महाभारत · अध्याय 7.185
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.185.1
व्यासेनैवमथोक्तस्तु धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
स्वयं कर्णवधाद्वीरो निवृत्तो भरतर्षभ ॥ ७.१८५.१ ॥
व्यासांनी असे सांगितल्यावर, धर्मराज युधिष्ठिर, वीर, स्वतः कर्णवधापासून परतला, हे भरतश्रेष्ठा.
7.185.2
घटोत्कचे तु निहते सूतपुत्रेण ता निशाम् ।
दुःखामर्षवशं प्राप्तो धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥ ७.१८५.२ ॥
घटोत्कच सूतपुत्राने (कर्णाने) मारला गेल्यावर, त्या रात्री धर्मराज युधिष्ठिर दुःख आणि क्रोधाच्या अधीन झाला.
7.185.3
दृष्ट्वा भीमेन महतीं वार्यमाणां चमूं तव ।
धृष्टद्युम्नमुवाचेदं कुम्भयोनिं निवारय ॥ ७.१८५.३ ॥
भीमाकडून अडवली जाणारी तुमची प्रचंड सेना पाहून त्याने धृष्टद्युम्नाला म्हटले: "कुंभयोनी (द्रोणा)ला रोख."
7.185.4
त्वं हि द्रोणविनाशाय समुत्पन्नो हुताशनात् ।
सशरः कवची खङ्गी धन्वी च परतापनः।
अभिद्रव रणे हृष्टो मा च ते भीः कथञ्चन ॥ ७.१८५.४ ॥
तू द्रोणाच्या नाशासाठीच अग्नीपासून उत्पन्न झाला आहेस. बाण, कवच, खड्ग आणि धनुष्य धारण करणाऱ्या, शत्रूंना तापवणाऱ्या, युद्धात आनंदाने पुढे चाल; तुला कोणत्याही प्रकारे भीती वाटू नये.
7.185.5
जनमेजयः शिखण्डी च दौर्मुखिश्च यशोधरः ।
अभिद्रवन्तु संहृष्टाः कुम्भयोनिं समन्ततः ॥ ७.१८५.५ ॥
जनमेजय, शिखंडी, दौर्मुखी आणि यशोधर — हर्षाने सर्व बाजूंनी कुंभयोनी (द्रोणा)वर धावून जावोत.
7.185.6
नकुलः सहदेवश्च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः ।
द्रुपदश्च विराटश्च पुत्रभातृसमन्वितौ ॥ ७.१८५.६ ॥
नकुल, सहदेव, द्रौपदीचे पुत्र आणि प्रभद्रक — द्रुपद आणि विराट, आपल्या पुत्रांसह व बंधूंसह (पुढे चालोत).
7.185.7
सात्यकिः केकयाश्चैव पाण्डवश्च धनञ्जयः ।
अभिद्रवन्तु वेगेन कुम्भयोनिवधेप्सया ॥ ७.१८५.७ ॥
सात्यकी, केकय वीर आणि पांडुपुत्र धनंजय यांनी कुंभयोनी (द्रोण) वधाच्या इच्छेने वेगाने धावून जावे.
7.185.8
तथैव रथिनः सर्वे हस्त्यश्वं यच्च किञ्चन ।
पदाताश्च रणे द्रोणं पातयन्तु महारथम् ॥ ७.१८५.८ ॥
त्याचप्रमाणे सर्व रथी, हत्ती-घोडे व जे काही असेल ते आणि पायदळ सैनिक यांनी रणात महारथी द्रोणाला पाडावे.
7.185.9
तथाऽऽज्ञप्तास्तु ते सर्वे पाण्डवेन महात्मना ।
अभ्यद्रवन्त वेगेन कुम्भयोनिवधेप्सया ॥ ७.१८५.९ ॥
महात्म्या पांडवाने अशी आज्ञा दिल्यावर ते सर्व कुंभयोनी (द्रोण) वधाच्या इच्छेने वेगाने त्याच्यावर चालून गेले.
