाला, पीली दाढ़ी वाला, खूँटी जैसे कानों वाला और बड़े जबड़ों वाला।
7.176.6
आकर्णदारितास्यश्च तीक्ष्णदंष्ट्रः करालवान् ।
सुदीर्घताम्रजिह्वोष्ठो लम्बभ्रूः स्थूलनासिकः ॥ ७.१७६.६ ॥
कानों तक फटे मुख वाला, तीखे दाँतों वाला, भयंकर, बहुत लम्बी ताँबे-रंग की जीभ और होंठों वाला, लटकी भौंहों वाला और मोटी नाक वाला।
7.176.7
नीलाङ्गो लोहितग्रीवो गिरिवर्ष्मा भयङ्करः ।
महाकायो महाबाहुर्महाशीर्षो महाबलः ॥ ७.१७६.७ ॥
उसका शरीर नीला था, गर्दन लाल थी, वह पर्वत के समान विशाल और भयंकर था। उसका शरीर महान था, भुजाएँ महान थीं, सिर महान था और बल महान था।
7.176.8
विकृतः परुषस्पर्शो विकचोद्वृद्धपिण्डकः ।
स्थूलस्फिग्गूढनाभिश्च शिथिलोपचयो महान् ॥ ७.१७६.८ ॥
वह विकृत था, उसका स्पर्श कठोर था, उसका शरीर बिखरे बालों वाला और उभरे हुए पिंडों वाला था। उसके नितंब मोटे थे, नाभि गहरी छिपी हुई थी और ढीला, लटकता हुआ विशाल शरीर था।
7.176.9
तथैव हस्ताभरणी महामायोऽङ्गदी तथा ।
उरसाऽधारयन्निष्कमग्निमालां यथाऽचलः ॥ ७.१७६.९ ॥
वैसे ही वह हाथों में आभूषण पहने था, महान माया वाला था और बाजूबंद धारण किए था। वह छाती पर स्वर्ण-हार पहने था, जो अग्नि की माला जैसा था, मानो कोई पर्वत हो।
7.176.10
तस्य हेममयं चित्रं बहुरूपाङ्गशभितम् ।
तोरणप्रतिमं शुभ्रं किरीटं मूर्ध्न्यशोभत ॥ ७.१७६.१० ॥
उसके सिर पर सोने का बना, विचित्र, अनेक रूपों और अंगों से सजा हुआ, तोरण के समान उज्ज्वल मुकुट शोभित हो रहा था।
7.176.11
कुण्डले बालसूर्याभे मालां हेममयीं शुभाम् ।
धारयन्विपुलं कांस्यं कवचं च महाप्रभम्।
ताराजालनिभं राजन्पूर्णचन्द्रसमप्रभम् ॥ ७.१७६.११ ॥
कानों में प्रातःकाल के सूर्य के समान कुंडल थे, सोने की सुंदर माला थी; वह विशाल कांस्य का और अत्यंत तेजस्वी कवच धारण किए था। हे राजन, वह तारों के जाल जैसा और पूर्णिमा के चंद्रमा के समान प्रभा वाला था।
7.176.12
कण्ठसूत्रं महच्चापि तपनीयमधारयत् ।
स तेन विभ्राजत वै सविद्युदिव तोयदः ॥ ७.१७६.१२ ॥
उसने गले में एक बड़ा, शुद्ध सोने का हार भी धारण किया था। उससे वह ऐसे चमक रहा था, जैसे बिजली के साथ मेघ चमकता है।
7.176.13
किङ्किणीशतनिर्घोपं रक्तध्वजपताकिनम् ।
ऋक्षचर्मावनद्वाङ्गं नल्वमात्रं महारथम् ॥ ७.१७६.१३ ॥
सैकड़ों घंटियों की झंकार वाला, लाल ध्वजों और पताकाओं से युक्त, रीछ की खाल से ढका हुआ, नल्व-मात्र विशाल महारथ।
7.176.14
सर्वायुधवरोपेतमास्थितं ध्वजमालिनम् ।
अष्टचक्रसमायुक्तं मेघगम्भीरनिःस्वनम् ॥ ७.१७६.१४ ॥
सभी उत्तम आयुधों से युक्त, ध्वजाओं की माला से सजा, आठ पहियों से जुड़ा हुआ, मेघ के समान गम्भीर घोष करने वाला।
7.176.15
मत्तमातङ्गसङ्काशा लोहिताक्षा विभीपणाः ।
कालवर्णासमायुक्ता बलवन्तः शतं हयाः ॥ ७.१७६.१५ ॥
मदमत्त हाथियों के समान, लाल नेत्रों वाले, भयंकर, काले रंग के, बलशाली सौ घोड़े।
7.176.16
वहन्तो राक्षसं घोरं वालवन्तो जितश्रमाः ।
विपुलाभिः सटाभिस्ते हेषमाणा मुहुर्मुहुः ॥ ७.१७६.१६ ॥
उस भयंकर राक्षस को ढोते हुए, पूँछ वाले, थकान पर विजय पाए हुए, विस्तृत अयालों वाले वे बार-बार हिनहिनाते थे।
7.176.17
मुखैर्नानाविधाकारैर्वगवन्तो हयोत्तमाः ।
रथेऽस्य युक्ता गकर्जन्तोऽवहंस्ते राक्षसाधिपम् ॥ ७.१७६.१७ ॥
नाना प्रकार के आकार वाले मुखों से हिनहिनाते, गरजते हुए, उत्तम घोड़े, उसके रथ में जुते हुए, उस राक्षसराज को ढोते थे।
7.176.18
राक्षसोऽस्य विरूपाक्षः सूतो दीप्तास्यकुण्डलः ।
घोररूपो महाकायः करालो विकृताननः।
रश्मिभिः सूर्यरश्म्याह्वैः सञ्जग्राह हयान्रणे ॥ ७.१७६.१८ ॥
