महाभारत · अध्याय 7.189
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.189.1
ततो दुःशासनः क्रुद्धः सहदेवमुपाद्रवत् ।
रथवेगेन तीव्रेण कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ ७.१८९.१ ॥
तब क्रोधित दुःशासन ने सहदेव पर धावा बोला, रथ के तीव्र वेग से मानो पृथ्वी को कंपाता हुआ।
7.189.2
तस्यापतत एवाशु भल्लेनामित्रकर्शनः ।
माद्रीपुत्रः शिरो यन्तुः सशिरस्त्राणमच्छिनत् ॥ ७.१८९.२ ॥
उसके आक्रमण करते ही शत्रुओं को पराजित करने वाले माद्री-पुत्र ने शीघ्र ही भल्ल से सारथि का सिर, शिरस्त्राण सहित, काट डाला।
7.189.3
नैनं दुःशासनः सूतं नापि कश्चन सैनिकः ।
कृत्तोत्तमाङ्गमाशुत्वात्सहदेवेन बुद्धवान् ॥ ७.१८९.३ ॥
शीघ्रता के कारण सहदेव द्वारा कटे सिर वाले इस सारथि को न दुःशासन ने, न किसी सैनिक ने जाना।
7.189.4
यदा त्वसङ्गृहीतत्वात्प्रयान्त्यश्वा यथासुखम् ।
ततो दुःशासनः सूतं बुबुधे गतचेतसम् ॥ ७.१८९.४ ॥
जब घोड़े बिना नियंत्रण के मनमाने ढंग से दौड़ने लगे, तब दुःशासन ने सारथि को देखा, जिसकी चेतना जा चुकी थी।
7.189.5
स हयान्सन्निगृह्याजौ स्वयं हयविशारदः ।
युयुधे रथिनां श्रेष्ठो लघु चित्रं च सुष्ठु च ॥ ७.१८९.५ ॥
घोड़ों को स्वयं कसकर थामकर, अश्व-विद्या में निपुण वह रथियों में श्रेष्ठ युद्ध करने लगा, हल्केपन और अद्भुत कौशल से, भली-भाँति।
7.189.6
तदस्यापूजयन्कर्म स्वे परे चापि संयुगे ।
हतसूतरथेनाजौ व्यचरद्यदभीतवत् ॥ ७.१८९.६ ॥
उसके उस कर्म की प्रशंसा अपने और शत्रु दोनों पक्षों ने युद्ध में की; सारथि मारे जाने पर भी वह रथ सहित निर्भय होकर युद्धभूमि में विचरता रहा।
7.189.7
सहदेवस्तु तानश्वांस्तीक्ष्णैर्बाणैरवाकिरत् ।
पीड्यमानाः शरैश्चाशु प्राद्रवंस्ते ततस्ततः ॥ ७.१८९.७ ॥
सहदेव ने उन घोड़ों पर तीखे बाणों की वर्षा की। बाणों से पीड़ित होकर वे शीघ्र इधर-उधर भाग चले।
7.189.8
स रश्मिषु विषक्तत्वादुत्सर्ज शरासनम् ।
धनुषा कर्म कुर्वंस्तु रश्मींश्च पुनरुत्सृजत् ॥ ७.१८९.८ ॥
वह लगाम में उलझ जाने के कारण धनुष छोड़कर बैठ गया। धनुष से कार्य करते हुए उसने फिर लगामों को भी छोड़ दिया।
7.189.9
छिद्रेष्वेतेषु तं बाणैर्माद्रीपुत्रोऽभ्यवाकिरत् ।
परीप्संस्त्वत्सुतं कर्णस्तदन्तरमवापतत् ॥ ७.१८९.९ ॥
इन छिद्रों में माद्री के पुत्र ने उस पर बाणों की वर्षा की। आपके पुत्र की रक्षा चाहते हुए कर्ण उस अंतराल में आ पड़ा।
7.189.10
वृकोदरस्ततः कर्णं त्रिभिर्भल्लैः समाहितः ।
