महाभारत · अध्याय 7.192
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
7.192.1
तं दृष्ट्वा परमोद्विग्नं शोकोपहतचेतसम् ।
पाञ्चालराजस्य सुतो धृष्टद्युम्नः समाद्रवत् ॥ ७.१९२.१ ॥
त्याला अत्यंत व्याकूळ आणि शोकाने खचलेल्या मनाचा पाहून पांचाल राजाचा पुत्र धृष्टद्युम्न वेगाने धावून आला.
7.192.2
य इष्ट्वा मनुजेन्द्रेण द्रुपदेन महामखे ।
लब्धो द्रोणविनाशाय समिद्धाद्धव्यवाहनात् ॥ ७.१९२.२ ॥
मनुष्यांचा राजा द्रुपद महायज्ञात यज्ञ करून, द्रोणाच्या नाशासाठी प्रज्वलित यज्ञाग्नीपासून ज्याला प्राप्त झाला.
7.192.3
स धनुर्जैत्रमादाय घोरं जलदनिःस्वनम् ।
दृढज्यमजरं दिव्यं शरं चाशीविषोपमम् ॥ ७.१९२.३ ॥
त्याने विजयी धनुष्य घेतले; ते मेघगर्जनेसारखा भयंकर नाद करणारे आणि दृढ प्रत्यंचा असलेले होते. आणि विषारी सापासारखा अजर दिव्य बाणही घेतला.
7.192.4
सन्दधे कार्मुके तस्मिंस्ततस्तमनलोपमम् ।
द्रोणं जिघांस्तुः पाञ्चाल्यो महाज्वालमिवानलम् ॥ ७.१९२.४ ॥
मग त्या धनुष्यावर अग्नीसारखा बाण त्याने जोडला; द्रोणाला मारण्याच्या इच्छेने पांचाल राजकुमार, जणू मोठ्या ज्वालांचा अग्नी.
7.192.5
तस्य रूपं शरस्यासीद्धनुर्ज्यामण्डलान्तरे ।
द्योततो भास्करस्येव घनान्ते परिवेषिणः ॥ ७.१९२.५ ॥
धनुष्याच्या दोरीच्या वर्तुळात त्या बाणाचे रूप होते; ढगांच्या शेवटी परिवेशाने वेढलेल्या तेजस्वी सूर्यासारखे.
7.192.6
पार्षतेन परामृष्टं ज्वलन्तमिव तद्धनुः ।
अन्तकालमनुप्राप्तं मेनिरे वीक्ष्य सैनिकाः ॥ ७.१९२.६ ॥
पृषताच्या पुत्राने धरलेले ते धनुष्य जळत असल्यासारखे पाहून सैनिकांना वाटले की अंतकाळ आला आहे.
7.192.7
तमिषुं संहतं तेन भारद्वाजः प्रतापवान् ।
दृष्ट्वाऽमन्यत देहस्य कालपर्यायमागतम् ॥ ७.१९२.७ ॥
पराक्रमी भारद्वाज (द्रोण) त्याने संहत केलेला तो बाण पाहून, देहाला मृत्यूची वेळ आली आहे असे मानले.
7.192.8
ततः प्रयत्नमातिष्ठदाचार्यस्तस्य वारमे ।
न चास्यास्त्राणि राजेन्द्र पादुरासन्महात्मनः ॥ ७.१९२.८ ॥
तेव्हा आचार्यांनी (द्रोणांनी) त्याला रोखण्याचा प्रयत्न केला; पण हे राजेंद्रा, त्या महात्म्याची अस्त्रे प्रकट झाली नाहीत.
7.192.9
तस्य त्वहानि चत्वारि क्षपा चैकाऽस्यतो गता ।
तस्य चाह्नस्त्रिभागेन क्षयं जग्मुः पतत्रिणः ॥ ७.१९२.९ ॥
तो बाण सोडत असताना चार दिवस आणि एक रात्र सरली; त्या दिवसाच्या तिसऱ्या भागात पंखधारी बाण संपले.