उसका सारथी राक्षस विरूपाक्ष था, जिसका मुख और कुण्डल दीप्त थे, भयानक रूप, विशाल शरीर, भयंकर और विकृत मुख वाला; उसने युद्ध में सूर्यरश्मि नामक लगामों से घोड़ों को थाम लिया।
7.176.19
स तेन सहितस्तस्थावरुणेन यथा रविः ।
संसक्त इव चाभ्रेण यथाऽद्रिर्महता महान् ॥ ७.१७६.१९ ॥
वह उसके साथ वैसे ही खड़ा था जैसे अरुण के साथ सूर्य, या जैसे बादल से लिपटा कोई महान पर्वत।
7.176.20
दिवस्पृक्सुमहान्केतुः स्यन्दनेऽस्य समुच्छ्रितः ।
रक्तोत्तमाङ्गः क्रव्यादो गृध्रः परमभीषणः ॥ ७.१७६.२० ॥
उसके रथ पर आकाश छूता हुआ एक अत्यंत विशाल ध्वज ऊँचा फहरा रहा था, जिसके ऊपर लाल सिर वाला, मांसभक्षी गिद्ध था, अत्यंत भयंकर।
7.176.21
वासवाशनिनिर्घोषं दृढज्यमतिविक्षिपन् ।
व्यक्तं किष्कुपरीणाहं द्वादशारत्नि कार्मुकम् ॥ ७.१७६.२१ ॥
इंद्र के वज्र की गड़गड़ाहट जैसा घोष करता, दृढ़ प्रत्यंचा को जोर से खींचता हुआ, स्पष्ट रूप से एक किष्कु परिधि वाला, बारह अरत्नि लंबा धनुष।
7.176.22
रथाक्षमात्रैरिपुभिः सर्वाः प्रच्छादयन्दिशः ।
तस्यां वीरापहारिण्यां निशायां कर्णमभ्ययात् ॥ ७.१७६.२२ ॥
रथ की धुरी जितने लंबे बाणों से सारी दिशाओं को ढकते हुए, वीरों का हरण करने वाली उस रात्रि में वह कर्ण की ओर बढ़ा।
7.176.23
तस्य विक्षिपतश्चापं रथे विष्टभ्य तिष्ठतः ।
अश्रूयत धनुर्घोषो विस्फूर्जितमिवाशनेः ॥ ७.१७६.२३ ॥
रथ पर दृढ़ खड़े होकर धनुष को खींचते हुए उसका धनुष-घोष वज्र की गड़गड़ाहट जैसा सुनाई दिया।
7.176.24
तेन वित्रास्यमानानि तव सैन्यानि भारत ।
समकम्पन्त सर्वाणि सिन्धोरिव महोर्मयः ॥ ७.१७६.२४ ॥
हे भारत, उस ध्वनि से भयभीत होकर आपकी सारी सेनाएँ समुद्र की विशाल लहरों की तरह काँप उठीं।
7.176.25
तमापतन्तं सम्प्रेक्ष्य विरूपाक्षं विभीषणम् ।
उत्स्मयन्निव राधेयस्त्वरमाणोऽभ्यवारयत् ॥ ७.१७६.२५ ॥
उसे विरूपाक्ष और भयंकर रूप में आते देखकर राधापुत्र कर्ण मानो मुस्कुराते हुए शीघ्रता से उसे रोकने लगे।
7.176.26
ततः कर्णोऽभ्ययादेनमस्यन्नस्यन्तमन्तिकात् ।
मातङ्ग इव मातङ्गं यूथर्षभमिवर्षभः ॥ ७.१७६.२६ ॥
तब कर्ण बाण चलाते हुए उसके पास से उस पर टूट पड़ा, जैसे एक हाथी दूसरे हाथी पर और झुंड का सरदार वृषभ दूसरे वृषभ पर झपटता है।
7.176.27
स सन्निपातस्तुमुलस्तयोरासीद्विशाम्पते ।
कर्णराक्षसयो राजन्निन्द्रशम्बरयोरिव ॥ ७.१७६.२७ ॥
हे प्रजापति राजन्, उन दोनों का वह भिड़ंत भयंकर था—कर्ण और राक्षस का, मानो इन्द्र और शम्बर का।
7.176.28
तौ प्रगृह्य महावेगे धनुषी भीमनिःस्वने ।
प्राच्छादयेतामन्योन्यं तक्षमाणौ महेषुभिः ॥ ७.१७६.२८ ॥
भयंकर टंकार करने वाले अपने दोनों धनुष तानकर वे दोनों, महान वेग से, बड़े-बड़े बाणों से एक-दूसरे को ढकने लगे।
7.176.29
ततः पूर्णायतोत्सृष्टैरिषुभिर्नतपर्वभिः ।
न्यवारयेतामन्योन्यं कांस्ये निर्भिद्य वर्मणी ॥ ७.१७६.२९ ॥
तब पूरे खिंचे धनुष से छोड़े गए झुके हुए पर्वों वाले बाणों से वे दोनों एक-दूसरे को रोकने लगे, कांस्य के कवच को भेदकर।
7.176.30
तौ नखैरिव शार्दूलौ दन्तैरिव महाद्विपौ ।
रथशक्तिभिरन्योन्यं विशिखैश्च ततक्षतुः ॥ ७.१७६.३० ॥
वे दोनों नखों से लड़ते बाघों जैसे और दाँतों से लड़ते महागजों जैसे थे; रथ-शक्तियों और बाणों से वे एक-दूसरे को घायल करने लगे।
7.176.31
सञ्छिन्दन्तौ च गात्राणि सन्दधानौ च सायकान् ।
दहन्तौ च शरोल्काभिर्दुष्प्रेक्ष्यौ च बभूवतुः ॥ ७.१७६.३१ ॥
वे दोनों शरीरों को काटते और बाण चढ़ाते हुए, तथा बाणों की उल्काओं से जलाते हुए, देखने में कठिन हो गए।
7.176.32
तौ तु विक्षतसर्वाङ्गौ रुधिरौघपरिप्लुतौ ।
विभ्राजेतां यथा वारि स्रवन्तौ गैरिकाचलौ ॥ ७.१७६.३२ ॥