7.185.10
आगच्छतस्तान्सहसा सर्वोद्योगेन पाण्डवान् ।
प्रतिजग्राह समरे द्रोणः शस्त्रभृतां वरः ॥ ७.१८५.१० ॥
सर्व प्रयत्नांनिशी अचानक येणाऱ्या त्या पांडवांना शस्त्रधार्‍यांमध्ये श्रेष्ठ द्रोणाने रणात अडवले.
7.185.11
ततो दुर्योधनो राजा सर्वोद्योगेन पाण्डवान् ।
अभ्यद्रवत्सुसङ्क्रुद्ध इच्छन्द्रोणस्य जीवितम् ॥ ७.१८५.११ ॥
मग राजा दुर्योधन अत्यंत क्रुद्ध होऊन द्रोणाचे प्राण इच्छून सर्व प्रयत्नांनिशी पांडवांवर धावून गेला.
7.185.12
ततः प्रववृते युद्धं श्रान्तवाहनसैनिकम् ।
पाण्डवानां कुरूणां च गर्जतामितरेतरम् ॥ ७.१८५.१२ ॥
मग पांडव आणि कौरव यांच्यात युद्ध सुरू झाले; वाहने आणि सैनिक थकलेले होते, आणि दोन्ही पक्ष एकमेकांवर गर्जना करत होते.
7.185.13
निद्रान्धास्ते महाराज परिश्रान्ताश्च संयुगे ।
नाभ्यपद्यन्त समरे काञ्चिच्चेष्टां महारथाः ॥ ७.१८५.१३ ॥
हे महाराज, झोपेने आंधळे झालेले आणि युद्धात अत्यंत थकलेले ते महारथी युद्धात कोणताही प्रयत्न करू शकले नाहीत.
7.185.14
त्रियामा रजनी चैषा घोररूपा भयानका ।
सहस्रयामप्रतिमा बभूव प्राणहारिणी ॥ ७.१८५.१४ ॥
ही त्रियाम रात्र भयंकर व भयानक रूप धारण करून, हजार प्रहरांसारखी होऊन प्राणहारिणी झाली.
7.185.15
वध्यतां च तथा तेषां क्षतानां च विशेषतः ।
घोरा रात्रिः समाजज्ञे निद्रान्धानां विशेषतः ॥ ७.१८५.१५ ॥
वधल्या जाणाऱ्यांसाठी आणि जखमींसाठी, विशेषतः झोपेने आंधळ्या झालेल्यांसाठी ती भयंकर रात्र विशेषत्वाने जाणवली.
7.185.16
सर्वे ह्यासन्निरुत्साहाः क्षत्रिया दीनचेतसः ।
तव चैव परेषां च गतास्त्रा विगतेषवः ॥ ७.१८५.१६ ॥
सर्व क्षत्रिय उत्साहहीन व दीनमनस्क झाले होते; तुमचे आणि शत्रूंचे शस्त्र व बाण नष्ट झाले होते.
7.185.17
ते तदा पारयन्तश्च भ्रमन्तश्च विशेषतः ।
स्वधर्ममनुपश्यन्तो न जहुः स्वामनीकिनीम् ॥ ७.१८५.१७ ॥
ते तेव्हा कष्टाने टिकून राहिले, विशेषतः फिरत राहून, स्वधर्माकडे लक्ष देत, त्यांनी आपली सेना सोडली नाही.
7.185.18
अस्त्राण्यन्ये समुत्सृज्य निद्रान्धाः शेरते जनाः ।
रथेष्वन्ये गजेष्वन्ये हयेष्वन्ये च भारत ॥ ७.१८५.१८ ॥
कोणी शस्त्रे टाकून झोपेने आंधळे होऊन झोपले; कोणी रथांवर, कोणी हत्तींवर, कोणी घोड्यांवर, हे भारता.
7.185.19
निद्रान्धा नो बुबुधिरे काञ्चिच्चेष्टां नराधिप ।
तानन्ये समरे योधाः प्रेषयन्ति यमक्षयम् ॥ ७.१८५.१९ ॥
हे नराधिपा, निद्रेने आंधळे झालेल्यांना कोणतीही हालचाल कळली नाही. इतर योद्ध्यांनी युद्धात त्यांना यमलोकी पाठवले.