7.192.10
स शरक्षयमासाद्य पुत्रशोकेन चार्दितः ।
विविधानां च दिव्यामानमस्त्राणामप्रसादतः ॥ ७.१९२.१० ॥
बाण संपलेल्या स्थितीत पोहोचून, पुत्रशोकाने पीडित झालेला तो, विविध दिव्य अस्त्रांची कृपा न राहिल्यामुळेही व्यथित झाला.
7.192.11
उत्स्रष्टुकामः शस्त्राणि ऋषिवाक्यप्रचोदितः ।
तेजसा पूर्यमाणश्च युयुधे न यथा पुरा ॥ ७.१९२.११ ॥
ऋषिवचनांनी प्रेरित होऊन शस्त्रे त्यागण्याची इच्छा धरून, तेजाने भरलेला असूनही तो पूर्वीसारखा लढला नाही.
7.192.12
भूयश्चान्यत्समादाय दिव्यमाङ्गिरसं धनुः ।
शरांश्च ब्रह्मदण्डाभान्धृष्टद्युम्नमयोधयत् ॥ ७.१९२.१२ ॥
पुन्हा दुसरे दिव्य आंगिरस धनुष्य घेऊन, ब्रह्मदंडासारखे बाण घेऊन त्याने धृष्टद्युम्नाशी युद्ध केले.
7.192.13
ततस्तं शरवर्षेण महता समवाकिरत् ।
व्यशातयच्च सङ्क्रुद्धो धृष्टद्युम्नममर्षणम् ॥ ७.१९२.१३ ॥
मग त्याने महान बाणवर्षावाने त्याला पूर्णपणे झाकले; क्रोधाने पेटून असहिष्णू धृष्टद्युम्नाला पाडले.
7.192.14
शरांश्च शतधा तस्य द्रोणश्चिच्छेद सायकैः ।
ध्वजं धनुश्च निशितैः सारथिं चाप्यपातयत् ॥ ७.१९२.१४ ॥
द्रोणाने त्याचे बाण शंभर तुकडे करून तोडले; तीक्ष्ण बाणांनी त्याचा ध्वज, धनुष्य आणि सारथी यांनाही पाडले.
7.192.15
धृष्टद्युम्नः प्रहस्यान्यत्पुनरादाय कार्मुकम् ।
शितेन चैनं बाणेन प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥ ७.१९२.१५ ॥
धृष्टद्युम्नाने हसून दुसरे धनुष्य पुन्हा घेतले आणि तीक्ष्ण बाणाने त्याच्या छातीच्या मध्यभागी वेध घेतला.
7.192.16
सोऽतिविद्धो महेष्वासोऽसम्भ्रान्त इव संयुगे ।
भल्लेन शितधारेण चिच्छेदास्य पुनर्धनुः ॥ ७.१९२.१६ ॥
तो महान धनुर्धर अत्यंत जखमी झाला तरीही युद्धात विचलित न झाल्यासारखा राहिला; तीक्ष्ण धारेच्या भल्लाने त्याने पुन्हा त्याचे धनुष्य तोडले.
7.192.17
यच्चास्य बाणविकृतं धनूंषि च विशाम्पते ।
सर्वं चिच्छेद दुर्धर्षो गदां खङ्गं च वर्जयन् ॥ ७.१९२.१७ ॥
हे नरेश्वरा! बाणांनी विकृत झालेली त्याची सर्व धनुष्ये त्या अजेयाने तोडली, परंतु गदा आणि खड्ग सोडून दिले.
7.192.18
धृष्टद्युम्नं च विव्याध नवभिर्निशितैः शरैः ।
जीवितान्तकरैः क्रुद्धः शिलाधौतैः परन्तपः ॥ ७.१९२.१८ ॥
शत्रूंना तापवणाऱ्या त्याने क्रोधाने धृष्टद्युम्नालाही नऊ तीक्ष्ण बाणांनी वेधले; ते प्राण हरण करणारे आणि दगडावर घासून चकाकवलेले होते.