वे दोनों, सब अंगों में घायल और रक्त-प्रवाह में डूबे हुए, ऐसे चमके जैसे जल बहाते गैरिक पर्वत।
7.176.33
तौ शराग्रविनुन्नाङ्गौ निर्भिन्दन्तौ परस्परम् ।
नाकम्पयेतामन्योन्यं यतमानौ महाद्युती ॥ ७.१७६.३३ ॥
बाणों के अग्र-भागों से अंग-प्रत्यंग आहत हुए, एक-दूसरे को बींधते हुए, वे दोनों महातेजस्वी एक-दूसरे को हिला न सके, यत्न करते हुए।
7.176.34
तत्प्रवृत्तं निशायुद्धं चिरं सममिवाभवत् ।
प्राणयोर्दीव्यतो राजन्कर्णराक्षसयोर्मृधे ॥ ७.१७६.३४ ॥
वह आरंभ हुआ रात्रि-युद्ध दीर्घ काल तक मानो समान रहा, हे राजन्, कर्ण और राक्षस के मध्य रणभूमि में, जीवन का दाँव लगाते हुए।
7.176.35
तस्य सन्दधतस्तीक्ष्णाञ्छरांश्चासक्तमस्यतः ।
धनुर्घोषेण वित्रस्ताः स्वे परे च तदाऽभवन् ॥ ७.१७६.३५ ॥
उसके तीखे बाण चढ़ाते और निरंतर छोड़ते हुए, धनुष की टंकार से अपने और शत्रु दोनों पक्ष तब भयभीत हो गए।
7.176.36
घटोत्कचं यदा कर्णो विशेषयति नो नृप ।
ततः प्रादुष्करोद्दिव्यमस्त्रमस्त्रविदां वरः ॥ ७.१७६.३६ ॥
जब कर्ण घटोत्कच को हमारे (पक्ष के) समक्ष दबाने लगा, हे नृप, तब अस्त्रविदों में श्रेष्ठ उसने दिव्य अस्त्र प्रकट किया।
7.176.37
कर्णेन सन्धितं दृष्ट्वा दिव्यमस्त्रं घटोत्कचः ।
प्रादुश्चक्रे महामायां राक्षसीं पाण्डुनन्दनः ॥ ७.१७६.३७ ॥
कर्ण द्वारा छोड़े गए दिव्य अस्त्र को देखकर पाण्डुपुत्र घटोत्कच ने महान राक्षसी माया प्रकट की।
7.176.38
शूलमुद्गरधारिण्या शैलपादपहस्तया ।
रक्षसां घोररूपाणां महत्या सेनया वृतः ॥ ७.१७६.३८ ॥
शूल और मुद्गर धारण करने वाली, हाथों में पर्वत-शिखर और वृक्ष लिए हुए, भयंकर रूप वाले राक्षसों की विशाल सेना से घिरा हुआ।
7.176.39
तमुद्यतमहाचापं दृष्ट्वा ते व्यथिता नृपाः ।
भूतान्तकमिवायान्तं कालदण्डोग्रधारिणम् ॥ ७.१७६.३९ ॥
उठे हुए विशाल धनुष वाले उसे देखकर वे राजा व्यथित हो उठे, मानो भूतों का अन्तक काल-दण्ड की भयंकर धार लिए आ रहा हो।
7.176.40
घटोत्कचप्रयुक्तेन सिंहनादेन भीषिताः ।
प्रसुस्रुवुर्गजा मूत्रं विव्यधुश्च नरा भृशम् ॥ ७.१७६.४० ॥
घटोत्कच द्वारा किए गए सिंहनाद से भयभीत होकर हाथियों ने मूत्र त्याग दिया और मनुष्य अत्यन्त पीड़ित हो उठे।
7.176.41
ततोऽश्मवृष्टिरत्युग्रा महत्यासीत्समन्ततः ।
अर्धरात्रेऽधिकबलैर्विमुक्ता रक्षसां बलैः ॥ ७.१७६.४१ ॥
तब आधी रात को राक्षसों की सेनाओं द्वारा छोड़ी गई अत्यन्त उग्र और महती पत्थरों की वर्षा चारों ओर से होने लगी।
7.176.42
आयसानि च चक्राणि भुशुण्ड्यः शक्तितोमराः ।
पतन्त्यविरलाः शूलाः शतघ्न्यः पट्टसास्तथा ॥ ७.१७६.४२ ॥
लोहे के चक्र, भुशुण्डी, शक्ति और तोमर, शूल, शतघ्नी तथा पट्टिश लगातार गिर रहे थे।
7.176.43
तदुग्रमतिरौद्रं च दृष्ट्वा युद्धं नराधिप ।
पुत्राश्च तव योधाश्च व्यथिता विप्रदुद्रुवुः ॥ ७.१७६.४३ ॥
हे नराधिप, उस भयंकर और अत्यंत रौद्र युद्ध को देखकर आपके पुत्र और योद्धा व्यथित होकर भाग निकले।
7.176.44
तत्रैकोऽस्तबलश्लाघी कर्णो मानी न विव्यथे ।
व्यधमच्च शरैर्मायां तां घटोत्कचनिर्मिताम् ॥ ७.१७६.४४ ॥
वहाँ अकेले अस्त्रबल पर गर्व करने वाले मानी कर्ण को कोई व्यथा नहीं हुई, और उन्होंने बाणों से घटोत्कच द्वारा रची गई उस माया को नष्ट कर दिया।
7.176.45
मायायां तु प्रहीणायाममर्षाच्च घटोत्कचः ।
विससर्ज शरान्धोरान्सूत पुत्रं त आविशन् ॥ ७.१७६.४५ ॥
माया नष्ट हो जाने पर घटोत्कच ने क्रोध से भरकर सूतपुत्र पर भयंकर बाण छोड़े, और वे बाण उसमें प्रविष्ट हो गए।
7.176.46
ततस्ते रुधिराभ्यक्ता भित्त्वा कर्णं महाहवे ।
विविशुर्धरणीं बाणाः सङ्क्रुद्धा इव पन्नगाः ॥ ७.१७६.४६ ॥