आकर्णपूर्णैरभ्यघ्नद्बाह्वोरुरसि चानदत् ॥ ७.१८९.१० ॥
तब भीम ने एकाग्र होकर कर्ण को तीन भल्ल बाणों से मारा, जो कान तक खींचे गए थे। उसने उसकी भुजाओं और छाती पर प्रहार किया और गर्जना की।
7.189.11
स निवृत्तस्ततः कर्णः सङ्घट्टित इवोरगः ।
भीममावारयामास विकिरन्निशिताञ्छरान्।
ततोऽभूत्तुमुलं युद्धं भीमराधेययोस्तदा ॥ ७.१८९.११ ॥
तब कर्ण, मानो किसी सर्प से छेड़ा गया हो, लौट पड़ा और तीखे बाण बरसाते हुए भीम को रोकने लगा। तब भीम और राधेय के बीच घोर युद्ध छिड़ गया।
7.189.12
तौ वृषाविव नर्दन्तौ विवृत्तनयनावुभौ ।
वेगेन महताऽन्योन्यं संरब्धावभिपेततुः ॥ ७.१८९.१२ ॥
वे दोनों वृषभों की तरह गर्जते हुए, आँखें चढ़ाए, क्रोध से भरे, बड़े वेग से एक-दूसरे पर टूट पड़े।
7.189.13
अभिसंश्लिष्टयोस्तत्र तयोराहवशौण्डयोः ।
विच्छिन्नशरपातत्वाद्गदायुद्धमवर्तत ॥ ७.१८९.१३ ॥
वहाँ एक-दूसरे से भिड़े हुए युद्ध में निपुण उन दोनों के बीच बाणों की वर्षा रुक जाने से गदा-युद्ध आरम्भ हो गया।
7.189.14
गदया भीमसेनस्तु कर्णस्य रथकूबरम् ।
बिभेद शतधा राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ७.१८९.१४ ॥
हे राजन्, भीमसेन ने गदा से कर्ण के रथ का कूबर सौ टुकड़ों में तोड़ डाला, और वह मानो अद्भुत-सा हुआ।
7.189.15
ततो भीमस्य राधेयो गदामाविध्य वीर्यवान् ।
अवासृजद्रथे तां तु बिभेद गदया गदाम् ॥ ७.१८९.१५ ॥
तब वीर्यवान राधापुत्र कर्ण ने भीम की ओर गदा घुमाकर रथ पर फेंकी, और उस गदा को अपनी गदा से तोड़ डाला।
7.189.16
ततो भीमः पुनर्गुर्वीं चिक्षेपाधिरथेर्गदाम् ।
तां गदां बहुभिः कर्णः सुपुङ्खैः सुप्रवेजितैः ॥ ७.१८९.१६ ॥
तब भीम ने फिर से अधिरथपुत्र कर्ण पर भारी गदा फेंकी; कर्ण ने उस गदा को सुन्दर पंखों वाले अनेक बाणों से रोक दिया।
7.189.17
प्रत्यविध्यत्पुनश्चान्यैः सा भीमं पुनराव्रजत् ।
व्यालीव मन्त्राभिहता कर्णबाणैरभिद्रुता ॥ ७.१८९.१७ ॥
उसने दूसरे बाणों से उसे फिर प्रहार करके रोका, और वह गदा फिर भीम की ओर लौट आई—जैसे मन्त्रों से आहत सर्पिणी, कर्ण के बाणों से पीछा की गई।
7.189.18
तस्याः प्रतिनिपातेन भीमस्य विपुलो ध्वजः ।
पपात सारथिश्चास्य मुमोह च गदाहतः ॥ ७.१८९.१८ ॥
उसके प्रतिघात से भीम की विशाल ध्वजा गिर पड़ी, और उसका सारथी भी गदा से आहत होकर मूर्च्छित हो गया।
7.189.19
स कर्णं सायकानष्टौ व्यसृजत्क्रोधमूर्च्छितः ।
तैस्तस्य निशितैस्तीक्ष्णैर्भीमसेनो महाबलः ॥ ७.१८९.१९ ॥