7.192.19
धृष्टद्युम्नोऽथ तस्याश्वान्खरथाश्वैर्महारथः ।
व्यामिश्रयदमेयात्मा ब्राह्ममस्त्रमुदीरयन् ॥ ७.१९२.१९ ॥
मग महारथी धृष्टद्युम्नाने, अमेय आत्मा असलेल्याने, ब्राह्मास्त्र सोडून त्याचे घोडे गाढवासारख्या घोड्यांमध्ये मिसळून टाकले.
7.192.20
ते मिश्रा बह्वशोभन्त जवना वातरंहसः ।
पारावतसवर्णाश्च शोणाश्च भरतर्षभ ॥ ७.१९२.२० ॥
हे भरतर्षभा, ते मिश्र, वायुवेगी घोडे, कबुतराच्या रंगाचे आणि लाल रंगाचे, फार शोभून दिसले.
7.192.21
यथा सविद्युतो मेघा नदन्तो जलदागमे ।
तथा रेजुर्महाराज मिश्रिता रणमूर्धनि ॥ ७.१९२.२१ ॥
वीजांसह मेघ पावसाळ्याच्या आगमनी गर्जत चमकतात, तसे हे महाराजा, रणभूमीच्या अग्रभागी मिसळलेले चमकले.
7.192.22
ईषाबन्धं चक्रबन्धं रथबन्धं तथैव च ।
प्राणाशयदमेयात्मा धृष्टद्युम्नस्य स द्विजः ॥ ७.१९२.२२ ॥
अमेय आत्म्याच्या धृष्टद्युम्नाच्या त्या द्विजाने, ईषाबंध, चक्रबंध आणि रथबंध तसेच प्राणवायू रोखणाऱ्या अस्त्राने बांधून टाकले.
7.192.23
स च्छिन्नधन्वा पाञ्चाल्यो निकृत्तध्वजसारथिः ।
उत्तमामापदं प्राप्य गदां वीरः परामृशत् ॥ ७.१९२.२३ ॥
धनुष्य तुटलेला, ध्वज आणि सारथी छिन्न झालेला पांचाल वीर मोठ्या आपत्तीत सापडून गदा हाती घेऊ लागला.
7.192.24
तामस्य विशिखैस्तीक्ष्णैः क्षिप्यमाणां महारथः ।
निजघानः शरैर्द्रोणः क्रुद्धः सत्यपराक्रमः ॥ ७.१९२.२४ ॥
तो ती गदा तीक्ष्ण बाणांनी फेकत असताना, क्रुद्ध, सत्यपराक्रमी महारथी द्रोणाने बाणांनी त्याला ठार केले.
7.192.25
तां तु दृष्ट्वा नरव्याघ्रो द्रोणेन निहतां शरैः ।
विमलं खङ्गमादत्त शतचन्द्रं च भानुमत् ॥ ७.१९२.२५ ॥
द्रोणाच्या बाणांनी तिला मारले गेलेले पाहून नरव्याघ्राने निर्मळ खड्ग आणि तेजस्वी शतचंद्र ढाल हाती घेतली.
7.192.26
असंशयं तथाभूतः पाञ्चाल्यः साध्वमन्यत ।
वधमाचार्यमुख्यस्य प्राप्तकालं महात्मनः ॥ ७.१९२.२६ ॥
संशय नाही, त्या स्थितीत पांचाल राजपुत्राने योग्यच विचार केला: आचार्यश्रेष्ठ महात्म्याचा वध आता योग्य वेळी आला आहे.
