महाभारत · अध्याय 7.189
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.189.1
ततो दुःशासनः क्रुद्धः सहदेवमुपाद्रवत् ।
रथवेगेन तीव्रेण कम्पयन्निव मेदिनीम् ॥ ७.१८९.१ ॥
तेव्हा क्रुद्ध झालेला दुःशासन सहदेवावर चालून गेला; रथाच्या प्रचंड वेगाने जणू पृथ्वी कंपित होत होती.
7.189.2
तस्यापतत एवाशु भल्लेनामित्रकर्शनः ।
माद्रीपुत्रः शिरो यन्तुः सशिरस्त्राणमच्छिनत् ॥ ७.१८९.२ ॥
तो धावून येत असतानाच शत्रूंचा नाश करणाऱ्या माद्रीपुत्राने भल्लाने सारथ्याचे शिरस्त्राणासह मस्तक तत्काळ छेदले.
7.189.3
नैनं दुःशासनः सूतं नापि कश्चन सैनिकः ।
कृत्तोत्तमाङ्गमाशुत्वात्सहदेवेन बुद्धवान् ॥ ७.१८९.३ ॥
सहदेवाच्या वेगामुळे मस्तक तुटलेल्या या सारथ्याला दुःशासनानेही ओळखले नाही, कोणत्याही सैनिकानेही नाही.
7.189.4
यदा त्वसङ्गृहीतत्वात्प्रयान्त्यश्वा यथासुखम् ।
ततो दुःशासनः सूतं बुबुधे गतचेतसम् ॥ ७.१८९.४ ॥
लगाम न धरल्यामुळे घोडे मनाला येईल तसे धावू लागले, तेव्हा दुःशासनाला चेतना गेलेला सारथी दिसला.
7.189.5
स हयान्सन्निगृह्याजौ स्वयं हयविशारदः ।
युयुधे रथिनां श्रेष्ठो लघु चित्रं च सुष्ठु च ॥ ७.१८९.५ ॥
घोड्यांना स्वतः घट्ट आवरून धरत, अश्वविद्येत निपुण असलेला रथिकांमधील श्रेष्ठ तो युद्धात लीलया, अद्भुत आणि उत्तमरीत्या लढला.
7.189.6
तदस्यापूजयन्कर्म स्वे परे चापि संयुगे ।
हतसूतरथेनाजौ व्यचरद्यदभीतवत् ॥ ७.१८९.६ ॥
त्याच्या त्या कृत्याचे स्वपक्ष आणि परपक्ष दोघांनीही कौतुक केले; सारथी मारला गेला असतानाही रथासह तो निर्भयासारखा रणभूमीत फिरत राहिला.
7.189.7
सहदेवस्तु तानश्वांस्तीक्ष्णैर्बाणैरवाकिरत् ।
पीड्यमानाः शरैश्चाशु प्राद्रवंस्ते ततस्ततः ॥ ७.१८९.७ ॥
सहदेवाने त्या घोड्यांवर तीक्ष्ण बाणांचा वर्षाव केला. बाणांनी पीडित होऊन ते लगेच इकडे तिकडे पळाले.
7.189.8
स रश्मिषु विषक्तत्वादुत्सर्ज शरासनम् ।
धनुषा कर्म कुर्वंस्तु रश्मींश्च पुनरुत्सृजत् ॥ ७.१८९.८ ॥
लगामांमध्ये अडकल्यामुळे त्याने धनुष्य सोडले. धनुष्याने कार्य करताना त्याने पुन्हा लगामही सोडले.
7.189.9
छिद्रेष्वेतेषु तं बाणैर्माद्रीपुत्रोऽभ्यवाकिरत् ।
परीप्संस्त्वत्सुतं कर्णस्तदन्तरमवापतत् ॥ ७.१८९.९ ॥
या छिद्रांमधून माद्रीपुत्राने त्याच्यावर बाणांचा वर्षाव केला. आपल्या पुत्राचे रक्षण करू इच्छिणारा कर्ण त्या अंतरात धावून गेला.