तब रक्त से लथपथ वे बाण उस महायुद्ध में कर्ण को भेदकर धरती में ऐसे घुस गए जैसे क्रुद्ध सर्प घुसते हैं।
7.176.47
सूतपुत्रस्तु सङ्क्रद्धो लघुहस्तः प्रतापवान् ।
घटोत्कचमतिक्रम्य बिभेद दशभिः शरैः ॥ ७.१७६.४७ ॥
परंतु सूतपुत्र कर्ण, क्रुद्ध, फुर्तीले हाथों वाले और पराक्रमी, घटोत्कच को छोड़ते हुए उसे दस बाणों से बींध गए।
7.176.48
घटोत्कचो विनिर्भिन्नः सूतपुत्रेण मर्मसु ।
चक्रं दिव्यं सहस्रारमगृह्णाद्व्यथितो भृशम् ॥ ७.१७६.४८ ॥
सूतपुत्र द्वारा मर्मस्थानों में गहरे बिंधे घटोत्कच ने अत्यंत व्यथित होकर सहस्र अरों वाला दिव्य चक्र उठा लिया।
7.176.49
क्षुरान्तं बालसूर्याभं मणिरत्नविभूषितम् ।
चिक्षेपाधिरथेः क्रुद्धो भैमसेनिर्जिघांसया ॥ ७.१७६.४९ ॥
बालसूर्य के समान चमकता, मणियों और रत्नों से सजा हुआ, धार वाला अस्त्र क्रोधित भैमसेनि (घटोत्कच) ने कर्ण को मार डालने की इच्छा से चलाया।
7.176.50
प्रविद्वमतिवेगेन विक्षिप्तं कर्णसायकैः ।
अभाग्यस्येव सङ्कल्पस्तन्मोघमपतद्भुवि ॥ ७.१७६.५० ॥
कर्ण के बाणों से अत्यंत वेग से बिंधकर गिराया गया वह अस्त्र, किसी अभागे के संकल्प की भाँति व्यर्थ होकर पृथ्वी पर गिर पड़ा।
7.176.51
घटोत्कचस्तु सङ्क्रुद्धो दृष्ट्वा चक्रं निपातितम् ।
कर्णं प्राच्छादयद्बाणैः स्वर्भानुरिव भास्करम् ॥ ७.१७६.५१ ॥
घटोत्कच ने अत्यंत क्रुद्ध होकर अपने गिराए गए चक्र को देखा और कर्ण को बाणों से वैसे ही ढक दिया जैसे स्वर्भानु (राहु) सूर्य को ढक लेता है।
7.176.52
सूतपुत्रस्त्वसम्भ्रान्तो रुद्रोपेन्द्रेन्द्रविक्रमः ।
घटोत्कचरथं तूर्णं छादयामास पत्रिभिः ॥ ७.१७६.५२ ॥
परंतु सूतपुत्र (कर्ण), जिसका पराक्रम रुद्र, उपेन्द्र और इन्द्र के समान था, अविचलित रहकर शीघ्र ही पत्रियों (बाणों) से घटोत्कच के रथ को ढक दिया।
7.176.53
घटोत्कचेन क्रुद्धेन गदा हेमाङ्गदा तदा ।
क्षिप्ता भ्राम्य शरैः साऽपि कर्णेनाभ्याहताऽपतत् ॥ ७.१७६.५३ ॥
तब क्रुद्ध घटोत्कच द्वारा स्वर्णाभूषणों से सजी गदा घुमाकर फेंकी गई; कर्ण के बाणों से आहत होकर वह भी गिर पड़ी।
7.176.54
ततोऽन्तरिक्षमुत्पत्य कालमेघ इवोन्नदन् ।
प्रववर्ष महाकायो द्रुमवर्षं नभस्तलात् ॥ ७.१७६.५४ ॥
तब महाकाय घटोत्कच आकाश में उछलकर काले मेघ की भाँति गर्जना करता हुआ आकाश से वृक्षों की वर्षा करने लगा।
7.176.55
ततो मायाविनं कर्णो भीमसेनसुतं दिवि ।
मार्गणैरभिविव्याध घनं सूर्य इवांशुभिः ॥ ७.१७६.५५ ॥
तब कर्ण ने आकाश में उस माया-युक्त भीमसेन-पुत्र को बाणों से चारों ओर से बींध डाला, जैसे सूर्य अपनी किरणों से घने बादल को बींधता है।
7.176.56
तस्य सर्वान्हयान्हत्वा सञ्छिद्य शतधा रथम् ।
अभ्यवर्षच्छरैः कर्णः पर्जन्य इव वृष्टिमान् ॥ ७.१७६.५६ ॥
उसके सारे घोड़ों को मारकर और रथ को सौ टुकड़ों में काटकर कर्ण ने बाणों की वर्षा कर दी, जैसे वर्षा लाने वाला पर्जन्य (मेघ) बरसता है।
7.176.57
न चास्यासीदनिर्भिन्नं गात्रे द्व्यङ्गुलमन्तरम् ।
सोऽदृश्यत मुहूर्तेन श्वाविच्छललितो यथा ॥ ७.१७६.५७ ॥
उसके शरीर पर दो अंगुल भर भी ऐसा स्थान नहीं बचा था जो बिंधा न हो; क्षण भर में वह साही की तरह बाणों से भरा दिखाई देने लगा।
7.176.58
न हयान्न रथं तस्य न ध्वजं न घटोत्कचम् ।
दृष्टवन्तः स्म समरे शरौघैरभिसंवृतम् ॥ ७.१७६.५८ ॥
युद्ध में बाणों की बाढ़ से ढके हुए उसे न उसके घोड़े दिखे, न रथ, न ध्वजा, न घटोत्कच को उन्होंने देखा।
7.176.59
स तु कर्णस्य तद्दिव्यमस्त्रमस्त्रेण शातयन् ।
मायायुद्धेन मायावी सूतपुत्रमयोधयत् ॥ ७.१७६.५९ ॥
किंतु उस मायावी ने कर्ण के उस दिव्य अस्त्र को अस्त्र से काटते हुए माया-युद्ध से सूतपुत्र से युद्ध किया।