7.185.20
स्वप्नायमानांस्त्वपरे परानतिविचेतसः ।
आत्मानं समरे जघ्नुः स्वानेव च परानपि ॥ ७.१८५.२० ॥
परंतु झोपेत बुडालेले आणि मन पूर्ण गोंधळलेले इतर लोक युद्धात स्वतःला, आपल्या माणसांना आणि शत्रूंनाही मारू लागले.
7.185.21
नानावाचो विमुञ्चन्तो निद्रान्धास्ते महारणे ॥ ७.१८५.२१ ॥
झोपेने आंधळे झालेले ते त्या महायुद्धात नाना प्रकारचे शब्द उच्चारत ओरडत होते.
7.185.22
अस्माकं च महाराज परेभ्यो बहवो जनाः ।
योद्धव्यमिति तिष्ठन्तो निदासंरक्तलोचनाः ॥ ७.१८५.२२ ॥
हे महाराजा, आमच्याकडीलही पुष्कळ लोक 'युद्ध करायचे आहे' असा विचार करून उभे होते; त्यांचे डोळे झोपेने लाल झाले होते.
7.185.23
संसर्पन्तो रणे केचिन्निद्रान्धास्ते तथापरान् ।
जघ्रुः शूरा रणे शूरांस्तस्मिंस्तमसि दारुणे ॥ ७.१८५.२३ ॥
युद्धात हळूहळू सरकणारे काही लोक झोपेने आंधळे झाले; तसेच त्यांनी इतरांवर प्रहार केले. त्या भयानक अंधारात वीरांनी वीरांना मारले.
7.185.24
हन्यमानमथात्मावनं परैश्च बहवो जनाः ।
नाभ्यजानन्त समरे निद्रया मोहिता भृशम् ॥ ७.१८५.२४ ॥
शत्रूंकडून मारले जात असलेले पुष्कळ लोक युद्धात स्वतःच्या संरक्षणाचा मार्ग ओळखू शकले नाहीत; झोपेने ते पूर्णपणे मोहित झाले होते.
7.185.25
तेषामेतादृशीं चेष्टां विज्ञाय पुरुषर्षभः ।
उवाच वाक्यं बीभत्सुरुच्चैः सन्नादयन्दिशः ॥ ७.१८५.२५ ॥
त्यांची अशी स्थिती पाहून पुरुषश्रेष्ठ बीभत्सु (अर्जुन) दिशा दणाणून टाकत मोठ्याने म्हणाला.
7.185.26
श्रान्ता भवन्तो निद्रान्धाः सर्व एव सवाहनाः ।
तमसा च वृते सैन्ये रजसा बहुलेन च ॥ ७.१८५.२६ ॥
तुम्ही सर्व थकलेले, झोपेने आंधळे झालेले, वाहनांसह आहात; सैन्य अंधार आणि दाट धुळीने वेढलेले आहे.
7.185.27
ते यूयं यदि मन्यध्वमुपारमत सैनिकाः ।
निमीलयत चात्रैव रणभूमौ मुहूर्तकम् ॥ ७.१८५.२७ ॥
हे सैनिकांनो, तुम्हाला तसे वाटत असेल तर युद्ध थांबवा; इथेच, रणभूमीवर क्षणभर डोळे मिटा.
7.185.28
ततो विनिद्रा विश्रान्ताश्चन्द्रमस्युदिते पुनः ।
संसाधयिष्यथान्योन्यं स्वर्गाय कुरुपाण्डवाः ॥ ७.१८५.२८ ॥
मग झोप सुटून, विश्रांती घेऊन, चंद्र उगवल्यावर, हे कुरु-पांडवांनो, तुम्ही पुन्हा स्वर्गासाठी एकमेकांशी लढाल.
7.185.29
तद्वचः सर्वधर्मज्ञा धार्मिकस्य विशाम्पते ।
अरोचयन्त सैन्यानि तथा चान्योन्यमब्रुवन् ॥ ७.१८५.२९ ॥
हे विशांपते, सर्व धर्म जाणणाऱ्या त्या सैन्यांनी धार्मिकाचे ते वचन मान्य केले आणि ते एकमेकांना असे म्हणाले.