7.192.27
ततः स रथनीडस्थं स्वरथस्य रथेपया ।
अगच्छदसिमुद्यम्य शतचन्द्रं च भानुमत् ॥ ७.१९२.२७ ॥
मग तो आपल्या रथाच्या आसनावर उभ्या असलेल्या (द्रोणाच्या) दिशेने, रथ मिळविण्याच्या इच्छेने, खड्ग उगारून, शतचंद्र व तेजस्वी ढाल घेऊन चालून गेला.
7.192.28
चिकीर्षुर्दुष्करं कर्म धृष्टद्युम्नो महारथः ।
इयेष वक्षो भेत्तुं स भारद्वाजस्य संयुगे ॥ ७.१९२.२८ ॥
दुष्कर कर्म करण्याच्या इच्छेने महारथी धृष्टद्युम्नाने युद्धात भारद्वाजाचे (द्रोणाचे) वक्ष भेदण्याची इच्छा केली.
7.192.29
सोऽतिष्ठद्युगमध्ये वै युगसन्नहनेषु च ।
जघनार्धेषु चाश्वानां तत्सैन्याः समपूजयन् ॥ ७.१९२.२९ ॥
तो जोखडाच्या मध्यभागी, जोखडाच्या बंधनांवर आणि घोड्यांच्या मागील भागावर उभा राहिला; त्याच्या सैन्याने त्याचा सन्मान केला.
7.192.30
तिष्ठतो युगपालीपु शोणानप्यधितिष्ठतः ।
नापश्यदन्तरं द्रोणस्तदद्भुतमिवाभवत् ॥ ७.१९२.३० ॥
जोखड-रक्षकांवर आणि लाल घोड्यांवर उभा असूनही द्रोणाला कोणतीही फट दिसली नाही; ते जणू अद्भुत झाले.
7.192.31
क्षिप्रं श्येनस्य चरतो यथैवामिषगृद्धिनः ।
तद्वदासीदभीसारो द्रोमपार्षतयो रणे ॥ ७.१९२.३१ ॥
मांसलोभी ससाणा वेगाने झेप घेतो, त्याप्रमाणेच रणात द्रोण आणि पार्षत एकमेकांवर चालून गेले.
7.192.32
तस्य पारावतानश्वान्रथशक्त्या पराभिनत् ।
सर्वानेकैकशो द्रोणो रक्तानश्वान्विवर्जयन् ॥ ७.१९२.३२ ॥
द्रोणाने त्याचे कबुतर-रंगाचे सर्व घोडे रथशक्तीने एकेक करून पाडले; केवळ तांबड्या घोड्यांना त्याने सोडले.
7.192.33
ते हता न्यपतन्भूमौ धृष्टद्युम्नस्य वाजिनः ।
शोणास्तु पर्यमुच्यन्त रथबन्धाद्विशाम्पते ॥ ७.१९२.३३ ॥
धृष्टद्युम्नाचे ते घोडे मारले जाऊन भूमीवर कोसळले; पण हे प्रजापते, तांबडे घोडे रथबंधातून सोडले गेले.
7.192.34
तान्हयान्निहतान्दृष्ट्वा द्विजाग्र्येण स पार्षतः ।
नामृष्यत युधां श्रेष्ठो याज्ञसेनिर्महारथः ॥ ७.१९२.३४ ॥
द्विजश्रेष्ठ द्रोणाने ते घोडे मारलेले पाहून, योद्ध्यांत श्रेष्ठ, महारथी यज्ञसेनपुत्र पार्षत ते सहन करू शकला नाही.
7.192.35
विरथः स गृहीत्वा तु खङ्गं खङ्गभृतां वरः ।
द्रोणमभ्यपतद्राजन्वैनतेय इवोरगम् ॥ ७.१९२.३५ ॥
रथहीन असलेला तो, खड्गधार्‍यांत श्रेष्ठ, खड्ग घेऊन, हे राजा, गरुड सर्पावर झेप घेतो तसा द्रोणावर धावून गेला.