7.176.60
सोऽयोधयत्तदा कर्णं मायया लाघवेन च ।
अलक्ष्यमाणानि दिवि शरजालानि चापतन् ॥ ७.१७६.६० ॥
तब उसने माया और फुर्ती से कर्ण से युद्ध किया, और आकाश में बाणों के जाल अदृश्य रूप से गिरने लगे।
7.176.61
भैमसेनिर्महामायो मायया कुरुसत्तम ।
विचचार महाकायो मोहयन्निव भारत ॥ ७.१७६.६१ ॥
हे कुरुश्रेष्ठ! महामाया वाले भीमसेनपुत्र ने माया से विचरण किया। हे भारत! वह विशालकाय होकर मानो मोह उत्पन्न करता हुआ घूमने लगा।
7.176.62
स तु कृत्वा विरूपाणि वदनान्यशुभानि च ।
अग्रसत्सूतपुत्रस्य दिव्यान्यस्त्राणि मायया ॥ ७.१७६.६२ ॥
उसने विकराल और अशुभ मुख बनाकर माया से सूतपुत्र के दिव्य अस्त्रों को निगल लिया।
7.176.63
पुनश्चापि महाकायः सञ्छिन्नः शतधा रणे ।
गतसत्वो निरुत्साहः पतितः खाद्व्यदृश्यत ॥ ७.१७६.६३ ॥
फिर वह विशालकाय रणभूमि में सौ टुकड़ों में कटा हुआ, प्राणहीन और उत्साहरहित होकर आकाश से गिरा दिखाई दिया।
7.176.64
तं हतं मन्यमानाः स्म प्राणदन्कुरुपुङ्गवाः ।
अथ देहैर्नवैरन्यैर्दिक्षु सर्वास्वदृश्यत ॥ ७.१७६.६४ ॥
उसे मरा हुआ मानकर कुरुश्रेष्ठ हर्ष से चिल्ला उठे। तभी वह नए और अन्य शरीरों से सभी दिशाओं में दिखाई देने लगा।
7.176.65
पुनश्चापि महाकायः शतशीर्षः शतोदरः ।
व्यदृश्यत महाबाहुर्मैनाक इव पर्वतः ॥ ७.१७६.६५ ॥
फिर वह विशालकाय सौ सिरों और सौ पेटों वाला, महाबाहु मैनाक पर्वत के समान दिखाई दिया।
7.176.66
अङ्गुष्ठमात्रो भूत्वा च पुनरेव स राक्षसः ।
सागरोर्मिरिवोद्वूतस्तिर्यगूर्ध्वमवर्तत ॥ ७.१७६.६६ ॥
फिर वह राक्षस अंगूठे भर का होकर समुद्र की लहर के समान उठा और तिरछा तथा ऊपर की ओर घूमने लगा।
7.176.67
वसुधां दारयित्वा च पुनरप्यु न्यमज्जत ।
अदृश्यत तदा तत्र पुनरुन्मज्जितोऽन्यतः ॥ ७.१७६.६७ ॥
पृथ्वी को फाड़कर वह फिर से नीचे डूब गया; तब वहाँ वह फिर किसी दूसरी जगह से प्रकट होता दिखाई दिया।
7.176.68
सोऽवतीर्य पुनस्तस्थौ रथे हेमपरिष्कृते ।
क्षितिं खं च दिशश्चैव माययाऽभ्येत्य दंशितः ॥ ७.१७६.६८ ॥
वह नीचे उतरकर फिर सोने से सजे रथ पर खड़ा हो गया; माया से पृथ्वी, आकाश और दिशाओं तक पहुँचकर वह कवच से सज्जित था।
7.176.69
गत्वा कर्णरथाभ्याशं व्यचरत्कुण्डलाननः ।
प्राह वाक्यमसम्भ्रान्तः सूतपुत्रं विशाम्पते ॥ ७.१७६.६९ ॥
कर्ण के रथ के पास जाकर वह कुण्डलों से सुशोभित मुख लिए घूमने लगा; हे प्रजापति, निर्भय होकर उसने सूतपुत्र से यह वचन कहा।
7.176.70
तिष्ठेदानीं क्व मे जीवन्सूतपुत्र गमिष्यसि ।
युद्धश्रद्धामहं तेऽद्य विनेष्यामि रमाजिरे ॥ ७.१७६.७० ॥
अब ठहर जा! हे सूतपुत्र, जीवित रहते मेरे हाथ से तू कहाँ जाएगा? आज मैं इस रणभूमि में तेरी युद्ध-श्रद्धा को नष्ट कर दूँगा।
7.176.71
इत्युक्त्वा रोषताम्राक्षं रक्षः क्रूरपराक्रमम् ।
उत्पपातान्तरिक्षं च जहास च सुविस्तरम्।
कर्णमभ्यहनच्चैव गजेन्द्रमिव केसरी ॥ ७.१७६.७१ ॥
ऐसा कहकर क्रोध से लाल नेत्रों वाला, क्रूर पराक्रमी राक्षस आकाश में उछला और ज़ोर से हँसा; और जैसे सिंह गजराज पर टूटता है, वैसे ही उसने कर्ण पर प्रहार किया।
7.176.72
रथाक्षमात्रेरिषुभिरभ्यवर्षद्धटोत्कचः। ॥ ७.१७६.७२ ॥
घटोत्कच ने रथ की धुरी जितने बड़े बाणों से (कर्ण पर) वर्षा कर दी।
7.176.73
शरवृष्टिं च तां कर्णो दूरात्प्राप्तामशातयत् ॥ ७.१७६.७३ ॥
कर्ण ने दूर से आती उस बाण-वर्षा को काट गिराया।
7.176.74
दृष्ट्वा च विहतां मायां कर्णेन भरतर्षभ ।
घटोत्कचस्ततो मायां ससर्जान्तर्हितः पुनः ॥ ७.१७६.७४ ॥
हे भरतश्रेष्ठ, कर्ण द्वारा अपनी माया को विफल होते देखकर घटोत्कच छिप गया और फिर से माया रची।