7.185.30
चुक्रुशुः कर्णकर्णेनि तथा दुर्योधनेति च ।
उपारमत पाण्डूनां विरता हि वरूथिनी ॥ ७.१८५.३० ॥
"कर्ण, कर्ण" आणि "दुर्योधन" असे ते ओरडले; पांडवांचे सैन्य थांबून विरमले.
7.185.31
तथा विक्रोशमानस्य फल्गुनस्य ततस्ततः ।
उपारमत पाण्डूनां सेना तव च भारत ॥ ७.१८५.३१ ॥
असे अर्जुन इकडेतिकडे मोठ्याने ओरडत असताना पाण्डवांचे आणि तुमचे सैन्यही थांबले, हे भरतवंशजा.
7.185.32
तामस्य वाचं देवाश्च ऋषयश्च महात्मनः ।
सर्वसैन्यानि चाक्षुद्रां प्रहृष्टाः प्रत्यपूजयन् ॥ ७.१८५.३२ ॥
त्या महात्म्याच्या उदात्त वचनाचा देव, ऋषी आणि सर्व सैन्यांनी आनंदाने सन्मान केला.
7.185.33
तत्सम्पूज्य वचोऽक्रूरं सर्वसैन्यानि भारत ।
मुहूर्तमस्वपन्राजञ्श्रान्तानि भरतर्षभ ॥ ७.१८५.३३ ॥
त्या सौम्य वचनाचा सन्मान करून सर्व सैन्ये थकलेली असल्याने क्षणभर विश्रांती घेऊ लागली — हे राजा, हे भरतश्रेष्ठा.
7.185.34
सा तु सम्प्राप्य विश्रामं ध्वजिनी तव भारत ।
सुखमाप्तवती वीरमर्जुनं प्रत्यपूजयत् ॥ ७.१८५.३४ ॥
तुमचे सैन्य विश्रांती मिळवून, हे भरतवंशजा, सुख पावले आणि वीर अर्जुनाचा सन्मान केला.
7.185.35
त्वयि वेदास्तथास्त्राणि त्वयि बुद्धिपराक्रमौ ।
धर्मस्त्वयि महाबाहो दया भूतेषु चानघ ॥ ७.१८५.३५ ॥
तुझ्यामध्ये वेद आणि अस्त्रे आहेत; तुझ्यामध्ये बुद्धी आणि पराक्रम आहेत; हे महाबाहो, तुझ्यामध्ये धर्म आहे; हे निष्पाप, प्राणिमात्रांवर दया आहे.
7.185.36
यच्चाश्वस्तास्तवेच्छामः शर्म पार्थ तदस्तु ते ।
मनसश्च प्रियानर्थान्वीर क्षिप्रमवाप्नुहि ॥ ७.१८५.३६ ॥
आम्ही आश्वस्त होऊन तुझ्यासाठी जी शांती इच्छितो ती तुला लाभो, हे पार्था; हे वीरा, मनाला प्रिय असलेली उद्दिष्टे लवकर प्राप्त कर.
7.185.37
इति ते तं नरव्याघ्रं प्रशंसन्तो महारथाः ।
निद्रया समवाक्षिप्तास्तूष्णीमासन्विशाम्पते ॥ ७.१८५.३७ ॥
अशा प्रकारे त्या नरव्याघ्राची प्रशंसा करणारे महारथी निद्रेने ग्रासले जाऊन मौन राहिले, हे प्रजापते.
7.185.38
वीरा वारणकुम्भेषु सुषुपुर्युद्धकर्शिताः ।
रात्रौ रतिपरिश्रान्ताः कामिनीनां कुचेष्विव ॥ ७.१८५.३८ ॥
युद्धाने थकलेले वीर हत्तींच्या कुंभांवर झोपले, जसे रात्री रतिक्रीडेने थकलेल्या कामिनींच्या स्तनांवर झोपावे.
7.185.39
अश्वपृष्ठेषु चाप्यन्ये रथनीडेषु चापरे ।
गजस्कन्धगताश्चान्ये शेरते चापरे क्षितौ ॥ ७.१८५.३९ ॥
काही घोड्यांच्या पाठीवर, काही रथाच्या बैठकीत, काही हत्तीच्या खांद्यावर, तर काही जमिनीवर झोपले होते.