उसने क्रोध से मूर्च्छित होकर कर्ण पर आठ बाण छोड़े। महाबली भीमसेन ने उन तीखे, पैने बाणों से उसे (कर्ण को) (प्रहार किया)।
7.189.20
चिच्छेद परवीरघ्नः प्रहसन्निव भारत ।
ध्वजं शरासनं चैव शरावापं च भारत ॥ ७.१८९.२० ॥
शत्रुवीरों का संहार करने वाले (भीम) ने मानो हँसते हुए, हे भारत, उसकी ध्वजा, धनुष और तरकश को काट डाला, हे भारत।
7.189.21
कर्णोऽप्यन्यद्धनुर्गृह्य हेमपृष्ठं दुरासदम् ।
ततः पुनस्तु राधेयो हयानस्य रथेषुभिः।
ऋक्षवर्णाञ्जघानाशु तथोभौ पार्ष्णिसारथी ॥ ७.१८९.२१ ॥
कर्ण ने भी दूसरा धनुष लिया, जो सुनहरी पीठ वाला और दुर्जेय था। फिर राधापुत्र कर्ण ने रथ-बाणों से उसके (भीम के) रीछ-रंग वाले घोड़ों को तुरंत मार गिराया, और उसी प्रकार दोनों पार्श्व-रक्षक सारथियों को भी।
7.189.22
स विपन्नरथो भीमो नकुलस्याप्लुतो रथम् ।
हरिर्यथा गिरेः शृङ्गं समाक्रमदरिन्दमः ॥ ७.१८९.२२ ॥
रथ नष्ट हो जाने पर शत्रुदमन भीम नकुल के रथ पर कूद पड़े, जैसे सिंह पर्वत के शिखर पर चढ़ जाता है।
7.189.23
तथा द्रोणार्जुनौ चित्रमयुध्येतां महारथौ ।
आचार्यशिष्यौ राजेन्द्र कृतप्रतिकृतौ युधि ॥ ७.१८९.२३ ॥
इसी प्रकार द्रोण और अर्जुन, दोनों महारथी, अद्भुत रूप से युद्ध करते रहे—आचार्य और शिष्य, हे राजेन्द्र, युद्ध में एक-दूसरे का प्रहार लौटाते हुए।
7.189.24
लघुसन्धानयोगाभ्यां रथयोश्च रणेन च ।
मोहयन्तौ मनुष्याणां चक्षूंषि च मनांसि च ॥ ७.१८९.२४ ॥
फुर्तीले बाण-संधान और रथों की गति तथा युद्ध से वे दोनों मनुष्यों की आँखों और मनों को भ्रमित करते रहे।
7.189.25
उपारमन्त ते सर्वे योधाऽस्माकं परे तथा ।
विचित्रान्पृतनामध्ये रथमार्गानुदीर्य तौ। ॥ ७.१८९.२५ ॥
उन दोनों ने सेना के बीच विचित्र रथमार्गों का प्रदर्शन करके हमारे और शत्रु पक्ष के सभी योद्धा रुक गए।
7.189.26
अन्योन्यमपसव्यं च कर्तुं वीरौ तदेषतुः ॥ ७.१८९.२६ ॥
वे दोनों वीर एक-दूसरे के चारों ओर अपसव्य गति करने का प्रयत्न करने लगे।
7.189.27
पराक्रमं तयोर्योधा ददृशुस्ते सुविस्मिताः ॥ ७.१८९.२७ ॥
उन दोनों का पराक्रम देखकर योद्धा अत्यन्त विस्मित हो गए।
7.189.28
तयोः समभवद्युद्धं द्रोणपाण्डवयोर्महत् ।
आमिषार्थे महाराज गगने श्येनयोरिव ॥ ७.१८९.२८ ॥
महाराज! उन दोनों में, द्रोण और पाण्डव में, महान युद्ध छिड़ गया, जैसे आकाश में मांस के लिए दो बाज़ लड़ते हैं।
7.189.29
यद्यच्चकार द्रोणस्तु कुन्तीपुत्रजिगीषया ।
तत्तत्प्रतिजघानाशु प्रहसंस्तस्य पाण्डवः ॥ ७.१८९.२९ ॥