7.192.36
तस्य रूपं बभौ राजन्भारद्वाजं जिघांसतः ।
यथा रूपं पुरा विष्णोर्हिरण्यकशिपोर्वधे ॥ ७.१९२.३६ ॥
हे राजा, भारद्वाज द्रोणाला मारू इच्छिणाऱ्या त्याचे रूप, पूर्वी हिरण्यकशिपूच्या वधात विष्णूचे रूप जसे तेजाळले होते तसे तेजाळले.
7.192.37
स तदा विविधान्मर्गान्प्रवरांश्चैकविंशतिम् ।
दर्शयामास कौरव्य पार्षतो विचरन्रणे ॥ ७.१९२.३७ ॥
तेव्हा त्याने विविध, श्रेष्ठ अशा एकवीस मार्ग दाखवले, हे कौरव्या; रणात संचार करणारा पार्षत असे करत होता.
7.192.38
भ्रान्तुमुद्धान्तमाविद्धमाप्लुतं प्रसृतं सृतम् ।
परिवृत्तं निवृत्तं च खङ्गं चर्म च धारयन् ॥ ७.१९२.३८ ॥
तलवार व ढाल धारण करून तो फिरत, गिरक्या घेत, फेकत, उडी मारत, पुढे सरत, मागे हटत, वळत व परतत होता.
7.192.39
सम्पातं समुदीर्णं च दर्शयामास पार्षतः ।
भारतं कौशिकं चैव सात्वतं चैव शिक्षया। ॥ ७.१९२.३९ ॥
पार्षताने सम्पात व समुदीर्ण दाखवले; शिक्षणानुसार भारत, कौशिक व सात्वत पद्धतीही दाखवल्या.
7.192.40
दर्शयन्व्यचरद्युद्धे द्रोणस्यान्तचिकीर्षया ।
चरतस्तस्य तान्मर्गान्विचित्रान्खङ्गचर्मिणः।
व्यस्मयन्त रणे योधा देवताश्च समागताः ॥ ७.१९२.४० ॥
द्रोणाचा अंत करण्याच्या इच्छेने तो युद्धात ते विचित्र मार्ग दाखवत संचार करत होता. तलवार व ढाल धारण केलेल्या त्याच्या त्या विचित्र हालचाली पाहून रणातील योद्धे आणि जमलेले देव आश्चर्यचकित झाले.
7.192.41
ततः शरसहस्रेण शतचन्द्रमपातयत् ।
चर्म खङ्गं च सम्बाधे धृष्टद्युम्नस्य स द्विजः ॥ ७.१९२.४१ ॥
तेव्हा त्या द्विजाने (द्रोणाने) गर्दीत हजार बाणांनी धृष्टद्युम्नाची शतचंद्र ढाल व तलवार पाडली.
7.192.42
ये तु वैतस्तिका नाम शरा आसन्नयोधिनः ।
निकृष्टयुद्धे द्रोणस्य नान्येषां सन्ति ते शराः ॥ ७.१९२.४२ ॥
वैतस्तिक नावाचे जे बाण होते, ते जवळच्या युद्धात द्रोणाचे होते; ते बाण इतरांकडे नव्हते.
7.192.43
ऋते शारद्वतात्पर्थाद्द्रौणेर्वैकर्तनात्तथा ।
प्रद्युम्नयुयुधानाभ्यामभिमन्योश्च भारत ॥ ७.१९२.४३ ॥
हे भारता, शारद्वत कृप, द्रौणी, वैकर्तन कर्ण, तसेच प्रद्युम्न, युयुधान आणि अभिमन्यू यांच्याशिवाय—
7.192.44
अथास्येषु समाधत्त दृढं परमसम्मतम् ।
अन्तेवासिनमाचार्यो जिघांसुः पुत्रसम्मितम् ॥ ७.१९२.४४ ॥
तेव्हा आचार्य द्रोणांनी, पुत्रासारख्या त्या अत्यंत प्रिय शिष्याला मारण्याच्या इच्छेने, आपले बाण दृढपणे रोखले.