7.185.40
सायुधाः सगदाश्चैव सखङ्गाः सपरश्वथाः ।
सप्रासकवचाश्चान्ये नराः सुप्ताः पृथक्पृथक् ॥ ७.१८५.४० ॥
शस्त्रे, गदा, तलवारी, परशू, भाले आणि कवचांसह इतर वीर वेगवेगळे झोपले होते.
7.185.41
गजास्ते पन्नगाभोगैर्हस्तैर्भूरेणुगुण्ठितैः ।
निद्रान्धा वसुधां चक्रुर्घ्राणनिः श्वासशीतलाम् ॥ ७.१८५.४१ ॥
सर्पांसारखी वेटोळी घातलेली सोंडा असलेले आणि भूमीच्या धुळीने माखलेले ते हत्ती निद्रेने आंधळे होऊन नाकाच्या श्वासाने भूमी शीतल करत होते.
7.185.42
सुप्ताः शुशुभिरे तत्र निःश्वसन्तो महीतले ।
विकीर्णा गिरयो यद्वन्निःश्वसद्भिर्महोरगैः ॥ ७.१८५.४२ ॥
तेथे भूमीवर झोपलेले, श्वास घेणारे ते, महासर्प फुत्कारत असताना विखुरलेल्या पर्वतांसारखे शोभत होते.
7.185.43
समां च विषमां चक्रुः खुराग्रैर्विकृतां महीम् ।
हयाः काञ्चनयोक्त्रास्ते केसरालम्बिभिर्युगैः।
सुषुपुस्तत्र राजेन्द्र युक्ता वाहेषु सर्वशः ॥ ७.१८५.४३ ॥
तेथे घोड्यांनी आपल्या खुरांच्या टोकांनी सम आणि विषम भूमी विकृत केली; सोन्याच्या लगाम असलेले ते घोडे, हे राजेंद्रा, रथांना जुंपलेले, केसर लोंबते ठेवून सर्वत्र झोपले.
7.185.44
एवं हयाश्च नागाश्च योधाश्च भरतर्पभ ।
युद्धाद्विरम्य सुषुपुः श्रमेण महताऽन्विताः ॥ ७.१८५.४४ ॥
याप्रमाणे घोडे, हत्ती आणि योद्धेही, हे भरतश्रेष्ठा, युद्धातून विश्रांती घेऊन, मोठ्या थकव्याने युक्त होऊन झोपले.
7.185.45
तत्तथा निद्रया भग्नं तद्बभौ निःस्वनं बलम् ।
कुशलैः शिल्पिभिर्न्यस्तं पटे चित्रमिवाद्भुतम् ॥ ७.१८५.४५ ॥
निद्रेने असे भंग पावलेले ते निःशब्द सैन्य, कुशल कारागिरांनी कापडावर रेखाटलेल्या अद्भुत चित्रासारखे शोभले.
7.185.46
ते क्षत्रियाः कुण्डलिनो युवानः ।
परस्परं सायकविक्षताङ्गाः।
कुम्भेषु लीनाः सुषुपुर्गजानां ।
कुचेषु लग्ना इव कामिनीनाम् ॥ ७.१८५.४६ ॥
ते क्षत्रिय, कुंडले धारण केलेले तरुण, एकमेकांच्या बाणांनी जखमी अंगांसह, हत्तींच्या कुंभस्थळांवर चिकटून झोपले, जणू कामिनींच्या स्तनांना चिकटलेले.
7.185.47
ततः कुमुदनाथेन कामिनीगण्डपाण्डुना ।
नेत्रानन्देन चन्द्रेण माहेन्द्री दिगलङ्कृता ॥ ७.१८५.४७ ॥
तेव्हा कुमुदांचा स्वामी, कामिनींच्या गालांसारखा पांढरा, डोळ्यांना आनंद देणारा चंद्र उगवताच पूर्व दिशा अलंकृत झाली.
7.185.48
दशशताक्षककुब्दरिनिःसृतः ।
किरणकेसरभासुरपिञ्जरः।
तिमिरवारणवृथविदारणः ।
समुदियादुदयाचलकेसरी ॥ ७.१८५.४८ ॥
सहस्रनेत्राच्या दिशेतून उदय पावलेला, किरणांच्या केसरांनी तेजस्वी पिवळा, अंधाराच्या हत्तींच्या कळपाला फाडणारा, उदयाचलाचा सिंह उदयास येवो.