7.189.10
वृकोदरस्ततः कर्णं त्रिभिर्भल्लैः समाहितः ।
आकर्णपूर्णैरभ्यघ्नद्बाह्वोरुरसि चानदत् ॥ ७.१८९.१० ॥
तेव्हा वृकोदराने एकाग्रतेने कर्णाला तीन भल्ल बाणांनी मारले. कानापर्यंत ओढलेल्या त्या बाणांनी त्याच्या बाहूंवर व छातीवर प्रहार करून गर्जना केली.
7.189.11
स निवृत्तस्ततः कर्णः सङ्घट्टित इवोरगः ।
भीममावारयामास विकिरन्निशिताञ्छरान्।
ततोऽभूत्तुमुलं युद्धं भीमराधेययोस्तदा ॥ ७.१८९.११ ॥
तेव्हा कर्ण, सर्पाने डिवचलेल्यासारखा, परत फिरून तीक्ष्ण बाण सोडत भीमाला अडवू लागला. तेव्हा भीम आणि राधेय यांच्यात भयंकर युद्ध झाले.
7.189.12
तौ वृषाविव नर्दन्तौ विवृत्तनयनावुभौ ।
वेगेन महताऽन्योन्यं संरब्धावभिपेततुः ॥ ७.१८९.१२ ॥
ते दोघे वृषभांसारखे गर्जना करीत, डोळे फिरवत, क्रोधाने भरलेले, मोठ्या वेगाने एकमेकांवर तुटून पडले.
7.189.13
अभिसंश्लिष्टयोस्तत्र तयोराहवशौण्डयोः ।
विच्छिन्नशरपातत्वाद्गदायुद्धमवर्तत ॥ ७.१८९.१३ ॥
तेथे एकमेकांशी भिडलेल्या, युद्धशौर्याचा अभिमान बाळगणाऱ्या त्या दोघांमधील बाणवर्षाव खंडित झाल्यामुळे गदायुद्ध सुरू झाले.
7.189.14
गदया भीमसेनस्तु कर्णस्य रथकूबरम् ।
बिभेद शतधा राजंस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ७.१८९.१४ ॥
हे राजा, भीमसेनाने गदेने कर्णाच्या रथाचा कूबर शंभर तुकड्यांत फोडला; ते जणू अद्भुतच घडले.
7.189.15
ततो भीमस्य राधेयो गदामाविध्य वीर्यवान् ।
अवासृजद्रथे तां तु बिभेद गदया गदाम् ॥ ७.१८९.१५ ॥
मग पराक्रमी राधेय कर्णाने भीमाची गदा फिरवून रथाच्या दिशेने फेकली; ती गदा त्याने आपल्या गदेने फोडली.
7.189.16
ततो भीमः पुनर्गुर्वीं चिक्षेपाधिरथेर्गदाम् ।
तां गदां बहुभिः कर्णः सुपुङ्खैः सुप्रवेजितैः ॥ ७.१८९.१६ ॥
मग भीमाने पुन्हा अधिरथपुत्र कर्णावर जड गदा फेकली; कर्णाने सुंदर पंख असलेल्या अनेक बाणांनी ती गदा अडवली.
7.189.17
प्रत्यविध्यत्पुनश्चान्यैः सा भीमं पुनराव्रजत् ।
व्यालीव मन्त्राभिहता कर्णबाणैरभिद्रुता ॥ ७.१८९.१७ ॥
त्याने पुन्हा इतर बाणांनी तिला परतवले; ती गदा मंत्राने आघात झालेल्या सर्पिणीप्रमाणे कर्णाच्या बाणांनी पाठलाग केली जाऊन भीमाकडे परत आली.
7.189.18
तस्याः प्रतिनिपातेन भीमस्य विपुलो ध्वजः ।
पपात सारथिश्चास्य मुमोह च गदाहतः ॥ ७.१८९.१८ ॥
तिच्या परतून येण्याच्या आघाताने भीमाचा मोठा ध्वज कोसळला; त्याचा सारथीही गदेच्या आघाताने मूर्च्छित झाला.
7.189.19
स कर्णं सायकानष्टौ व्यसृजत्क्रोधमूर्च्छितः ।
तैस्तस्य निशितैस्तीक्ष्णैर्भीमसेनो महाबलः ॥ ७.१८९.१९ ॥
क्रोधाने मूर्च्छित होऊन त्याने कर्णावर आठ बाण सोडले. महाबली भीमसेनाने त्या तीक्ष्ण, धारदार बाणांनी त्याला (कर्णाला) प्रत्युत्तर दिले.