द्रोण ने कुन्ती-पुत्र को जीतने की इच्छा से जो-जो किया, पाण्डव ने हँसते हुए शीघ्र ही उसका प्रतिकार कर दिया।
7.189.30
यदा द्रोणो न शक्नोति पाण्डवं स्म विशेषितुम् ।
ततः प्रादुश्चकारास्त्रमस्त्रमार्गविशारदः ॥ ७.१८९.३० ॥
जब द्रोण पाण्डव को पराजित नहीं कर सके, तब अस्त्रमार्ग के विशारद द्रोण ने एक अस्त्र प्रकट किया।
7.189.31
ऐन्द्रं पाशुपतं त्वाष्ट्रं वायव्यमथ वारुणम् ।
मुक्तंमुक्तं द्रोणचापात्तज्जघान धनञ्जयः ॥ ७.१८९.३१ ॥
इन्द्र, पाशुपत, त्वाष्ट्र, वायव्य तथा वारुण अस्त्र — द्रोण के धनुष से छोड़े गए प्रत्येक अस्त्र को धनंजय ने काट गिराया।
7.189.32
अस्त्राण्यस्त्रैर्यदा तस्य विधिवद्धन्ति पाण्डवः ।
ततोऽस्त्रैः परमैर्दिव्यैर्द्रोणः पार्थमवाकिरत् ॥ ७.१८९.३२ ॥
जब पाण्डुपुत्र विधिपूर्वक उसके अस्त्रों को अस्त्रों से काट देता था, तब द्रोण ने परम दिव्य अस्त्रों से पार्थ पर बाण बरसाए।
7.189.33
यद्यदस्त्रं स पार्थाय प्रयुङ्क्ते विजिगीषया ।
तस्यतस्य विघाताय तत्तद्धि कुरुतेऽर्जुनः ॥ ७.१८९.३३ ॥
वह जो-जो अस्त्र विजय की इच्छा से पार्थ पर चलाता, उस-उसके विनाश के लिए अर्जुन वही अस्त्र प्रयोग करता था।
7.189.34
स वध्यमानेष्वस्त्रेषु दिव्येष्वपि यथाविधि ।
अर्जुनेनार्जुनं द्रोणो मनसैवाभ्यपूजयत् ॥ ७.१८९.३४ ॥
दिव्य अस्त्र भी विधिपूर्वक अर्जुन द्वारा नष्ट किए जाने पर भी, द्रोण ने मन ही मन अर्जुन का आदर किया।
7.189.35
मेने चात्मानमधिकं पृथिव्यामधि भारत ।
तेन शिष्येण सर्वेभ्यः शस्त्रविद्भ्य परन्तपः ॥ ७.१८९.३५ ॥
हे भारत, द्रोण ने अपने को पृथ्वी पर सब शस्त्रविदों से अधिक समझा — उस शिष्य के कारण, हे परंतप।
7.189.36
वार्यमाणस्तु पार्थेन तथा मध्ये महात्मनाम् ।
यतमानोऽर्जुनं प्रीत्या प्रीयते स्मार्जुनेन सः ॥ ७.१८९.३६ ॥
महात्माओं के बीच पार्थ द्वारा इस प्रकार रोके जाते हुए भी, वह प्रयत्न करते हुए अर्जुन से प्रेम से प्रसन्न होता था — वह अर्जुन में आनंद पाता था।
7.189.37
ततोऽन्तरिक्षे देवाश्च गन्धर्वाश्च सहस्रशः ।
ऋषयः सिद्धसङ्घाश्च व्यतिष्ठन्त दिदृक्षया ॥ ७.१८९.३७ ॥
तब आकाश में देवता और गन्धर्व हज़ारों की संख्या में, तथा ऋषि और सिद्धों के समूह, देखने की इच्छा से खड़े हो गए।
7.189.38
तदप्सरोभिराकीर्णं यक्षगन्धर्वसङ्कुलम् ।
श्रीमदाकाशमभवद्भूयो मेघाकुलं यथा ॥ ७.१८९.३८ ॥
अप्सराओं से भरा और यक्षों-गन्धर्वों से भरा वह आकाश तब श्रीमान हो गया, मानो फिर से मेघों से घिर गया हो।
7.189.39
तत्रास्मान्तर्हिता वाचो व्यचरन्त पुनः पुनः ।