7.185.49
हरवृषोत्तमगात्रसमद्युतिः ।
स्मरशरासनपूर्णसमप्रभः।
नववधृस्मितचारुमनोहरः ।
प्रविसृतः कुमुदाकरबान्धवः ॥ ७.१८५.४९ ॥
शिवाच्या श्रेष्ठ वृषभाच्या शरीरासारखी कांती असलेला, मदनाच्या पूर्ण ताणलेल्या धनुष्यासारखी प्रभा असलेला, नववधूच्या स्मितासारखा सुंदर आणि मनोहर, कुमुदांच्या सरोवराचा बांधव चंद्र उदयास आला.
7.185.50
ततो मुहूर्ताद्भगवान्पुरस्ताच्छशलक्षणः ।
अरुणं दर्शयामास ग्रसञ्ज्योतिः प्रभां प्रभुः ॥ ७.१८५.५० ॥
नंतर एका क्षणानंतर, सशलांछनधारी भगवान पूर्वेस अरुण तेज दाखवू लागला; प्रभू प्रकाशाची प्रभा गिळत होता.
7.185.51
अरुणस्य तु तस्यानु जातरूपसमप्रभम् ।
रश्मिजालं महच्चन्द्रो मन्दं मन्दमवासृजत् ॥ ७.१८५.५१ ॥
त्या अरुणतेच्या मागून, सोन्यासारख्या तेजाचे महान किरणजाल चंद्र हळूहळू सोडू लागला.
7.185.52
उत्सारयन्तः प्रभया तमस्ते चन्द्ररश्मयः ।
पर्यगच्छञ्छनैः सर्वा दिशः खं च क्षितिं तथा ॥ ७.१८५.५२ ॥
आपल्या प्रभेने अंधार दूर करणारे ते चंद्रकिरण हळूहळू सर्व दिशा, आकाश आणि पृथ्वीवर पसरले.
7.185.53
ततो मुहूर्ताद्भुवनं ज्योतिर्भूतमिवाभवत् ।
अप्रख्यमप्रकाशं च जगामाशु तमस्तथा ॥ ७.१८५.५३ ॥
नंतर एका क्षणात जग जणू प्रकाशमय झाले; अस्पष्ट आणि प्रकाशरहित अंधारही लगेच निघून गेला.
7.185.54
प्रतिप्रकाशिते लोके दिवाभूते निशाकरे ।
विचेरुर्न विचेरुश्च राजन्नक्तञ्चरास्ततः ॥ ७.१८५.५४ ॥
हे राजा! चंद्र उगवून जग दिवसासारखे प्रकाशमय झाले तेव्हा रात्री फिरणारे प्राणी फिरले नाहीत; नंतर ते फिरण्याचे थांबले.
7.185.55
बोध्यमानं तु तत्सैन्यं राजंश्चन्द्रस्य रश्मिभिः ।
बुबुधे शतपत्राणां वनं सूर्यांशुभिर्यथा ॥ ७.१८५.५५ ॥
हे राजा, चंद्राच्या किरणांनी जागे केलेले ते सैन्य, सूर्यकिरणांनी शतपत्र कमलांचे वन उमलावे तसे जागे झाले.
7.185.56
यथा चन्द्रोदयोद्धूतः क्षुभितः सागरोऽभवत् ।
तथा चन्द्रोदयोद्धूतः क्षुभितश्च बलार्णवः ॥ ७.१८५.५६ ॥
चंद्रोदयाने उसळलेला समुद्र जसा क्षुब्ध होतो, तसाच चंद्रोदयाने उसळलेला तो सेनासागरही क्षुब्ध झाला.
7.185.57
ततः प्रववृते युद्धं पुनरेव विशाम्पते ।
लोके लोकविनाशाय परं लोकमभीप्सताम् ॥ ७.१८५.५७ ॥
मग, हे प्रजापते, पुन्हा युद्ध सुरू झाले; लोकांच्या विनाशासाठी आणि परम लोकाची इच्छा करणाऱ्यांसाठी.