7.176.75
सोऽभवद्गिरिरत्युच्चः शिखरैस्तरुसङ्कटैः ।
शूलप्रासासिमुसलजलप्रस्रवणो महान् ॥ ७.१७६.७५ ॥
वह अत्यंत ऊँचा पर्वत बन गया, जिसके शिखर वृक्षों से घने थे और जिसमें शूल, प्रास, तलवार और मूसल की धाराएँ बह रही थीं।
7.176.76
तमञ्जनचयप्रख्यं कर्णो दृष्ट्वा महीधरम् ।
प्रपातैरायुधान्युग्राण्युद्वहन्तं न चुक्षुभे ॥ ७.१७६.७६ ॥
अंजन के ढेर जैसे उस पर्वत को देखकर, जो भयानक हथियारों को प्रपातों की तरह बहा रहा था, कर्ण विचलित नहीं हुआ।
7.176.77
स्मयन्निव ततः कर्णो दिव्यमस्त्रमुदैरयत् ।
ततः सोऽस्रेण शैलेन्द्रो विक्षिप्तो वै व्यनश्यत ॥ ७.१७६.७७ ॥
फिर मानो मुस्कुराते हुए कर्ण ने दिव्य अस्त्र छोड़ा, और उस अस्त्र से आहत होकर वह पर्वतराज सचमुच नष्ट हो गया।
7.176.78
ततः स तोयदो भूत्वा नीलः सेन्द्रायुधो दिवि ।
अश्मवृष्टिभिरत्युग्रः सूतपुत्रमवाकिरत् ॥ ७.१७६.७८ ॥
तब वह इंद्रधनुष वाला, नीला मेघ बनकर आकाश में अत्यंत भयंकर होकर सूतपुत्र पर पत्थरों की वर्षा करने लगा।
7.176.79
अथ सन्धाय वायव्यमस्त्रमस्त्रविदां वरः ।
व्यधमत्कालमेघं तं कर्णो वैकर्तनो वृषः ॥ ७.१७६.७९ ॥
तब अस्त्रविदों में श्रेष्ठ, वैकर्तन वृष कर्ण ने वायव्य अस्त्र का संधान करके उस काले मेघ को छिन्न-भिन्न कर दिया।
7.176.80
स मार्गणगणैः कर्णो दिशः प्रच्छाद्य सर्वशः ।
जघानास्त्रं महाराज घटोत्कचसमीरितम् ॥ ७.१७६.८० ॥
उस कर्ण ने बाणों के समूहों से सब दिशाओं को ढककर, हे महाराज, घटोत्कच द्वारा छोड़े गए उस अस्त्र को मार गिराया।
7.176.81
ततः प्रहस्य समरे भैमसेनिर्महाबलः ।
प्रादुश्चक्रे महामायां कर्णं प्रति महारथम् ॥ ७.१७६.८१ ॥
तब युद्ध में महाबली भीमसेन के पुत्र घटोत्कच ने हँसकर महारथी कर्ण के सामने महान माया प्रकट की।
7.176.82
स दृष्ट्वा पुनरायान्तं रथेन रथिनां वरम् ।
घटोत्कचमसम्भ्रान्तं राक्षसैर्बहुभिर्वृतम्
सिंहशार्दूलसदृशैर्मत्तमातङ्गविक्रमैः। ॥ ७.१७६.८२ ॥
उसने पुनः रथ पर आते हुए रथियों में श्रेष्ठ घटोत्कच को देखा, जो निर्भय था और सिंहों और बाघों के समान, मत्त हाथियों के पराक्रम वाले अनेक राक्षसों से घिरा था।
7.176.83
गजस्थैश्च रथस्थैश्च वाजिपृष्ठगतैस्तथा ।
नानाशस्त्रधरैर्घोरैर्नानाकवचभूषणैः ॥ ७.१७६.८३ ॥
हाथियों पर बैठे, रथों पर खड़े और घोड़ों की पीठ पर सवार, नाना प्रकार के शस्त्र धारण किए, भयानक, नाना कवचों से सजे हुए (राक्षसों से वह घिरा था)।
7.176.84
वृतं घटोत्कचं क्रूरैर्मरुद्भिरिव वासवम् ।
दृष्ट्वा कर्णो महेष्वासो योधयामास राक्षसम् ॥ ७.१७६.८४ ॥
क्रूर राक्षसों से घिरे घटोत्कच को, जैसे मरुतों से घिरे इंद्र को, देखकर महाधनुर्धर कर्ण ने उस राक्षस से युद्ध किया।
7.176.85
घटोत्कचस्ततः कर्णं विद्धा पञ्चभिराशुगैः ।
ननाद भैरवं नादं भीषयन्सर्वपार्थिवान् ॥ ७.१७६.८५ ॥
तब घटोत्कच ने कर्ण को पाँच तीरों से बींधकर भयानक गर्जना की, जिससे सभी राजा भयभीत हो गए।
7.176.86
भूयश्चाञ्जलिकेनाथ स मार्गणगणं महत् ।
कर्णहस्तस्थितं चापं चिच्छेदाशु घटोत्कचः ॥ ७.१७६.८६ ॥
फिर घटोत्कच ने अंजलिक बाण से कर्ण के हाथ में स्थित धनुष को शीघ्र ही काट डाला, साथ ही बाणों का एक बड़ा समूह भी।
7.176.87
अथान्यद्धनुरादाय दृढं भारसहं महत् ।
विचकर्ष बलात्कर्ण इन्द्रायुधमिवोच्छ्रितम् ॥ ७.१७६.८७ ॥
तब कर्ण ने एक दूसरा दृढ़ और भारी धनुष उठाया और बलपूर्वक उसे खींचा, मानो इन्द्रधनुष ऊपर उठा हो।
7.176.88
ततः कर्णो महाराज प्रेषयामास सायकान् ।
सुवर्णपुङ्खाञ्छत्रुघ्नान्खेचरान्राक्षसान्प्रति ॥ ७.१७६.८८ ॥
हे महाराज, तब कर्ण ने सुवर्ण-पुंख वाले, शत्रुओं का संहार करने वाले बाण आकाश में विचरते राक्षसों की ओर छोड़े।