द्रोणपार्थस्तवोपेता व्यश्रूयन्त नराधिप ॥ ७.१८९.३९ ॥
वहाँ हम लोगों के बीच अदृश्य वाणियाँ बार-बार चलती रहीं, द्रोण और पार्थ की स्तुति से युक्त, हे नराधिप, वे सुनाई दीं।
7.189.40
विसृज्यमानेष्वस्त्रेषु ज्वालयस्तु दिशो दश ।
अब्रुवंस्तत्र सिद्धाश्च ऋषयश्च समागताः ॥ ७.१८९.४० ॥
अस्त्रों के छोड़े जाने पर, दसों दिशाओं को प्रकाशित करते हुए, वहाँ एकत्र हुए सिद्धों और ऋषियों ने कहा।
7.189.41
नैवेदं मानुषं युद्धं नासुरं न च राक्षसम् ।
न दैवं न च गान्धर्वं ब्राह्मणं ध्रुवमिदं परम् ॥ ७.१८९.४१ ॥
यह युद्ध न मानुष है, न असुर, न राक्षस का; न दैव है, न गान्धर्व; यह निश्चय ही परम ब्राह्मण (दिव्य ज्ञान) का है।
7.189.42
विचित्रमिदमाश्चर्यं न नो दृष्टं न च श्रुतम् ।
अति पाण्डवमाचार्यो द्रोणं चाप्यति पाण्डवः ॥ ७.१८९.४२ ॥
यह अद्भुत आश्चर्य न हमने देखा है, न सुना है। आचार्य द्रोण पाण्डव से श्रेष्ठ हैं, और पाण्डव भी द्रोण से श्रेष्ठ हैं।
7.189.43
नानयोरन्तरं शक्यं द्रष्टुमन्येन केनचित् ॥ ७.१८९.४३ ॥
इन दोनों के बीच का अंतर किसी अन्य के द्वारा देखा जाना संभव नहीं है।
7.189.44
यदि रुद्रो द्विधाकृत्य युध्येतात्मानमात्मना ।
तत्र शक्योपमा कर्तुमन्यत्र तु न विद्यते ॥ ७.१८९.४४ ॥
यदि रुद्र स्वयं को दो भागों में बाँटकर अपने ही साथ युद्ध करें, तभी उनकी उपमा दी जा सकती है, अन्यथा कोई उपमा नहीं मिलती।
7.189.45
ज्ञानमेकस्थमाचार्ये ज्ञानं योगश्च पाण्डवे ।
शौर्यमेकस्थमाचार्ये बलं शौर्यं च पाण्डवे। ॥ ७.१८९.४५ ॥
ज्ञान आचार्य में एकत्र है, और ज्ञान तथा योग पाण्डव में हैं। शौर्य आचार्य में एकत्र है, और बल तथा शौर्य पाण्डव में हैं।
7.189.46
नेमौ शक्यौ महेष्वासौ युद्धे क्षपयितुं परैः ।
इच्छमानौ पुनरिमौ हन्येतां सामरं जगत् ॥ ७.१८९.४६ ॥
ये दोनों महान धनुर्धर युद्ध में शत्रुओं द्वारा नष्ट नहीं किए जा सकते; और यदि ये दोनों चाहें, तो देवताओं सहित संसार का वध कर सकते हैं।
7.189.47
इत्यब्रुवन्महाराज दृष्ट्वा तौ पुरुषर्षभौ ।
अन्तर्हितानि भूतानि प्रकाशानि च सर्वशः ॥ ७.१८९.४७ ॥
महाराज, उन दोनों पुरुषश्रेष्ठों को देखकर लोग ऐसा बोले; तब सभी प्राणी, अदृश्य और दृश्य, सर्वत्र (इस प्रकार बोले)।
7.189.48
यदा द्रोणं महाराज विशेषयति पाण्डवः ।
ततो द्रोणो ब्राह्ममस्त्रं प्रादुश्चक्रे महामतिः ॥ ७.१८९.४८ ॥
महाराज, जब पाण्डुपुत्र द्रोण को पराजित करने लगा, तब महाबुद्धि द्रोण ने ब्रह्मास्त्र प्रकट किया।
7.189.49