7.192.45
तं शरैर्दशभिस्तीक्ष्णैश्चिच्छेद शिनिपुङ्गवः ।
पश्यतस्तव पुत्रस्य कर्णस्य च महात्मनः।
ग्रस्तमाचार्यमुख्येन धृष्टद्युम्नममोचयत् ॥ ७.१९२.४५ ॥
शिनिवंशातील श्रेष्ठ सात्यकीने तीक्ष्ण दहा बाणांनी ते तोडले. तुझा पुत्र आणि महात्मा कर्ण पाहत असताना, आचार्यप्रमुख द्रोणांनी पकडलेल्या धृष्टद्युम्नाला त्याने सोडवले.
7.192.46
चरन्तं रथमार्गेषु सात्यकिं सत्यविक्रमम् ।
द्रोणकर्मान्तरगतं कृपस्यापि च भारत।
अपश्येतां महात्मानौ विष्वक्सेनधनञ्जयौ ॥ ७.१९२.४६ ॥
हे भारता, रथमार्गांवर विहार करणाऱ्या, सत्यपराक्रमी सात्यकीला द्रोण आणि कृप यांच्या कार्यांच्या मध्यभागी गेलेले ते दोन्ही महात्मे—विष्वक्सेन (कृष्ण) आणि धनंजय (अर्जुन)—यांनी पाहिले.
7.192.47
अपूजयेतां वार्ष्णेयं ब्रुवाणौ साधुसाध्विति ।
दिव्यान्यस्त्राणि सर्वेषां युधि निघ्न्तमच्युतम् ॥ ७.१९२.४७ ॥
"साधु! साधु!" असे म्हणत त्या दोघांनी वार्ष्णेय (सात्यकी)चा गौरव केला. युद्धात सर्वांची दिव्य अस्त्रे नष्ट करणाऱ्या अच्युताचाही (कृष्णाचा) त्यांनी सन्मान केला.
7.192.48
धनञ्जयस्ततः कृष्णमब्रवीत्पश्य केशव ।
आचार्यरथमुख्यानां मध्ये क्रीडन्मधूद्वहः ॥ ७.१९२.४८ ॥
तेव्हा धनंजय कृष्णाला म्हणाला, "हे केशवा, पाहा, आचार्यांच्या प्रमुख रथिकांमध्ये मधुवंशाचा तो वाहक कसा खेळत आहे!"
7.192.49
आनन्दयति मां भूयः सात्यकिः परवीरहा ।
माद्रीपुत्रौ च भीमं च राजानं च युधिष्ठिरम् ॥ ७.१९२.४९ ॥
शत्रुवीरांचा संहार करणारा सात्यकी पुन्हा मला आनंदित करीत आहे; माद्रीचे दोन पुत्र, भीम आणि राजा युधिष्ठिर यांनाही.
7.192.50
यच्छिक्षयाऽनुद्धतः सन्रणे चरति सात्यकिः ।
महारथानुपक्रीडन्वृष्णीनां कीर्तिवर्धनः ॥ ७.१९२.५० ॥
ज्याच्या शिक्षणामुळे सात्यकी युद्धात गर्वरहित होऊन वावरतो, महारथींमध्ये खेळत, वृष्णिवंशाची कीर्ती वाढवत.
7.192.51
तमेते प्रतिनन्दन्ति सिद्धाः सैन्याश्च विस्मिताः ।
अजय्यं समरे दृष्ट्वा साधुसाध्विति सात्यकिम्।
योधाश्चोभयतः सर्वे कर्मभिः समपूजयन् ॥ ७.१९२.५१ ॥
सिद्ध आणि दोन्ही सैन्ये विस्मित होऊन त्याचे अभिनंदन करतात; युद्धात अजिंक्य सात्यकीला पाहून "साधु, साधु" म्हणतात; दोन्ही बाजूंचे सर्व योद्धे त्याच्या कर्मांनी त्याचा सन्मान करतात.