7.176.89
तद्बाणैरर्दितं यूथं रक्षसां पीनवक्षसाम् ।
सिंहेनेवार्दितं वन्यं गजानामाकुलं कुलम् ॥ ७.१७६.८९ ॥
उन बाणों से पीड़ित होकर मोटी छाती वाले राक्षसों का झुंड वैसे ही व्याकुल हो गया, जैसे सिंह द्वारा पीड़ित वन के हाथियों का समूह।
7.176.90
विधम्य राक्षसान्बाणैः साश्वसूतगजान्विभुः ।
ददाह भगवान्वह्निर्भूतानीव युगक्षये ॥ ७.१७६.९० ॥
बाणों से राक्षसों को नष्ट करके, घोड़ों, सारथियों और हाथियों सहित उस समर्थ कर्ण ने उन्हें जला डाला, जैसे युग के अन्त में भगवान अग्नि प्राणियों को जला देता है।
7.176.91
स हत्वा राक्षसीं सेनां शुशुभे सूतनन्दनः ।
पुरेव त्रिपुरं दग्ध्वा दिवि देवो महेश्वरः ॥ ७.१७६.९१ ॥
उसने राक्षसी सेना का वध करके सूतपुत्र वैसे ही शोभित हुआ, जैसे पूर्वकाल में त्रिपुर को जलाकर स्वर्ग में देव महेश्वर शोभित हुए।
7.176.92
तेषु राजसहस्रेषु पाण्डवेयेषु मारिष ।
नैनं निरीक्षितुमपि कश्चिच्छक्नोति पार्थिव ॥ ७.१७६.९२ ॥
हे आर्य, उन पाण्डवों के हज़ारों राजाओं में से कोई भी हे राजन्, उसे देखने तक में समर्थ नहीं हो पाता।
7.176.93
ऋते घटोत्कचाद्राजन्राक्षसेन्द्रान्महाबलात् ।
भीमवीर्यबलोपेतात्क्रुद्ध्द्वैवस्वतादिव ॥ ७.१७६.९३ ॥
हे राजन्, घटोत्कच को छोड़कर, जो महाबली राक्षसराज है और भीम के पराक्रम और बल से युक्त है, वह क्रुद्ध वैवस्वत यम के समान है।
7.176.94
तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां पावकः समजायत ।
महोल्काभ्यां यथा राजन्सार्जिषः स्नेहबिन्दवः ॥ ७.१७६.९४ ॥
क्रुद्ध उसके नेत्रों से अग्नि उत्पन्न हुई, हे राजन्, जैसे बड़ी मशालों से ज्वाला के साथ तेल की बूँदें गिरती हैं।
7.176.95
तलं तलेन संहत्य सन्दश्य दशनच्छदम् ।
रथमास्थाय च पुनर्मायया निर्मितं तदा ॥ ७.१७६.९५ ॥
हाथ पर हाथ मारकर, होंठ दाँतों से दबाकर, फिर उस समय माया से निर्मित रथ पर चढ़कर।
7.176.96
युक्तं गजनिभैर्वाहैः पिशाचवदनैः खरैः ।
स सूतमब्रवीत्क्रुद्धः सूतपुत्राय मां वह ॥ ७.१७६.९६ ॥
जो हाथियों के समान विशाल और पिशाच के मुख वाले गधों जैसे घोड़ों से जुता था, उस रथ के सारथी से क्रुद्ध होकर उसने कहा, 'सूतपुत्र के लिए मुझे ले चलो।'
7.176.97
स ययौ घोररूपेण रथेन रथिनां वरः ।
द्वैरथं सूतपुत्रेण पुनरेव विशाम्पते ॥ ७.१७६.९७ ॥
घोर रूप वाले रथ से रथियों में श्रेष्ठ वह पुनः सूतपुत्र के साथ द्वंद्व के लिए गया, हे प्रजापति।
7.176.98
स चिक्षेप पुनः क्रुद्धः सुतपुत्राय राक्षसः ।
अष्टचक्रां महाघोरामशनिं रुद्रनिर्मिताम् ॥ ७.१७६.९८ ॥
क्रोधित राक्षस ने फिर सूतपुत्र पर आठ पहियों वाली, अत्यंत भयानक, रुद्र द्वारा निर्मित वज्र फेंका।
7.176.99
द्वियोजनसमुत्सेधां योजनायामविस्तराम् ।
आयसीं निचितां शूलैः कदम्बमिव केशरैः ॥ ७.१७६.९९ ॥
वह दो योजन ऊँची, एक योजन लंबी और चौड़ी थी, लोहे से बनी, शूलों से भरी, कदंब वृक्ष के केसरों की तरह।
7.176.100
तामवप्लुत्य जग्राह कर्णो न्यस्य महद्धनुः ।
चिक्षेप चैनां तस्यैव स्यन्दनात्सोऽवपुप्लुवे ॥ ७.१७६.१०० ॥
उसे कर्ण ने कूदकर पकड़ लिया, अपने महान धनुष को रखकर, और उसी पर फेंक दिया; वह स्वयं रथ से कूद पड़ा।
7.176.101
साश्वसूतध्वजं यानं भस्म कृत्वा महाप्रभा ।
विवेश वसुधां भित्त्वा सुरास्तत्र विसिस्मियुः ॥ ७.१७६.१०१ ॥
महान तेज वाली उस (शक्ति) ने अश्व, सारथी और ध्वजा सहित रथ को भस्म कर दिया, और पृथ्वी को भेदकर उसमें प्रवेश कर गई; वहाँ देवता विस्मित हो गए।
7.176.102
कर्णं तु सर्वभूतानि पूजयामासुरञ्जसा ।
यदप्लुत्य जग्राह देवसृष्टां महाशनिम् ॥ ७.१७६.१०२ ॥