7.189.20
चिच्छेद परवीरघ्नः प्रहसन्निव भारत ।
ध्वजं शरासनं चैव शरावापं च भारत ॥ ७.१८९.२० ॥
शत्रुवीरांचा संहार करणाऱ्याने जणू हसत हसत, हे भारता, त्याची ध्वजा, धनुष्य आणि भाता तोडून टाकला, हे भारता.
7.189.21
कर्णोऽप्यन्यद्धनुर्गृह्य हेमपृष्ठं दुरासदम् ।
ततः पुनस्तु राधेयो हयानस्य रथेषुभिः।
ऋक्षवर्णाञ्जघानाशु तथोभौ पार्ष्णिसारथी ॥ ७.१८९.२१ ॥
कर्णानेही सोनेरी पाठीचे, दुर्जय असे दुसरे धनुष्य हाती घेतले. मग राधेय कर्णाने रथबाणांनी त्याचे (भीमाचे) अस्वलरंगी घोडे तत्काळ मारले, तसेच दोन्ही बाजूंचे पार्ष्णिसारथीही.
7.189.22
स विपन्नरथो भीमो नकुलस्याप्लुतो रथम् ।
हरिर्यथा गिरेः शृङ्गं समाक्रमदरिन्दमः ॥ ७.१८९.२२ ॥
रथ नष्ट झालेल्या अरिंदम भीमाने नकुलाच्या रथावर उडी घेतली; जसा सिंह पर्वताच्या शिखरावर चढतो.
7.189.23
तथा द्रोणार्जुनौ चित्रमयुध्येतां महारथौ ।
आचार्यशिष्यौ राजेन्द्र कृतप्रतिकृतौ युधि ॥ ७.१८९.२३ ॥
तसेच द्रोण आणि अर्जुन, दोन महारथ, आचार्य आणि शिष्य, हे राजेंद्रा, युद्धात एकमेकांच्या प्रहाराला प्रत्युत्तर देत विलक्षण रीतीने लढले.
7.189.24
लघुसन्धानयोगाभ्यां रथयोश्च रणेन च ।
मोहयन्तौ मनुष्याणां चक्षूंषि च मनांसि च ॥ ७.१८९.२४ ॥
चपळ बाणसंधानाच्या कौशल्याने, दोन्ही रथांच्या हालचालींनी आणि युद्धाने ते दोघे माणसांचे डोळे व मन भ्रमित करत होते.
7.189.25
उपारमन्त ते सर्वे योधाऽस्माकं परे तथा ।
विचित्रान्पृतनामध्ये रथमार्गानुदीर्य तौ। ॥ ७.१८९.२५ ॥
ते दोघे सैन्यामध्ये विचित्र रथमार्ग दाखवत असता आमचे व शत्रुपक्षाचे सर्व योद्धे थांबले.
7.189.26
अन्योन्यमपसव्यं च कर्तुं वीरौ तदेषतुः ॥ ७.१८९.२६ ॥
ते दोन्ही वीर एकमेकांभोवती अपसव्य फेरी घालण्याचा प्रयत्न करू लागले.
7.189.27
पराक्रमं तयोर्योधा ददृशुस्ते सुविस्मिताः ॥ ७.१८९.२७ ॥
त्या दोघांचा पराक्रम पाहून योद्धे अत्यंत विस्मित झाले.
7.189.28
तयोः समभवद्युद्धं द्रोणपाण्डवयोर्महत् ।
आमिषार्थे महाराज गगने श्येनयोरिव ॥ ७.१८९.२८ ॥
महाराज! त्या दोघांमध्ये, द्रोण आणि पांडव यांच्यात, आकाशात मांसासाठी दोन ससाणे लढतात तसे महायुद्ध सुरू झाले.
7.189.29
यद्यच्चकार द्रोणस्तु कुन्तीपुत्रजिगीषया ।
तत्तत्प्रतिजघानाशु प्रहसंस्तस्य पाण्डवः ॥ ७.१८९.२९ ॥
कुंतीपुत्राला जिंकण्याच्या इच्छेने द्रोणाने जे जे केले, ते पांडवाने हसत हसत लगेच प्रतिहत केले.