तदस्त्रं संहितं राजन्धोररूपं महाहवे ।
सन्तापयद्रणे पार्थं भूतान्यन्तर्हितानि च ॥ ७.१८९.४९ ॥
हे राजन्, महायुद्ध में वह अस्त्र, जो भयानक रूप वाला था और एकत्र किया गया था, रणभूमि में पार्थ को तपाने लगा, और अदृश्य प्राणी भी।
7.189.50
ततश्चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा ।
सरितश्च प्रतिस्रोतः प्रवहुर्वै क्षणान्तरम्।
ववौ च विषमो वायुः सागराश्चापि चुक्षुभुः ॥ ७.१८९.५० ॥
तब पृथ्वी पर्वतों, वनों और वृक्षों सहित काँप उठी। नदियाँ क्षण भर के लिए धारा के विरुद्ध बहने लगीं। विषम वायु बहने लगी, और सागर भी क्षुब्ध हो उठे।
7.189.51
ततस्त्रासो महानासीत्कुरुपाण्डवसेनयोः ।
सर्वेषां चैव भूतानामुद्यतेऽस्त्रे महात्मना ॥ ७.१८९.५१ ॥
तब कुरु और पाण्डव सेनाओं में, तथा सभी प्राणियों में, महात्मा द्वारा अस्त्र उठाए जाने पर, महान त्रास उत्पन्न हुआ।
7.189.52
ततः पार्थोऽप्यसम्भ्रान्तस्तदस्त्रं प्रतिजघ्निवान् ।
ब्रह्मास्त्रेणैव राजेन्द्र ततः सर्वमशीशमत् ॥ ७.१८९.५२ ॥
तब पार्थ भी अविचलित रहकर उस अस्त्र का प्रतिकार ब्रह्मास्त्र से ही कर गए। हे राजेन्द्र, तब उन्होंने उस सब को शांत कर दिया।
7.189.53
यदा न गम्यते पारं तयोरन्यतरस्य वा ।
ततः सङ्कुलयुद्धेन तद्युद्धं व्याकुलीकृतम् ॥ ७.१८९.५३ ॥
जब उन दोनों में से किसी का भी पार नहीं पाया जा सका, तब उस घमासान युद्ध से वह युद्ध अस्त-व्यस्त हो गया।
7.189.54
नाज्ञायत ततः किञ्चित्पुनरेव विशाम्पते ।
प्रवृत्ते तुमुले युद्धे द्रोणपाण्डवयोर्नृप ॥ ७.१८९.५४ ॥
हे प्रजापति, तब फिर कुछ भी ज्ञात नहीं हुआ। हे नृप, द्रोण और पाण्डव के बीच उस तुमुल युद्ध के आरम्भ होने पर।
7.189.55
द्रोणो मुक्त्वा रणे पार्थं पाञ्चालानन्वधावत ।
अर्जुनोपि रणे द्रोणं त्यक्त्वा प्राद्रवयत्कुरून् ॥ ७.१८९.५५ ॥
द्रोण ने रण में पार्थ को छोड़कर पाञ्चालों का पीछा किया। अर्जुन ने भी रण में द्रोण को त्यागकर कौरवों को भगा दिया।
7.189.56
शरौघैरथ ताभ्यां तु छायाभूतं महामृधे ।
तुमलं प्रबभौ राजन्सर्वस्य जगतो भयम् ॥ ७.१८९.५६ ॥
फिर उन दोनों के बाणों की धाराओं से वह महायुद्ध छाया-सा ढक गया। हे राजन्, वह तुमुल युद्ध सारे जगत् के लिए भय-सा प्रकट हो उठा।
7.189.57
शरजालैः समाकीर्णे मेघजालैरिवाम्बरे ।
नापतच्च ततः कश्चिदन्तरिक्षचरस्तदा ॥ ७.१८९.५७ ॥
बाणों के जाल से भरे हुए आकाश में, जैसे मेघों के जाल से भरा हो, उस समय कोई भी अन्तरिक्षचर पक्षी या देवता वहाँ से नहीं उड़ सका।