सभी प्राणियों ने कर्ण की सहज ही प्रशंसा की, क्योंकि उसने कूदकर देवताओं द्वारा रची गई उस महान वज्र को पकड़ लिया था।
7.176.103
एवं कृत्वा रणे कर्ण आरुरोह रथं पुनः ।
ततो मुमोच नाराचान्सूतपुत्रः परन्तपः ॥ ७.१७६.१०३ ॥
ऐसा करके रणभूमि में कर्ण फिर से रथ पर चढ़ गया। तब शत्रुओं को तपाने वाले सूतपुत्र ने नाराच बाण छोड़े।
7.176.104
अशक्यं कर्तुमन्येन सर्वभूतेषु मानद ।
यदकार्षीत्तदा कर्णः सङ्ग्रामे भीमदर्शने ॥ ७.१७६.१०४ ॥
हे मानद! सब प्राणियों में किसी दूसरे के लिए वह करना असंभव था जो उस समय कर्ण ने भयानक दिखने वाले संग्राम में किया।
7.176.105
स हन्यमानो नाराचैर्धाराभिरिव पर्वतः ।
गन्धर्वनगराकारः पुनरन्तरधीयत ॥ ७.१७६.१०५ ॥
वह नाराच बाणों से पर्वत की तरह धाराओं से आहत होकर, गंधर्वनगर के आकार का होकर फिर से अदृश्य हो गया।
7.176.106
एवं स वै महाकायो मायया लाघवेन च ।
अस्त्राणि तानि दिव्यानि जघान रिपुसूदनः ॥ ७.१७६.१०६ ॥
इस प्रकार वह महाकाय, माया और चपलता से, उन दिव्य अस्त्रों को शत्रुसंहारक ने नष्ट कर दिया।
7.176.107
निहन्यमानेष्वस्त्रेषु मायया तेन रक्षसा ।
असम्भ्रान्तस्तदा कर्णस्तद्रक्षः प्रत्ययुध्यत ॥ ७.१७६.१०७ ॥
जब उस राक्षस की माया से अस्त्र नष्ट हो रहे थे, तब कर्ण अविचलित होकर उस राक्षस से लड़ा।
7.176.108
ततः क्रुद्धो महाराज भैमसेनिर्महाबलः ।
चकार बहुधाऽऽत्मानं भीषयाणो महारथान् ॥ ७.१७६.१०८ ॥
हे महाराज! तब क्रुद्ध होकर महाबली भीमसेन के पुत्र ने अपने को अनेक रूपों में बनाया और महारथियों को भयभीत करते हुए।
7.176.109
ततो दिग्भ्यः समापेतुः सिंहव्याघ्रतरक्षवः ।
अग्निजिह्वाश्च भुजगा विहगाश्चाप्ययोमुखाः ॥ ७.१७६.१०९ ॥
तब सभी दिशाओं से सिंह, बाघ और रीछ, अग्नि-जिह्वा वाले सर्प तथा लौह-मुख वाले पक्षी भी उमड़ पड़े।
7.176.110
स कीर्यमाणो विशिखैः कर्णचापच्युतैः शरैः ।
नागराडिव दुष्प्रेक्ष्यस्तत्रैवान्तरधीयत ॥ ७.१७६.११० ॥
कर्ण के धनुष से छूटे बाणों से ढका हुआ वह, गजराज की भाँति दुर्दर्श होकर वहीं अन्तर्धान हो गया।
7.176.111
राक्षसाश्च पिशाचाश्च यातुधानास्तथैव च ।
शालावृकाश्च बहवो वृकाश्च विकृताननाः ॥ ७.१७६.१११ ॥
राक्षस, पिशाच और यातुधान, इसी प्रकार बहुत से शालावृक और भेड़िये भी विकृत मुख वाले (आ गए)।
7.176.112
ते कर्णं क्षपयिष्यन्तः सर्वतः समुपाद्रवन् ।
अथैनं वाग्भिरुग्राभिस्त्रासयाञ्चिक्रिरे तदा ॥ ७.१७६.११२ ॥
वे कर्ण को नष्ट करने की इच्छा से सब ओर से उस पर टूट पड़े, और तब उसे भयंकर वचनों से डराने लगे।
7.176.113
उद्यतैर्बहुभिर्घोरैरायुधैः शोणितोक्षितैः ।
तेषामनेकैरेकैकं कर्णो विव्याध सायकैः ॥ ७.१७६.११३ ॥
उठे हुए बहुत से भयंकर, रक्त से सने आयुधों में से प्रत्येक को कर्ण ने अनेक बाणों से बींध दिया।
7.176.114
प्रतिहत्य तु तां मायां दिव्येनास्त्रेण राक्षसीम् ।
आजघान हयानस्य शरैः सन्नतपर्वभिः ॥ ७.१७६.११४ ॥
उस राक्षसी माया को दिव्य अस्त्र से निष्फल करके उसने अपने (शत्रु के) घोड़ों को झुके हुए गाँठों वाले बाणों से मार गिराया।
7.176.115
ते भग्ना विक्षताङ्गाश्च भिन्नपृष्ठाश्च सायकैः ।
वसुधामन्वपद्यन्त पश्यतस्तस्य रक्षसः ॥ ७.१७६.११५ ॥
वे टूटे हुए, अंग-अंग से घायल और सायकों से पीठ छिदे हुए, उस राक्षस के देखते-देखते धरती पर गिर पड़े।
7.176.116
स भग्नमायो हैडिम्बिः कर्णं वैकर्तनं तदा ।
एष ते विदधे मृत्युमित्युक्त्वान्तरधीयत ॥ ७.१७६.११६ ॥
माया नष्ट हो जाने पर उस हैडिम्ब ने तब कर्ण वैकर्तन से कहा, "यह मैं तुम्हारे लिए मृत्यु रच रहा हूँ", ऐसा कहकर वह अन्तर्धान हो गया।