7.189.30
यदा द्रोणो न शक्नोति पाण्डवं स्म विशेषितुम् ।
ततः प्रादुश्चकारास्त्रमस्त्रमार्गविशारदः ॥ ७.१८९.३० ॥
जेव्हा द्रोण पांडवाला मागे टाकू शकले नाहीत, तेव्हा अस्त्रमार्गात निपुण द्रोणाने एक अस्त्र प्रकट केले.
7.189.31
ऐन्द्रं पाशुपतं त्वाष्ट्रं वायव्यमथ वारुणम् ।
मुक्तंमुक्तं द्रोणचापात्तज्जघान धनञ्जयः ॥ ७.१८९.३१ ॥
ऐंद्र, पाशुपत, त्वाष्ट्र, वायव्य आणि वारुण अस्त्रे — द्रोणाच्या धनुष्यातून सोडलेल्या प्रत्येकाला धनंजयाने नष्ट केले.
7.189.32
अस्त्राण्यस्त्रैर्यदा तस्य विधिवद्धन्ति पाण्डवः ।
ततोऽस्त्रैः परमैर्दिव्यैर्द्रोणः पार्थमवाकिरत् ॥ ७.१८९.३२ ॥
पांडवाने त्याचे अस्त्र विधिपूर्वक अस्त्रांनी अडविले तेव्हा द्रोणाने परम दिव्य अस्त्रांनी पार्थावर बाणवर्षाव केला.
7.189.33
यद्यदस्त्रं स पार्थाय प्रयुङ्क्ते विजिगीषया ।
तस्यतस्य विघाताय तत्तद्धि कुरुतेऽर्जुनः ॥ ७.१८९.३३ ॥
जो जो अस्त्र तो विजयेच्छेने पार्थावर सोडी, त्याच्या नाशासाठी अर्जुन तेच अस्त्र वापरत असे.
7.189.34
स वध्यमानेष्वस्त्रेषु दिव्येष्वपि यथाविधि ।
अर्जुनेनार्जुनं द्रोणो मनसैवाभ्यपूजयत् ॥ ७.१८९.३४ ॥
दिव्य अस्त्रे अर्जुनाने विधिपूर्वक नष्ट केली जात असतानाही, द्रोणाने मनातल्या मनात अर्जुनाचा सन्मान केला.
7.189.35
मेने चात्मानमधिकं पृथिव्यामधि भारत ।
तेन शिष्येण सर्वेभ्यः शस्त्रविद्भ्य परन्तपः ॥ ७.१८९.३५ ॥
हे भारता, पृथ्वीवर शस्त्रविद्येत सर्वांपेक्षा आपण श्रेष्ठ आहोत असे द्रोणाला वाटले — त्या शिष्यामुळे, हे परंतपा.
7.189.36
वार्यमाणस्तु पार्थेन तथा मध्ये महात्मनाम् ।
यतमानोऽर्जुनं प्रीत्या प्रीयते स्मार्जुनेन सः ॥ ७.१८९.३६ ॥
महात्म्यांमध्ये पार्थाने असे अडविले जात असतानाही, प्रयत्न करीत असलेला तो प्रेमाने अर्जुनावर आनंदित होत असे.
7.189.37
ततोऽन्तरिक्षे देवाश्च गन्धर्वाश्च सहस्रशः ।
ऋषयः सिद्धसङ्घाश्च व्यतिष्ठन्त दिदृक्षया ॥ ७.१८९.३७ ॥
तेव्हा आकाशात देव आणि गंधर्व हजारोंच्या संख्येने, ऋषी आणि सिद्धसमूह पाहण्याच्या इच्छेने उभे राहिले.
7.189.38
तदप्सरोभिराकीर्णं यक्षगन्धर्वसङ्कुलम् ।
श्रीमदाकाशमभवद्भूयो मेघाकुलं यथा ॥ ७.१८९.३८ ॥
अप्सरांनी भरलेले, यक्ष-गंधर्वांनी गच्च झालेले ते आकाश पुन्हा मेघांनी व्यापल्यासारखे शोभू लागले.
7.189.39
तत्रास्मान्तर्हिता वाचो व्यचरन्त पुनः पुनः ।
द्रोणपार्थस्तवोपेता व्यश्रूयन्त नराधिप ॥ ७.१८९.३९ ॥
तेथे आमच्यामधून अदृश्य वाणी पुन्हा पुन्हा संचरल्या; द्रोण आणि पार्थ यांच्या स्तुतीने युक्त अशा त्या ऐकू आल्या, हे नराधिपा.
7.189.40
विसृज्यमानेष्वस्त्रेषु ज्वालयस्तु दिशो दश ।
अब्रुवंस्तत्र सिद्धाश्च ऋषयश्च समागताः ॥ ७.१८९.४० ॥
अस्त्रे सोडली जात असताना दहा दिशा उजळवत, तेथे जमलेले सिद्ध आणि ऋषी म्हणाले.
7.189.41
नैवेदं मानुषं युद्धं नासुरं न च राक्षसम् ।
न दैवं न च गान्धर्वं ब्राह्मणं ध्रुवमिदं परम् ॥ ७.१८९.४१ ॥
हे मानुष युद्ध नाही, असुर युद्ध नाही, राक्षस युद्धही नाही; दैव युद्ध नाही, गांधर्व युद्धही नाही; हे निश्चितच परम ब्राह्मण (दिव्य ज्ञानाचे) युद्ध आहे.
7.189.42
विचित्रमिदमाश्चर्यं न नो दृष्टं न च श्रुतम् ।
अति पाण्डवमाचार्यो द्रोणं चाप्यति पाण्डवः ॥ ७.१८९.४२ ॥
हे विचित्र आश्चर्य आम्ही पाहिले नाही, ऐकलेही नाही. आचार्य द्रोण पांडवांच्याही पलीकडे आहेत, आणि पांडवही द्रोणांच्या पलीकडे आहेत.
7.189.43
नानयोरन्तरं शक्यं द्रष्टुमन्येन केनचित् ॥ ७.१८९.४३ ॥
या दोघांमधील फरक इतर कोणालाही पाहणे शक्य नाही.
7.189.44
यदि रुद्रो द्विधाकृत्य युध्येतात्मानमात्मना ।
तत्र शक्योपमा कर्तुमन्यत्र तु न विद्यते ॥ ७.१८९.४४ ॥
रुद्राने स्वतःला दोन भागांत विभागून स्वतःशीच युद्ध केले तरच त्यांची उपमा देता येईल; इतरत्र ती सापडत नाही.
7.189.45
ज्ञानमेकस्थमाचार्ये ज्ञानं योगश्च पाण्डवे ।
शौर्यमेकस्थमाचार्ये बलं शौर्यं च पाण्डवे। ॥ ७.१८९.४५ ॥
आचार्यांच्या ठायी ज्ञान एकवटलेले आहे; पाण्डवाच्या ठायी ज्ञान आणि योग आहेत. आचार्यांच्या ठायी शौर्य एकवटलेले आहे; पाण्डवाच्या ठायी बल आणि शौर्य आहे.
7.189.46
नेमौ शक्यौ महेष्वासौ युद्धे क्षपयितुं परैः ।
इच्छमानौ पुनरिमौ हन्येतां सामरं जगत् ॥ ७.१८९.४६ ॥
या दोन महान धनुर्धरांना युद्धात शत्रू नष्ट करू शकत नाहीत; त्यांना इच्छा झाल ते देवांसह संपूर्ण जगाचा नाश करू शकतात.
7.189.47
इत्यब्रुवन्महाराज दृष्ट्वा तौ पुरुषर्षभौ ।
अन्तर्हितानि भूतानि प्रकाशानि च सर्वशः ॥ ७.१८९.४७ ॥
महाराज, त्या दोन पुरुषश्रेष्ठांना पाहून असे म्हटले गेले; अदृश्य आणि दृश्य सर्व प्राणी सर्वत्र असेच बोलले.
7.189.48
यदा द्रोणं महाराज विशेषयति पाण्डवः ।
ततो द्रोणो ब्राह्ममस्त्रं प्रादुश्चक्रे महामतिः ॥ ७.१८९.४८ ॥
महाराज, पाण्डव द्रोणांवर मात करू लागला तेव्हा महाबुद्धिमान द्रोणांनी ब्रह्मास्त्र प्रकट केले.
7.189.49
तदस्त्रं संहितं राजन्धोररूपं महाहवे ।
सन्तापयद्रणे पार्थं भूतान्यन्तर्हितानि च ॥ ७.१८९.४९ ॥
हे राजा, महायुद्धात तो भयंकर रूपाचा अस्त्र एकवटला आणि रणांगणात पार्थाला तापवू लागला, तसेच लपलेल्या प्राण्यांनाही.
7.189.50
ततश्चचाल पृथिवी सपर्वतवनद्रुमा ।
सरितश्च प्रतिस्रोतः प्रवहुर्वै क्षणान्तरम्।
ववौ च विषमो वायुः सागराश्चापि चुक्षुभुः ॥ ७.१८९.५० ॥
तेव्हा पर्वत, वने व वृक्षांसह पृथ्वी कंपली. नद्या क्षणभर प्रवाहाविरुद्ध वाहू लागल्या. विषम वारा वाहिला आणि सागरही क्षुब्ध झाले.
7.189.51
ततस्त्रासो महानासीत्कुरुपाण्डवसेनयोः ।
सर्वेषां चैव भूतानामुद्यतेऽस्त्रे महात्मना ॥ ७.१८९.५१ ॥
तेव्हा कुरु-पांडव सेनांमध्ये आणि सर्व प्राण्यांमध्ये मोठा त्रास निर्माण झाला, महात्म्याने अस्त्र उगारल्यावर.
7.189.52
ततः पार्थोऽप्यसम्भ्रान्तस्तदस्त्रं प्रतिजघ्निवान् ।
ब्रह्मास्त्रेणैव राजेन्द्र ततः सर्वमशीशमत् ॥ ७.१८९.५२ ॥
तेव्हा पार्थानेही विचलित न होता त्या अस्त्राला ब्रह्मास्त्रानेच प्रतिकार केला; हे राजेंद्रा, नंतर सर्व शांत केले.
7.189.53
यदा न गम्यते पारं तयोरन्यतरस्य वा ।
ततः सङ्कुलयुद्धेन तद्युद्धं व्याकुलीकृतम् ॥ ७.१८९.५३ ॥
त्या दोघांपैकी कोणाचाही पार लागत नसताना, त्या गोंधळाच्या युद्धाने ते युद्ध व्याकुळ झाले.
7.189.54
नाज्ञायत ततः किञ्चित्पुनरेव विशाम्पते ।
प्रवृत्ते तुमुले युद्धे द्रोणपाण्डवयोर्नृप ॥ ७.१८९.५४ ॥
हे प्रजापते, तेव्हा पुन्हा काहीच कळले नाही; हे नृपा, द्रोण आणि पांडव यांच्यातील तुमुल युद्ध सुरू झाले असता.
7.189.55
द्रोणो मुक्त्वा रणे पार्थं पाञ्चालानन्वधावत ।
अर्जुनोपि रणे द्रोणं त्यक्त्वा प्राद्रवयत्कुरून् ॥ ७.१८९.५५ ॥
रणात पार्थाला सोडून द्रोण पांचालांचा पाठलाग करू लागला. अर्जुनानेही रणात द्रोणाला सोडून कौरवांना पळवून लावले.
7.189.56
शरौघैरथ ताभ्यां तु छायाभूतं महामृधे ।
तुमलं प्रबभौ राजन्सर्वस्य जगतो भयम् ॥ ७.१८९.५६ ॥
मग त्या दोघांच्या बाणांच्या प्रवाहांनी ते महायुद्ध छायेसारखे झाकले गेले. हे राजा, ते सर्व जगाला भयासारखे भासले.
7.189.57
शरजालैः समाकीर्णे मेघजालैरिवाम्बरे ।
नापतच्च ततः कश्चिदन्तरिक्षचरस्तदा ॥ ७.१८९.५७ ॥
बाणांच्या जाळ्यांनी भरलेल्या आकाशात, जणू मेघांच्या जाळ्यांनी भरल्यासारखे, तेव्हा कोणीही आकाशचर उडू शकला नाही.